Prasannapada · અધ્યાય 72

પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય અઙ્ગસ્ય નિરોધેન ઉતરસ્યોત્તરસ્ય અઙ્ગસ્ય નિરોધો ભવતીતિ વિજ્ઞેયમ્ । અનયા ચાનુપૂર્વ્યા અયં યોગી આત્માત્મીયાદ્યદર્શનાયાસનિરસ્તઃ કારકવેદકવિરહિતં ભાવસ્વભાવશૂન્યં દુઃખરાશિં પુનરનુત્પત્ત્યા સમ્યઙ્નિરોધયતિ । યથોક્તમાર્યશાલિસ્તમ્બસૂત્રે-
એવમાધ્યાત્મિકો ઽપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યામેવ કારણાભ્યામુત્પદ્યતે । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્? હેતૂપનિબન્ધતઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચ । તત્રાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ કતમઃ? યદિદમવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્, વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્, નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્, ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ, સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા, તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમ્, ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ, ભવપ્રત્યયા જાતિઃ, જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવન્તિ । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ । અવિદ્યા ચેન્નાભવિષ્યન્નૈવ સંસ્કારાઃ પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । એવં યાવજ્જાતિશ્ચેન્નાભવિષ્યજ્જરામરણં ન પ્રજ્ઞાસ્યતે । અથવા, સત્યામવિદ્યાયાં સંસ્કારાણામભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । એવં યાવજ્જાત્યાં સત્યાં જરામરણસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । અત્રાવિદ્યાયા નૈવં ભવતિ અહં સંસ્કારાનભિનિર્વર્તયામીતિ । સંસ્કારાણામપિ નૈવં ભવતિ વયમવિદ્યયાભિનિર્વર્તિતા ઇતિ । એવં યાવજ્જાતેરપિ નૈવં ભવતિ અહં જરામરણમભિનિર્વર્તયામીતિ । જરામરણસ્યાપિ નૈવં ભવત્યહં જાત્યાભિનિર્વર્તિતમિતિ । અથ ચ સત્યામવિદ્યાયાં સંસ્કારાણાભિનિર્વૃત્તિ ર્ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । એવં યાવજ્જાત્યાં સત્યાં જરામરણસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । એવમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
કથમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ? ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્ । કતમેષાં ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્? યદિદં પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતૂનાં સમવાયાદાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્રાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ? યઃ કાયસ્ય સંશ્લેષાત્કઠિનભાવમભિનિર્વર્તયતિ, અયમુચ્યતે પૃથિવીધાતુઃ । યઃ કાયસ્યાનુપરિગ્રહકૃત્યં કરોતિ, અયમુચ્યતે ઽબ્ધાતુઃ । યઃ કાયસ્યાશિતભક્ષિતં પરિપાચયતિ, અયમુચ્યતે તેજોધાતુઃ । યઃ કાયસ્ય આશ્વાસપ્રશ્વાસકૃત્યં કરોતિ, અયમુચ્યતે વાયુધાતુઃ । યઃ કાયસ્યાન્તઃ શૌષીર્યમભિનિર્વર્તયતિ, અયમુચ્યતે આકાશધાતુઃ । યો નામરૂપમભિનિર્વર્તયતિ નડકલાપયોગેન પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયસંયુક્તં સાસ્રવં ચ મનોવિજ્ઞાનમ્, અયમુચ્યતે ભિક્ષવો વિજ્ઞાનધાતુઃ । તત્ર અસતામેષાં પ્રત્યયાનાં કાયસ્યોત્પત્તિર્ન ભવતિ । યદા ત્વાધ્યાત્મિકઃ પૃથિવીધાતુરવિકલો ભવતિ, એવમપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતવશ્ચાવિકલા ભવન્તિ, તતઃ સર્વેષાં સમવાયાત્કાયસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ । તત્ર પૃથિવીધાતોર્નૈવં ભવતિ- અહં કાયસ્ય કઠિનભાવમભિનિર્વર્તયામીતિ । અબ્ધાતોર્નૈવં ભવતિ- અહં કાયસ્યાનુપરિગ્રહકૃત્યં કરોમીતિ । તેજોધાતોર્નૈવં ભવતિ- અહં કાયસ્યાશિતપીતખાદિતં પરિપાચયામીતિ । વાયુધાતોર્નૈવં ભવતિ- અહં કાયસ્યાશ્વાસપ્રશ્વાસકૃત્યં કરોમીતિ । આકાશધાતોર્નૈવં ભવતિ- અહં કાયસ્યાન્તઃશૌષીર્યમભિનિર્વર્તયામીતિ । વિજ્ઞાનધાતોર્નૈવં ભવતિ- અહં કાયસ્ય નામરૂપમભિનિર્વર્તયામીતિ । કાયસ્યાપિ નૈવં ભવતિ અહમેમિઃ પ્રત્યયૈર્જનિત ઇતિ । અથ ચ પુનઃ સતામેષાં પ્રત્યયાનાં સમવાયાત્કાયસ્યોત્પત્તિ ર્ભવતિ । તત્ર પૃથિવીધાતુર્નાત્મા ન સત્ત્વો ન જીવો ન જન્તુર્ન મનુજો ન માનવો ન સ્ત્રી ન પુમાન્ ન નપુંસકં ન ચાહં ન મમ ન ચાન્યસ્ય કસ્યચિત્ । એવમબ્ધાતુસ્તેજોધાતુર્વાયુધાતુરાકાશધાતુર્વિજ્ઞાનધાતુર્નાત્મા ( પ્પ્_246 ) ન સત્ત્વો ન જીવો ન જન્તુર્ન મનુજો ન માનવો ન સ્ત્રી ન પુમાન્ ન નપુંસકં ન ચાહં ન મમ ન ચાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥
તત્ર અવિદ્યા કતમા? યા એષામેવં ષણ્ણાં ધાતૂનાયમૈક્સંજ્ઞા પિણ્ડસંજ્ઞા નિત્યસંજ્ઞા ધ્રુવસંજ્ઞા શાશ્વતસંજ્ઞા સુખસંજ્ઞા આત્મસંજ્ઞા સત્ત્વસંજ્ઞા જીવપુદ્ગલમનુજમાનવસંજ્ઞા અહંકારસંજ્ઞા મમકારસંજ્ઞા એવમાદિ વિવિધમજ્ઞાનમ્ । ઇયમુચ્યતે ઽવિદ્યેતિ । એવમવિદ્યાયાં સત્યાં વિષયેષુ રાગદ્વેષમોહાઃ પ્રવર્તન્તે । તત્ર યે રાગદ્વેષમોહા વિષયેષુ, અમી સંસ્કારા ઇત્યુચ્યન્તે । વસ્તુપ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનસહભુવશ્ચત્વારઃ સ્કન્ધા અરૂપિણઃ ઉપાદાનાખ્યાઃ, તન્નામરૂપં ચત્વારિ મહાભૂતાનિ, તાનિ ચોપાદાય રૂપમ્ । તચ્ચ નામ રૂપમ્ । ઐકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય તન્નામરૂપમ્ । નામરૂપસંનિશ્રિતાનીન્દ્રિયાણિ ષડાયતનમ્ । ત્રયાણાં ધર્માણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શાનુભવો વેદના । વેદનાધ્યવસાનં તૃષ્ણા । તૃષ્ણાવૈપુલ્યમુઇપાદાનમ્ । ઉપાદાનનિર્જાતં પુનર્ભવજનકં કર્મ ભવઃ । ભવહેતુકઃ સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવો જાતિઃ । જાતસ્ય સ્કન્ધસ્ય પરિપાકો જરા । જીર્ણસ્ય સ્કન્ધસ્ય વિનાશો મરણમ્ । મ્રિયમાણસ્ય સંમૂઢસ્ય સાભિષ્વઙ્ગસ્યાન્તર્દાહઃ શોકઃ । શોકોત્થમાલપનં પરિદેવઃ । પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયસંયુક્તમસાતમનુભવનં દુઃખમ્ । મનસા સંયુક્તં માનસં દુઃખં દાર્મનસ્યમ્ । યે ચાપ્યન્યે એવમાદય ઉપક્લેશાસ્તે ઉપાયાસા ઇતિ ॥
તત્ર મોહાન્ધકારાર્થેનાવિદ્યા । અભિસંસ્કારાર્થેન સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાપનાર્થેન વિજ્ઞાનમ્ । અન્યોન્યોપસ્તમ્ભનાર્થેન નામરૂપમ્ । આયદ્વારાર્થેન ષડાયતનમ્ । સ્પર્શનાર્થેન સ્પર્શઃ । અનુભવનાર્થેન વેદના । પરિતર્ષણાર્થેન તૃષ્ણા । ઉપાદાનાર્થેનોપાદાનમ્ । પુનર્ભવાર્થેન ભવઃ । જન્માર્થેન જાતિઃ । પરિપાકાર્થેન જરા । વિનાશાર્થેન મરણમ્ । શોચનાર્થેન શોકઃ । પરિદેવનાર્થેન પરિદેવઃ કાયપરિપીડનાર્થેન દુઃખમ્ । ચિત્તસંપીડનાર્થેન દૌર્મનસ્યમ્ । ઉપક્લેશાર્થેનોપાયાસાઃ ॥

અથવા તત્ત્વે ઽપ્રતિપત્તિર્મિથ્યાપ્રતિપત્તિરજ્ઞાનમવિદ્યા । એવમવિદ્યાયાં સત્યાં ત્રિવિધાઃ સંસ્કારા અભિનિર્વર્તન્તે પુણ્યોપગા અપુણ્યોપગા આનેઞ્જ્યોપગાઃ । તત્ર પુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણાં પુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । અપુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણામપુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । આનેઞ્જ્યોપગાનાં સંસ્કારાણામાનેઞ્જ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । ઇદમુચ્યતે વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમિતિ વેદનાદયો ઽરૂપિણશ્ચત્વારઃ સ્કન્ધાસ્તત્ર તત્ર ભવે નામયન્તીતિ નામ । સહરૂપસ્કન્ધેન ચ નામ રૂપં ચેતિ નામરૂપમુચ્યતે । નામરૂપવિવૃદ્ધયા ષડ્ભિરાયતનદ્વારૈઃ કૃત્યક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે પ્રજ્ઞાયન્તે, તન્નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમિત્યુચ્યતે । ષડ્ભ્યશ્ચાયતંએભ્યઃ ષટ્ સ્પર્શકાયાઃ પ્રવર્તન્તે, અયં ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે । યજ્જાતીયઃ સ્પર્શો ભવતિ તજ્જાતીયા વેદના પ્રવર્તતે । ઇયમુચ્યતે ભિક્ષવઃ સ્પર્શપ્રત્યયા વેદનેતિ । યસ્તાં વેદનાં વિશેષેણાસ્વાદયતિ અભિનન્દતિ અધ્યવસ્યતિ અધ્યવસાય તિષ્ઠતિ, સા વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણેત્યુચ્યતે । આસ્વાદનાભિનન્દનાધ્યવસાનસ્થાનાદાત્મપ્રિયરૂપસાતરૂપૈર્વિયોગો મા ભૂન્નિત્યમપરિત્યાગો ભવેદિતિ યૈવં પ્રાર્થના ઇદમુચ્યતે ભિક્ષવસ્તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમ્ । યત્ર વસ્તુનિ સતૃષ્ણસ્તસ્ય વસ્તુનો ઽર્જનાય વિઠપનાયોપાદાનમુપાદત્તે, તત્ર તત્ર પ્રાર્થયતે, એવં પ્રાર્થયમાનઃ પુનર્ભવજનકં કર્મ સમુત્થાપયતિ કાયેન વાચા મનસા ચ, સ ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવ ઇત્યુચ્યતે । ( પ્પ્_247 ) તત્કર્મનિર્જાતાનાં સ્કન્ધાનામભિનિર્વૃતિર્યા સા ભવપ્રત્યયા જાતિરિત્યુચ્યતે । જાત્યાભિનિર્વૃત્તાનાં સ્કન્ધાનામુપચયનપરિપાકાદ્વિનાશો ભવતિ । તદિદં જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિત્યુચ્યતે ॥
એવમયં દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽન્યોન્યહેતુકો ઽન્યોન્યપ્રત્યયો નૈવાનિત્યો નૈવ નિત્યો ન સંસ્કૃતો નાસંસ્કૃતો નાહેતુકો નાપ્રત્યયો ન વેદયિતા નાવેદયિતા ન પ્રતીત્યસમુત્પન્નો નાપ્રતીત્યસમુત્પન્નો ન ક્ષયધર્મો નાક્ષયધર્મો ન વિનાશધર્મો નાવિનાશધર્મો ન નિરોધધર્મો નાનિરોધધર્મો ઽનાદિકાલપ્રવૃત્તો ઽનુચ્છિન્નો ઽનુપ્રવર્તતે નદીસ્રોતવત્ ॥
યદ્યપ્યયં દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽનુચ્છિન્નો ઽનુપ્રવર્તતે નદીસ્રોતવત્, અથ ચેમાન્યસ્ય દ્વાદશાઙ્ગસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ચત્વાર્યઙ્ગાનિ સંઘાતક્રિયાયૈ હેતુત્વેન પ્રવર્તન્તે । કતમાનિ ચત્વારિ? યદુત અવિદ્યા તૃષ્ણા કર્મ વિજ્ઞાનં ચ । તત્ર વિજ્ઞાનં બીજસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મ ક્ષેત્રસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । અવિદ્યા તૃષ્ણા ચ ક્લેશસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મક્લેશા વિજ્ઞાનબીજં જનયન્તિ । તત્ર કર્મ વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોતિ । તૃષ્ણા વિજ્ઞાનબીજં સ્નેહયતિ । અવિદ્યા વિજ્ઞાનબીજમવકિરતિ । અસતાં તેષાં પ્રત્યયાનાં વિજ્ઞાનબીજસ્યભિનિર્વૃત્તિર્ન ભવતિ । તત્ર કર્મણો નૈવં ભવતિ- અહં વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોમીતિ । તૃષ્ણાયા અપિ નૈવં ભવતિ- અહં વિજ્ઞાનસ્ય સ્નેહકાર્યં કરોમિતિ । અવિદ્યાયા અપિ નૈવં ભવતિ- અહં વિજ્ઞાનબીજમવકિરામીતિ । વિજ્ઞાનબીજસ્યાપિ નૈવં ભવતિ- અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિતમિતિ ॥
અથ ચ વિજ્ઞાનબીજં કર્મક્ષેત્રપ્રતિષ્ઠિતં તૃષ્ણાસ્નેહાભિષ્યન્દિતમવિદ્યયા સ્વવકીર્ણં વિભજ્યમાનં વિરોહતિ । તત્રતત્રોપપત્ત્યાંયતનપ્રતિસંધૌ માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ । સ ચ નામરૂપાઙ્કુરો ન સ્વયં કૃતોઅ ન પરકૃતો નોભયકૃતો નેશ્વરકૃતો ન કાલપરિણામિતો ન પ્રકૃતિસંભૂતો ન ચૈકકારણાધીનો નાપ્યહેતુસમુત્પન્નઃ । અથ ચ માતાપિતૃસંયોગાદ્, ઋતુસમવાયાદ્, અન્યેષાં પ્રત્યયાનાં સમવાયાદ્ આસ્વાદાનુવિદ્ધં વિજ્ઞાનબીજં માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ અસ્વામિકેષુ ધર્મેષ્વપરિગ્રહેષ્વમમેષ્વાકાશસમેષુ માયાલક્ષણસ્વભાવેષુ હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ ॥
તદ્યથા પઞ્ચભિઃ કારણૈશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? યદુત ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપં ચાલોકં ચાકાશં ચ તજ્જમનસિકારં ચ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ । તત્ર ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુરાશ્રયકૃત્યં કરોતિ । રૂપમાલમ્બનકૃત્યં કરોતિ । આલોકો ઽવભાસકૃત્યં કરોતિ । આકાશમનાવરણકૃત્યં કરોતિ । તજ્જમનસિકારઃ સમન્વાહરણકૃત્યં કરોતિ । અસતામેષાં પ્રત્યયાનાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યતે । યદા તુ ચક્ષુરાધ્યાત્મિકમાયતનમવિકલં ભવતિ, એવં રૂપાલોકાકાશતજ્જમનસિકારાશ્ચાવિકલા ભવન્તિ, તતઃ સર્વેષાં સમવાયાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । તત્ર ચક્ષુષો નૈવં ભવતિ- અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયકૃત્યં કરોમીતિ । આલોકસ્યાપિ નૈવં ભવતિ- અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાવભાસકૃત્યં કરોમીતિ । આકાશસ્યાપિ નૈવં ભવતિ- અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાનાવરણકૃત્યં કરોમિતિ । તજ્જમનસિકારસ્યાપિ નૈવં ભવતિ- અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય સમન્વાહરણકૃત્યં કરોમીતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાપિ નૈવં ભવતિ- અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિતમિતિ । અથ ચ સતામેષાં પ્રત્યયાનાં સમવાયાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ । એવં શેષાણામિન્દ્રિયાણાં યથાયોગં કરણીયમ્ ॥
તત્ર ન કશ્ચિદ્ધર્મો ઽસ્માલ્લોકાત્પરલોકં સંક્રામતિ । અસ્તિ ચ કર્મફલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । તદ્યથા ભિક્ષવઃ સુપરિશુદ્ધે આદર્શમણ્ડલે મુખપ્રતિબિમ્બકં દૃશ્યતે, ન ચ તત્રાદર્શમણ્ડલે મુખં સંક્રામતિ, અસ્તિ ચ મુખપ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્, એવમસ્માલ્લોકાન્ન કશ્ચિચ્ચ્યુતો નાપ્યન્યત્રોપપન્નઃ, અસ્તિ ચ કર્મફલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । તદ્યથા ભિક્ષવશ્ચન્દ્રમણ્ડલં ચત્વારિંશદ્યોજનશતમૂર્ધ્વં વ્રજતિ, અથ ચ પુનઃ પરીત્તે ઽપ્યુદકભાજને ચન્દ્રસ્ય પ્રતિબિમ્બં દૃશ્યતે, ન ચ તસ્માત્સ્થાનાદૂર્ધ્વં નભસશ્ચ્યુતં પરીત્તે ઉદકસ્ય ભાજને સંક્રાન્તં ભવતિ અસ્તિ ચ ચન્દ્રમણ્ડલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । એવમસ્માલ્લોકાન્ન કશ્ચિચ્ચ્યુતો નાન્યત્રોપપન્નઃ, અસ્તિ ચ કર્મફલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ ॥
તદ્યથા- અગ્નિરુપાદાનપ્રત્યયે સતિ જ્વલતિ, ઉપાદાનવૈકલ્યાન્ન જ્વલતિ, એવમેવ ભિક્ષવઃ કર્મક્લેશજનિતં વિજ્ઞાનબીજં તત્રતત્રોપપત્ત્યાયતનપ્રતિસંધૌ માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ અસ્વામિકેષુ ધર્મેષ્વપરિગ્રહેષુ માયાલક્ષણસ્વભાવેષુ અમમેષુ કૃત્રિમેષુ હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ ॥

તત્રાધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિઃ કારણૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? ન શાશ્વતતો નોચ્છેદતો ન સંક્રાન્તિતઃ પરીત્તહેતુવિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતસ્તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચેતિ । કથં ન શાશ્વતતઃ? યસ્માદન્યે મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધાઃ, અન્યે ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ । ન તુ ય એવ મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધાસ્ત એવૌપપત્ત્યંશિકાઃ । અપિ તુ મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે, તસ્મિન્નેવ ચ સમયે ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । અતો ન શાશ્વતતઃ । કથં નોચ્છેદતઃ? ન ચ પૂર્વનિરુદ્ધેષુ મારણાન્તિકેષુ સ્કન્ધેષુ ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ નાપ્યનિરુદ્ધેષુ । અપિ તુ મારણાન્તિકાઃ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે, તસ્મિન્નેવ ચ સમયે ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ તુલાદણ્ડોન્નાભાવનામવત્ ચન્દ્રબિમ્બપ્રતિબિમ્બવત્ । અતો નોચ્છેદતઃ । કથં ન સંક્રાન્તિતઃ? વિસદૃશાઃ સત્ત્વનિકાયાઃ સભાગાયાં જાત્યાં જાતિમભિનિર્વર્તયન્તિ । અતો ન સંક્રાન્તિતઃ । કથં પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ । પરીત્તં કર્મ ક્રિયતે, વિપુલઃ ફલવિપાકો ઽનુભૂયતે । અતઃ પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ । કથં તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતઃ? યથાવેદનીયં કર્મ ક્રિયતે, તથાવેદનીયો વિપાકો ઽનુભૂયતે । અતસ્તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ દ્વાદશાઙ્ગપરીક્ષા નામ ષડ્વિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ॥
27
દૃષ્ટિપરીક્ષા સપ્તવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
યશ્ચૈવં પ્રતીત્યસમુત્પાદં યથાભૂતં સમ્યક્ પશ્યતિ, સ ન પૂર્વાન્તં પ્રતિસરતિ, નાપરાન્તં પ્રતિસરતિ,- ઇત્યાદિ સૂત્રે પઠયતે, તત્ર કતમઃ પૂર્વાન્તઃ, કતમો ઽપરાન્તઃ, કથં ન પ્રતિસરતીતિ? તદ્વયુત્પત્યર્થમિદમારભ્યતે । તત્ર વર્તમાનમાત્મભાવમપેક્ષ્ય અતીતા આત્મભાવાઃ પૂર્વાન્ત ઇત્યુચ્યતે । પૂર્વો હિ જન્મપરંપરાંશઃ પૂર્વાન્તઃ । તં ન પ્રતિસરતિ, દૃષ્ટિપ્રકારૈર્નાલમ્બતે । પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય યથાવદવસ્થિતતત્ત્વદર્શનાત્ નાન્યથાવસ્થિતં વસ્તુ અન્યથા અભિનિવિશતે । તત્ર અષ્ટૌ દૃષ્ટયઃ પૂર્વાન્તમાલમ્બ્ય અન્યથા પ્રવૃત્તાઃ । તદ્યથા-
અભૂમતીતમધ્વાનં નાભૂમિતિ ચ દૃષ્ટયઃ ।
યાસ્તાઃ શાશ્વતલોકાદ્યાઃ પૂર્વાન્તં સમુપાશ્રિતાઃ