પ્રશ્નોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

પ્રુપ્ભ્_2.13
અસ્મિંલ્લોકે પ્રાણસ્યૈવ વશે સર્વમિદં યત્કિઞ્ચિદુપભોગજાતં ત્રિદિવે તૃતીયસ્યાં દિવિ ચ યત્પ્રતિષ્ઠિતં દેવાદ્યુપભોગજાતં તસ્યાપિ પ્રાણ એવેશિતા રક્ષિતા ।
અતો માતેવ પુત્રાનસ્માન્ રક્ષસ્વ પાલયસ્વ ।
ત્વન્નિમિત્તા હિ બ્રાહ્મ્યઃ ક્ષાત્રિયાશ્ચ શ્રિયસ્તાસ્ત્વં શ્રીશ્ચ શ્રિયશ્ચ પ્રજ્ઞાં ચ ત્વત્સ્થિતિનિમિત્તાં વિધેહિ નો વિધસ્વ ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવં સર્વાત્મતયા વાગાદિભિઃ પ્રાણૈઃ સ્તુત્યા ગમિતમહિમા પ્રાણઃ પ્રજાપતિરત્તેત્યવધૃતમ્ ॥13॥
ઇતિ દ્વિતીયઃ પ્રશ્નઃ
=============================================================================
તૃતીય પ્રશ્નઃ
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.1
અથ હૈનં કૌસલ્યશ્ ચાશ્વલાયનઃ પપ્રચ્છ ।
ભગવન્ કુત એષ પ્રાણો જાયતે ।
કથમ્ આયાત્ય્ અસ્મિન્ શરીરે ।
આત્માનં વા પ્રવિભજ્ય કથં પ્રાતિષ્ઠતે ।
કેનોત્ક્રમતે ।
કથં બાહ્યમ્ અભિધત્તે ।
કથમ્ અધ્યાત્મમ્ ઇતિ

પ્રુપ્ભ્_3.1
અથ હૈનં કૌસલ્યશ્ચાશ્વલાયનઃ પપ્રચ્છ ।
પ્રાણો હ્યેવં પ્રાણૈર્નિર્ધારિતતત્ત્વૈરુપલબ્ધમહિમાપિ સંહતત્વાત્સ્યાદસ્યઃ કાર્યત્વમતઃ પૃચ્છામિ ભગવન્કૃતઃ કસ્માત્કારણાદેષ આયાત્યસ્મિઞ્શરીરે ।
કિંનિમિત્તકમસ્ય શરીરગ્રહણમિત્યર્થઃ ।
પ્રવિષ્ટશ્ચ શરીર આત્માનં વા પ્રવિભજ્ય પ્રવિભાગં કૃત્વા કથં કેન પ્રકારેણ પ્રાતિષ્ઠતે પ્રતિતિષ્ઠતિ કેન વા વૃત્તિવિશેષેણાસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામત ઉત્ક્રામતિ ।
કથં બાહ્યમધિભૂતમધિદૈવતં ચાભિધત્તે ધારયતિ કથમધ્યાત્મમ્ ઇતિ, ધારયતીતિ શેષઃ ॥1॥
એવં પૃષ્ટઃ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.2
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
અતિપ્રશ્નાન્ પૃચ્છસિ ।
બ્રહ્મિષ્ઠો ઽસીતિ ।
તસ્માત્ તે ઽહં બ્રવીમિ

પ્રુપ્ભ્_3.2
તસ્મૈ સ હોવાચાચાર્યઃ, પ્રાણ એવ તાવદ્દુર્વિજ્ઞેયત્વાદ્વિષમપ્રશ્નાર્હસ્તસ્યાપિ જન્માદિ ત્વં પૃચ્છસ્યતો ઽતિપ્રશ્નાન્પૃચ્છસિ ।
બ્રહ્મિષ્ઠો ઽસીત્યતિશયેન ત્વં બ્રહ્મવિદતસ્તુષ્ટો ઽહં તસ્માત્તે તુભ્યં બ્રવીમિ યત્પૃષ્ટં શ્રુણુ ॥2॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.3
આત્મન એષ પ્રાણો જાયતે ।
યથૈષા પુરુષે છાયૈતસ્મિન્ન્ એતદાતતમ્ ।
મનોકૃતેનાયાત્ય્ અસ્મિઞ્ શરીરે

પ્રુપ્ભ્_3.3
આત્મનઃ પરસ્માત્પુરુષાદક્ષરાત્સત્યાદેષ ઉક્તઃ પ્રાણો જાયતે ।
કથમિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ ।
યથા લોક એષા પુરુષે શિરઃ પાણ્યાદિલક્ષણે નિમિત્તે છાયા નૈમિત્તિકી જાયતે તદ્વદેતસ્મિન્બ્રહ્મણ્યેતત્ પ્રાણાખ્યં છાયાસ્થાનીયમનૃતરૂપં તત્ત્વં સત્યે પુરુષ આતતં સમર્પિતમ્ ઇત્યેતત્ ।
છાયેવ દેહે મનોકૃતેન મનઃ સઙ્કલ્પેચ્છાદિનિષ્પન્નકર્મનિમિત્તેનેત્યેતત્ - વક્ષ્યતિ હિ"પુણ્યેન પુણ્યમ્"(પ્ર.ઉ.3 । 7) ઇત્યાદિઃ;તદેવ"સક્તાઃ સહ કર્મણા"(બૃ.ઉ.4 । 4 । 6) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ - આયાતિ આગચ્છત્યસ્મિઞ્શરીરે ॥3॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.4
યથા સમ્રાડ્ એવાધિકૃતાન્ વિનિયુઙ્ક્તે ।
એતાન્ ગ્રામાન્ એતાન્ ગ્રામાન્ અધિતિષ્ઠસ્વેતિ ।
એવમ્ એવૈષ પ્રાણ ઇતરાન્ પ્રાણાન્ પૃથક્ પૃથગ્ એવ સંનિધત્તે

પ્રુપ્ભ્_3.4
યથા યેન પ્રકારેણ લોકે રાજા સમ્રાડેવ ગ્રામાદિષ્વધિકૃતાન્વિનિયુઙ્ક્તે ।
કથમ્?એતાન્ગ્રામાનેતાન્ગ્રામાનધિતિષ્ઠસ્વ ઇતિ ।
એવમેવ યથા દૃષ્ટાન્તઃ એષ મુખ્યઃ પ્રાણઃ ઇતરાન્પ્રાણાન્ ચક્ષુરાદીનાત્મભેદાંશ્ચ પૃથક્ પૃથગેવ યથાસ્થાનં સંનિધત્તે વિનિયુઙ્ક્તે ॥4॥
તત્ર વિભાગઃ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.5
પાયૂપસ્થે ઽપાનમ્ ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રે મુખનાસિકાભ્યાં પ્રાણઃ સ્વયં પ્રતિષ્ઠતે ।
મધ્યે તુ સમાનઃ ।
એષ હ્ય્ એતદ્ ધુતમ્ અન્નં સમં નયતિ ।
તસ્માદ્ એતાઃ સપ્તાર્ચિષો ભવન્તિ

પ્રુપ્ભ્_3.5
પાયૂપસ્થે પાયુશ્ચોપસ્થશ્ચ પાયૂપસ્થં તસ્મિન્, અપાનમાત્મભેદં મૂત્રપુરીષાદ્યપનયનં કુર્વસ્તિષ્ઠતિ સંનિધત્તે ।
તથા ચક્ષુઃશ્રોત્રે ચક્ષુશ્ચ શ્રોત્રં ચ ચક્ષુઃશ્રોત્રં તસ્મિંશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રે, મુખનાસિકાભ્યાં ચ મુખં ચ નાસિકા ચ તાભ્યાં મુખનાસિકાભ્યાં ચ નિર્ગચ્છન્પ્રાણઃ સ્વયં સમ્રાટ્સ્થાનીયઃ પ્રતિષ્ઠતે પ્રતિતિષ્ઠતિ મધ્યે તુ પ્રાણાપાનયોઃ સ્થાનયોર્નાભ્યાં સમાને ઽશિતં પીતં ચ સમં નયતીતિ સમાનઃ ।
એષ હિ યસ્માદ્યદેતદ્ધૃતં ભુક્તં પીતં ચાત્માગ્રે પ્રક્ષિપ્તમન્નં સમં નયતિ તસ્માદશિતપીતેન્ધનાદ્ અગ્રેરૌદર્યાદ્ધૃદયદેશં પ્રાપ્તાદેતાઃ સપ્તસંખ્યાકા અર્ચિષો દીપ્તયો નિર્ગચ્છન્ત્યો ભવન્તિ શીર્ષણ્યઃ ।
પ્રાણદ્વારા દર્શનશ્રવણાદિલક્ષણરૂપાદિવિષયપ્રકાશ ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥5॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.6
હૃદિ હ્ય્ એષ આત્મા ।
અત્રૈતદ્ એકશતં નાડીનામ્ ।
તાસાં શતં શતમ્ એકૈકસ્યાઃ ।
દ્વાસપ્તતિર્ દ્વાસપ્તતિઃ પ્રતિશાખાનાડીસહસ્રાણિ ભવન્તિ ।
આસુ વ્યાનશ્ચરતિ

પ્રુપ્ભ્_3.6
ઇતિ હ્યેષ પુણ્ડરીકાકારમાંસપિણ્ડપરિચ્છિન્ને હૃદયાકાશ એષ આત્માત્મના સંયુક્તો લિઙ્ગાત્મા ।
અત્રાસ્મિન્હૃદય એતદેકશતમ્ એકોત્તરશતં સંખ્યયા પ્રધાનનાડીનાં ભવતીતિ ।
તાસાં શતં શતમેકૈકસ્યાઃ પ્રધાનનાડ્યા ભેદાઃ ।
પુનરપિ દ્વાસપ્તતિર્દ્વાસપ્તતિર્દ્વે દ્વે સહસ્રે અધિકે સપ્તતિશ્ચ સહસ્રાણિ સહસ્રાણાં દ્વાસપ્તતિઃ પ્રતિશાખાનાડીસહસ્રાણિ ।
પ્રતિપ્રતિનાડીશતં સંખ્યયા પ્રધાનનાડીનાં સહસ્રાણિ ભવન્તિ ।
આસુ નાડીષુ વ્યાનો વાયુઃ ચરતિ વ્યાનો વ્યાપનાત્ ।
આદિત્યાદિવ રશ્મયો હૃદયાત્ સર્વગામિનીભિર્નાડીભિઃ સર્વદેહં સંવ્યાપ્ય વ્યાનો વર્તતે ।
સન્ધિસ્કન્ધમર્મદેશેષુ વિશેષેણ પ્રાણાપાનવૃત્ત્યોશ્ચ મધ્ય ઉદ્ભૂતવૃત્તિર્વીર્યવત્કર્મકર્તા ભવતિ ॥6॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.7
અથૈકયોર્ધ્વ ઉદાનઃ પુણ્યેન પુણ્યં લોકં નયતિ ।
પાપેન પાપમ્ ।
ઉભાભ્યામ્ એવ મનુષ્યલોકમ્

પ્રુપ્ભ્_3.7
અથ યા તુ તત્રૈકશતાનાં નાડીનાં મધ્ય ઊર્ધ્વગા સુષુમ્નાખ્યા નાડી તથૈકયોર્ધ્વઃ સન્નુદાનો વાયુરાપાદતલમસ્તકવૃત્તિઃ સઞ્ચરન્પુણ્યેન કર્મણા શાસ્ત્રવિહિતેન પુણ્યં લોકં દેવાદિસ્થાનલક્ષણં નયતિ પ્રાપયતિ પાપેન તદ્વિપરીતેન પાપં નરકં તિર્યગ્યોન્યાદિલક્ષણમ્ ।
ઉભાભ્યાં સમપ્રધાનાભ્યાં પુણ્યપાપાભ્યામેવ મનુષ્યલોકં નયતીત્યનુવર્તતે ॥7॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.8
આદિત્યો હ વૈ બાહ્યઃ પ્રાણ ઉદયતિ ।
એષ હ્ય્ એનં ચાક્ષુષં પ્રાણમ્ અનુગૃહ્ણાનઃ ।
પૃથિવ્યાં યા દેવતા સૈષા પુરુષસ્યાપાનમ્ અવષ્ટભ્ય ।
અન્તરા યદાકાશઃ સ સમાનઃ ।
વાયુર્ વ્યાનઃ

પ્રુપ્ભ્_3.8
આદિત્યો હ વૈ પ્રસિદ્ધો હ્યધિદૈવતં બાહ્યઃ પ્રાણઃ સ એષ ઉદયત્યુદ્ગચ્છતિ ।
એષ હ્યૈનમ્ આધ્યાત્મિકં ચક્ષુષિ ભવં ચાક્ષુષં પ્રાણં પ્રકાશેનાનુગૃહ્ણાનો રૂપોપલબ્ધૌ ચક્ષુષ આલોકં કુર્વન્નિત્યર્થઃ ।
તથા પૃથિવ્યામભિમાનિની યા દેવતા પ્રસિદ્ધા સૈષા પુત્રસ્ય અપાનમપાનવૃત્તિમવષ્ટભ્યાકૃષ્ય વશીકૃત્યાધ એવાપકર્ષણેનાનુગ્રહં કુર્વતી વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથા હિ શરીરં ગુરુત્વાત્પતેત્સાવકાશે વોદ્ગચ્છેત્ ।
યદેતદન્તરા મધ્યે દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ય આકાશસ્તત્સ્થો વાયુઃ આકાશ ઉચ્યતે;મઞ્ચશ્થવત્ ।
સ સમાનઃ સમાનમનુગૃહ્ણાનો વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
સમાનસ્યાન્તરાકાશશ્થત્વસામાન્યાત્ ।
સામાન્યેન ચ યો બાહ્યો વાયુઃ સ વ્યાપ્તિસામાન્યાદ્ વ્યાનો વ્યાનમનુગૃહ્ણાનો વર્તત ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥8॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.9
તેજો હ વા ઉદાનઃ ।
તસ્માદ્ ઉપશાન્તતેજાઃ ।
પુનર્ભવમ્ ઇન્દ્રિયૈર્ મનસિ સંપદ્યમાનૈઃ

પ્રુપ્ભ્_3.9
યદ્વાહ્યં હ વૈ પ્રસિદ્ધં સામાન્યં તેજસ્તચ્છરીર ઉદાન ઉદાનં વાયુમનુગૃહ્ણાતિ સ્વેન પ્રકાશેનેત્યભિપ્રાયઃ ।
યસ્માત્તેજઃ - સ્વભાવો બાહ્યતેજો ઽનુગૃહીત ઉત્ક્રાન્તિકર્તા તસ્માદ્યદા લૌકિકઃ પુરુષ ઉપશાન્તતેજા ભવતિ;ઉપશાન્તં સ્વાભાવિકં તેજો યસ્ય સઃ, તદા તં ક્ષીણાયુષં મુમૂર્ષુ વિદ્યાત્ ।
સ પુનર્ભવં શરીરાન્તરં પ્રતિપદ્યતે ।
કથમ્?સહેન્દ્રિયૈર્મનસિ સમ્પદ્યમાનૈઃ પ્રવિશદ્ભિર્વાગાદિભિઃ ॥9॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.10
યચ્ચિત્તસ્ તેનૈષ પ્રાણમ્ આયાતિ ।
પ્રાણસ્ તેજસા યુક્તઃ સહાત્મના યથા સંકલ્પિતં લોકં નયતિ

પ્રુપ્ભ્_3.10
યચ્ચિત્તો ભવતિ તેનૈવ ચિત્તેન સંકલ્પેનેન્દ્રિયૈઃ સહ પ્રાણં મુખ્યપ્રાણવૃત્તિમાયાતિ ।
મરણકાલે ક્ષીણેન્દ્રિયવૃત્તિઃ સન્મુખ્યયા પ્રાણવૃત્ત્યૈવાવતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ।
તદાભિવદન્તિ જ્ઞાતય ઉછ્વસિતિ જીવતીતિ ।
સ ચ પ્રાણસ્તેજસોદાનવૃત્ત્યા યુક્તઃ સન્સહાત્મના સ્વામિના ભોક્તા સ એવમુદાનવૃત્ત્યૈવ યુક્તઃ પ્રાણસ્તં ભોક્તારં પુણ્યપાપકર્મવશાદ્યથાસંકલ્પિતં યથાભિપ્રેતં લોકં નયતિ પ્રાપયતિ ॥10॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.11
ય એવં વિદ્વાન્ પ્રાણં વેદ ।
ન હાસ્ય પ્રજા હીયતે ઽમૃતો ભવતિ ।
તદ્ એષ શ્લોકઃ

પ્રુપ્ભ્_3.11
યઃ કશ્ચિદેવં વિદ્વાન્યથોક્તવિશેષણૈર્વિશિષ્ટમુત્પત્ત્યાદિભિઃ પ્રાણં વેદ જાનાતિ તસ્યેદં ફલમ્ ઐહિકમામુષ્મિકં ચોચ્યતે ।
ન હાસ્ય નૈવાસ્ય વિદુષઃ પ્રજા પુત્રપૌત્રાદિલક્ષણા હીયતે છિદ્યતે ।
પતિતે ચ શરીરે પ્રાણસાયુજ્યતયામૃતો ઽમરણધર્મા ભવતિ ।
તદેતસ્મિન્નર્થે સંક્ષેપાભિધાયક એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ ॥11॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 3.12
ઉત્પત્તિમ્ આયાતિં સ્થાનં વિભુત્વં ચૈવ પઞ્ચધા ।
અધ્યાત્મં ચૈવ પ્રાણસ્ય વિજ્ઞાયામૃતમ્ અશ્નુતે વિજ્ઞાયામૃતમ્ અશ્નુત ઇતિ