Prasannapada · અધ્યાય 71

તત્ર કર્મક્લેશાવિદ્ધં તસ્મિંસ્તસ્મિન્નુપપત્ત્યાયતને નામયતીતિ નામ, સંજ્ઞાવશેન વા અર્થેષુ નામયતીતિ નામ ।
ચત્વારો ઽરૂપિણઃ સ્કન્ધા નામેતિ વ્યપદિશ્યતે ।
રૂપ્યત ઇતિ રૂપમ્ । બાધ્યત ઇત્યર્થઃ । ઇદં ચ રૂપં પૂર્વકં ચ નામ, ઉભયમેતદભિસંક્ષિપ્ય નામરૂપમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । તત્ર બિમ્બપ્રતિબિમ્બન્યાયેન સ્વાધ્યાયદીપમુદ્રાપ્રતિમુદ્રાદિન્યાયેન વા મારણાન્તિકેષુ સ્કન્ધેષુ નિરુધ્યમાનેષુ એકસ્મિન્નેવ ક્ષણે તુલાદણ્ડનામોન્નામન્યાયેનૈવ ઔપપત્ત્યાંશિકાઃ ( પ્પ્_239 ) સ્કન્ધા યથાકર્માક્ષેપત ઉપજાયન્તે । એવં ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બમુદ્રાપ્રતિમુદ્રાન્યાયેન પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સિધ્યતિ । તુલાદણ્ડનામોન્નામન્યાયેન તુ યદ્વિજ્ઞાનં સંનિવિશતે ઇત્યુક્તમ્, તદ્ બાલલોકબોધાનુરોધેન, સમાનકાલ એવ ભવપ્રતિસંધિરિતિ ।
તથા સમાનેન સમાનકાલં લોકસ્ય દુઃખં ચ સુખોદયં ચ ।
હર્તું ચ કર્તું ચ સદાસ્તુ શક્તિસ્તમઃ પ્રકાશં ચ યથૈવ ભાનોઃ ॥ ઇતિ ।
ન તુ પુનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્વરૂપવિચક્ષણાનામેવં વક્તું યુજ્યતે સાહચર્યાદિત્વમેકક્ષણે તુલાદણ્ડનામોન્નામદૃષ્ટાન્તેનેતિ ।
જન્મોન્મુખં ન સદિદં યદિ જાયમાનંનાશોન્મુખં સદપિ નામ નિરુધ્યમાનમ્ ।
ઇષ્ટં તદા કથમિદં તુલયા સમાનં કર્ત્રા વિના જનિરિયં ન ચ યુક્તરૂપા ॥
ઇત્યાદિવચનાત્ । યથા બિમ્બપ્રતિબિમ્બમુદ્રાપ્રતિમુદ્રાદિન્યાયેન ક્ષણિકત્વં નેષ્યતે ભવદ્ભિઃ, તથા અન્યસ્યાપિ ભાવસ્ય ઉત્પાદસમનન્તરધ્વંસિનઃ ક્ષણિકત્વં ન યુક્તમ્ । યતઃ જાતિજરાસ્થિત્યનિત્યતાખ્યાનિ ચત્વારિ સંસ્કૃતલક્ષણાનિ ઉત્પદ્યમાનસ્ય ભાવસ્ય બાહ્યસ્ય આધ્યાત્મિકસ્ય વા એકસ્મિન્નેવ ક્ષણે ભવન્તીત્યભિધર્મપાઠઃ । તત્ર જાતિજરયોઃ પરસ્પરવિરોધાત્ સ્થિત્યનિત્યતયોશ્ચ એકસ્મિન્નેવ ભાવે ન યુગપત્સંભવ ઇષ્યતે સદ્ભિઃ ।
ક્ષણિકે સર્વથાભાવાત્કુતઃ કાચિત્પુરાણતા ।
સ્થૈર્યાદક્ષણિકે ચાપિ કુતઃ કાચિત્પુરાણતા ॥
યથાન્તો ઽસ્તિ ક્ષણસ્યૈવમાદિમધ્યં ચ કલ્પ્યતામ્ ।
અન્તકત્વાત્ક્ષણસ્યૈવં ન લોકસ્ય ક્ષણસ્થિતિઃ ॥
આદિમધ્યાવસાનાનિ ચિન્ત્યાનિ ક્ષણવત્પુનઃ ।
આદિમધ્યાવસાનત્વં ન સ્વતઃ પરતો ઽપિ વા ॥
ઇતિ મધ્યમકસિદ્ધાન્તપાઠાત્ ક્ષણિકપદાર્થાસિદ્ધેરસિદ્ધિરવસેયા । ન ચ જાતિમરણયોઃ પરસ્પરભિન્નલક્ષણયોઃ એકસ્મિન્ ક્ષણે સંભવો ભવેત્, સંશયનિશ્ચયજ્ઞાનયોરાલોકાન્ધકારયોર્જ્ઞાનાજ્ઞાનયોર્બીજાઙ્કુરયોર્મરણભવોપપત્તિભવયોર્ભિન્નલક્ષણયોરિત્યાદિવત્ । પરસ્પરનિરપેક્ષયોરેવ સ્વહેતુપ્રત્યયસિદ્ધયોઃ સહભાવો યુજ્યતે સવ્યેતરગોવિષાણયોર્યુવતિસ્તનયોર્નરકર્ણયોરિત્યાદિવત્, ન તુ પુનઃ કદાચિદપિ પરસ્પરવિરુદ્ધયોર્વિનાશોત્પાદયોઃ । યથોક્તં રાગરક્તપરીક્ષાયામ્-
સહૈવ પુનરુદ્ભૂતિર્ન યુક્તા રાગરક્તયોઃ ।
ભવેતાં રાગરક્તૌ હિ નિરપેક્ષૌ પરસ્પરમ્ ॥
નૈકત્વે સહભાવો ઽસ્તિ ન તેનૈવ હિ તત્સહ ।
પૃથક્ત્વે સહભાવો ઽથ કુત એવ ભવિષ્યતિ ॥
એવં રક્તેન રાગસ્ય સિદ્ધિર્ન સહ નાસહ ।
રાગવત્સર્વધર્માણાં સિદ્ધિર્ન સહ નાસહ ॥
ઇતિ પ્રતિષેધાત્ કુતઃ સમાનકાલતા ભાવાનાં મરણભવોપપત્તિભવયોરિતિ? અતઃ સહભાવો વિનેયજનબોધાનુરોધપ્રવૃત્ત એવેતિ લક્ષ્યતે । તેન નૈકસ્મિન્નેવ ક્ષણે નામોન્નામૌ તુલાયાઃ સંભવતઃ નામોન્નામયોઃ કાલભેદાત્ । બલવત્પુરુષાચ્છટામાત્રેણ પઞ્ચષષ્ટિઃ ક્ષણા અતિક્રામન્તીતિ પાઠાત્, ઉત્પલપત્રશતસહસ્રવેધવત્ સૂચ્યગ્રેણેતિ । તથાપિ અત્ર ઉત્પલપત્રશતસહસ્રવેધઃ સૂચ્યગ્રેણ ક્રમશો વેધો ઽવસેયઃ ક્ષણાનામતિસૂક્ષ્મત્વાત્ । એકક્ષણેન શ્લોકાક્ષરપદોદાહરણવત્ ॥
કિં ચ-
અનિરોધમનુત્પાદમનુચ્છેદમશાશ્વતમ્ ।
અનેકાર્થમનાનાર્થમનાગમમનિર્ગમમ્ ॥
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રપઞ્ચોપશમં શિવમ્ ।
ઇતિ પાઠાદુત્પાદનિરોધયોરસંભવ એવ પ્રતિપાદિતઃ શાસ્ત્રે મધ્યમકે । આગમસૂત્રેષુ-
અવિનાશમનુત્પન્નં ધર્મધાતુસમં જગત્ ।
સત્ત્વધાતું ચ દેશેતિ એષા લોકાનુવર્તના ॥
ત્રીષુ અધ્વસુ સત્ત્વાનાં પ્રકૃતિં નોપલમ્ભતિ ।
સત્ત્વધાતું ચ દેશેતિ એષા લોકાનુવર્તના ॥ ઇત્યાદિ ।
તથા-
ફેનપિણ્ડોપમં રૂપં વેદના બુદ્બુદોપમા ।
મરીચિસદૃશી સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ કદલીનિભાઃ ।
માયોપમં ચ વિજ્ઞાનમુક્તમાદિત્યબન્ધુના ॥
એવં ધર્માન્ વીક્ષમાણો ભિક્ષુરારબ્ધવીર્યવાન્ ।
દિવા વા યદિ વા રાત્રૌ સંપ્રજાનન્ પ્રતિસ્મૃતઃ ।
પ્રતિવિધ્યેત્પદં શાન્તં સંસ્કારોપશમં શિવમ્ ॥ ઇતિ ।
એતાશ્ચ ગાથાઃ સર્વનિકાયશાસ્ત્રસૂત્રેષુ પઠયન્તે । અતઃ ફેનપિણ્ડાદીનાં હેતુપ્રત્યયસામગ્રીં પ્રાપ્ય પ્રતીત્ય સમુત્પન્નાનાં સારવસ્તુવિગતાનાં કુતઃ ક્ષણિકાક્ષણિકચિન્તેતિ? મહાયાનસૂત્રેષુ ચ-
સુપિનોપમા ભવગતી સકલા ન હિ કશ્ચિ જાયતિ ન ચો મ્રિયતે ।
ન ચ કર્મ નશ્યતિ કદાચિ કૃતં ફલુ દેતિ કૃષ્ણશુભ સંસરતો ॥
ન ચ શાશ્વતં ન ચ ઉચ્છેદ પુનો ન ચ કર્મસંચયુ ન ચાપિ સ્થિતિઃ ।
ન ચ સો ઽપિ કૃત્વ પુનરાસ્પૃશતી ન ચ અન્યુ કૃત્વ પુન વેદયતે ॥
યથા કુમારી સુપિનાન્તરસ્મિં સ્વપુત્ર જાતં ચ મૃતંચ પશ્યતિ ।
જાતે ઽતિતુષ્ટા મૃતિ દૌર્મનસ્યિતા તથોપમાન્ જાનથ સર્વધર્માન્ ॥
યથૈવ ગ્રામાન્તરિ લેખદર્શનાત્ ક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તિ પૃથક્ શુભાશુભાઃ ।
ન લેખસંક્રાન્તિ ગિરાય વિદ્યતે તથોપમાન્ જાનથ સર્વધર્માન્ ॥
મુદ્રાત્પ્રતિમુદ્ર દૃશ્યતે મુદ્રસંક્રાન્તિ ન ચોપલભ્યતે ।
ન ચ તત્ર ન ચૈવ સાન્યતો એવં સંસ્કાર ઽનુચ્છેદશાશ્વતાઃ ॥
બીજસ્ય સતો યથાઙ્કુરો ન ચ યો બીજુ સ ચૈવ અઙ્કુરો ।
ન ચ અન્યુ તતો ન ચૈવ તત્ એવમનુચ્છેદ અશાશ્વત ધર્મતા ॥
યથ મુઞ્જ પ્રતીત્ય બલ્બજં રજ્જુ વ્યાયામબલેન વર્તિતા ।
ઘટિયન્ત્ર સચક્ર વર્તતે તેષુ એકૈકસુ નાસ્તિ વર્તના ॥
તથ સર્વભવાઙ્ગવર્તિની અન્યમન્યોપચયેન નિશ્રિતા ।
એકૈકેષુ તેષુ વર્તની પૂર્વમપરાન્તતુ નોપલભ્યતે ॥
અત એવોક્તમાચાર્યનાગાર્જુનપાદૈઃ-
સ્વાધ્યાયદીપમુદ્રાદર્પણઘોષાર્કકાન્તબીજામ્લૈઃ ।
સ્કન્ધપ્રતિસંધિરસંક્રમશ્ચ વિદ્વદ્ભિરુપધાર્યૌ ॥ ઇતિ ।
શતકશાસ્ત્રે ચ આર્યદેવપાદૈર્મહાબોધિચર્યાસ્થિરપ્રસ્થાનસ્થિતૈઃ-
અલાતચક્રનિર્માણસ્વપ્નમાયામ્બુચન્દ્રકૈઃ ।
ધૂમિકાન્તઃ પ્રતિશ્રુત્કામરીચ્યભ્રૈઃ સમો ભવઃ ॥ ઇતિ ॥
તદેવં બિમ્બપ્રતિબિમ્બાદિન્યાયેન માતુઃ કુક્ષૌ વિજ્ઞાને સંમૂર્ચ્છિતે વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં નિષિચ્યતે, ક્ષરતિ પ્રાદુર્ભવતીત્યર્થઃ । યદિ ઇહ ગતૌ વિજ્ઞાનં ન સંમૂર્છિતં સ્યાત્, તદા નામરૂપપ્રાદુર્ભાવો ન સ્યાત્ ।
સચેદાનન્દ વિજ્ઞાનં માતુઃ કુક્ષિં નાવક્રામેત, ન તત્ કલલં કલલત્વાય સંવર્તેત । ઇતિ વચનાત્

તદેવમ્-
નિષિક્તે નામરૂપે તુ ષડાયતનસંભવઃ ।
દુઃખોત્પત્ત્યા આયદ્વારભાવેન દર્શનશ્રવણઘ્રાણરસસ્પર્શમનઆખ્યં ષડાયતનં નામરૂપહેતુકમુપજાયતે । સ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા સૌમનસ્યસ્થાનીયાન્યભિનિવિશતે, અભિનિવિષ્ટઃ સન્ રાગજં દ્વેવજં મોહજં કર્મ કરોતીત્યાદિના દુઃખોત્પત્તાવાયદ્વારત્વં ષણ્ણામાયતનાનામ્ । તદેવં સંભૂતે ષડાયતને ઉત્તરકાલમ્-
ષડાયતનમાગમ્ય સંસ્પર્શઃ સંપ્રવર્તતે

કઃ પુનરયં સંસ્પર્શઃ, કથં વા સંપ્રવર્તતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપં ચ સમન્વાહારમેવ ચ ।
નામરૂપં પ્રતીત્યૈવં વિજ્ઞાનં સંપ્રવર્તતે

સંનિપાતસ્રયાણાં યો રૂપવિજ્ઞાનચક્ષુષામ્ ।
સ્પર્શઃ સઃ
ચક્ષુરિન્દ્રિયં પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચ સમન્વાહારં ચ પ્રતીત્ય મનસ્કારં વિષયાદિવિલક્ષણં સમનન્તરપ્રત્યયં વિજ્ઞાનબીજભૂતં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । તત્ર ચક્ષુશ્ચ રૂપાયતનં ચ રૂપમ્ । સમન્વાહારશ્ચતુઃસ્કન્ધલક્ષણં નામ । તદેતત્ત્રયં પ્રતીત્યોત્પદ્યમાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં નામરૂપં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે । તદેવમેષામિન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનાં ત્રયાણાં યઃ સંનિપાતઃ સહોત્પાદઃ અન્યોન્યોપકારેણ તુલ્યં યા પ્રવૃત્તિઃ, સ સ્પૃષ્ટિલક્ષણઃ સ્પર્શઃ । તત ઉત્તરકાલમ્-
તસ્માત્સ્પર્શાચ્ચ વેદના સંપ્રવર્તતે

ઇષ્ટાનિષ્ટોભયવિપરીતવિષયાનુભૂતિર્વિષયાનુભવો વેદનં વિત્તિર્વેદનેત્યુચ્યતે । દુઃખા સુખા અદુઃખાસુખા ચ ત્રિવિધા । યથા ચૈષાં રૂપવિજ્ઞાનચક્ષુષાં ત્રયાણાં સંનિપાતલક્ષણં સ્પર્શમાગમ્ય ( પ્પ્_243 ) વેદના ઉક્તા, એવં શેષેન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનત્રયસંનિપાતલક્ષણસ્પર્શહેતુકા વેદના વ્યાખ્યેયા

તત ઉત્તરકાલમ્-
વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા
સંપ્રવર્તતે ઇતિ વર્તતે । વેદના પ્રત્યયો યસ્યાસ્તૃષ્ણાયાઃ સા વેદનાપ્રત્યયા । કિંવિષયા પુનઃ સા તૃષ્ણા? વેદનાવિષયૈવ । કિં કારણમ્? યસ્માદસૌ તૃષ્ણાલુઃ
વેદનાર્થં હિ તૃષ્યતે ।
વેદનાનિમિત્તમેવ અભિલાષં કરોતીત્યર્થઃ । કથં કૃત્વા? યદિ તાવત્ સુખા વેદના અસ્યોપજાયતે, સ તસ્યાઃ પુનઃ પુનઃ સંયોગાર્થં પરિતૃષ્યતે । અથ દુઃખા, તદા તસ્યા વિસંયોગાર્થં પરિતૃષ્યતે । અથ અદુઃખાસુખા, તસ્યા અપિ નિત્યમપરિભ્રંશાર્થં પરિતૃષ્યતે । સ એવમ્-
તૃષ્યમાણ ઉપાદાનમુપાદત્તે ચતુર્વિધમ્

સ એવં વેદનાસ્વભિનિવિષ્ટઃ સક્તઃ તૃષ્ણાપ્રત્યયં કામદૃષ્ટિશીલવ્રતાત્મવાદોપાદાનાખ્યં ચતુર્વિધં કર્માક્ષેપકારણં પરિગૃહ્ણાતિ । તદેવમસ્ય તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનં ભવતિ

તત ઉત્તરકાલમ્-
ઉપાદાને સતિ ભવ ઉપાદાતુઃ પ્રવર્તતે ।
સ્યાદ્ધિ યદ્યનુપાદાનો મુચ્યેત ન ભવેદ્ભવઃ

પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ સ ચ ભવઃ
ચતુર્વિધસ્ય યથોક્તસ્ય ઉપાદાનસ્ય ઉપાદાતા ગ્રહીતા ઉત્પાદયિતા । તસ્ય ઉપાદાતુઃ ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ ઉપજાયતે । કિં કારણમ્? યસ્માત્, યો હિ અનુત્પાદિતવેદનાતૃષ્ણઃ પ્રતિસંખ્યાનબલેન તૃષ્ણામસ્વીકુર્વન્, ચતુર્વિધમુપાદાનં પ્રવિહાય ઉપાદાતા અમલાદ્વયજ્ઞાનસંમુખીભાવાત્ સ્યાદ્ધિ યદ્યનુપાદાનો મુચ્યેત સઃ । તદાનીં તસ્ય ન ભવેદ્ભવઃ ॥
કઃ પુનરયં ભવઃ? પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ સ ચ ભવઃ । યઃ ઉપાદાનાત્ પ્રવર્તતે, સ પઞ્ચસ્કન્ધ સ્વભાવો વેદિતવ્યઃ । ત્રિવિધમપિ કાયિકં વાચિકં માનસિકં ચ કર્મ ભવત્યસ્માદનાગતં સ્કન્ધ પઞ્ચકં ભવઃ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । તત્ર કાયિકં વાચિકં કર્મ રૂપસ્કન્ધસ્વભાવં કર્મવિજ્ઞપ્તિત્વાત્ । માનસં તુ ચતુઃસ્કન્ધસ્વભાવમિતિ । એવં સ ભવઃ પઞ્ચ સ્કન્ધા ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । તસ્માત્-
ભવાજ્જાતિઃ પ્રવર્તતે ।
અનાગતસ્કન્ધોત્પાદો જાતિઃ । સા ચ ભવાત્ પ્રવર્તતે । તત ઉત્તરકાલમ્-
જરામરણદુઃખાદિ શોકાઃ સપરિદેવનાઃ

દૌર્મનસ્યમુપાયાસા જાતેરેતત્પ્રવર્તતે ।
જાતિહેતુકા એતે જરામરણાદયઃ પ્રવર્તન્તે । એષાં ચ યથાસૂત્રમેવ વ્યાખ્યાનં વેદિતવ્યમ્ । તત્ર સ્કન્ધપરિપાકો જરા । જીર્ણસ્ય સ્કન્ધભેદો મરણમ્ । મ્રિયમાણસ્ય વિગચ્છતઃ સંમૂઢસ્ય સામિષઙ્ગો હૃદયસંતાપઃ શોકઃ । શોકસમુત્થિતો વાક્પ્રલાપઃ પરિદેવઃ । પઞ્ચેન્દ્રિયાસાતનિપાતો ( પ્પ્_244 ) દુઃખમ્ । મનોનિષ્ટનિપાતો દૌર્મનસ્યમ્ । દુઃખદૌર્મનસ્યબહુત્વસંભૂતા ઉપાયાસાઃ । ઇતિ । તદેવં યથોપવર્ણિતેન ન્યાયેન
કેવલસ્યૈવમેતસ્ય દુઃખસ્કન્ધસ્ય સંભવઃ

કેવલસ્યેતિ આત્માત્મીયસ્વભાવવિગતસ્ય બાલપૃથગ્જનપરિકલ્પિતમાત્રસ્ય । દુઃખાત્મકસ્ય સુખાવ્યામિશ્રસ્યૈવેત્યર્થઃ । એવમિતિ હેતુપ્રત્યયમાત્રબલેનૈવેત્યર્થઃ । દુઃખસ્કન્ધસ્યેતિ દુઃખસમુદાયસ્ય દુઃખસમૂહસ્ય દુઃખરાશેરિત્યર્થઃ

યતશ્ચૈવં યથોપવર્ણિતાદવિદ્યાદિકાદેવ ભવાઙ્ગાનાં પ્રવૃત્તિઃ, અતઃ-
સંસારમૂલાન્સંસ્કારાનવિદ્વાન્ સંસ્કરોત્યતઃ ।
અવિદ્વાન્ કારકસ્તસ્માન્ન વિદ્વાંસ્તત્ત્વદર્શનાત્

તત્ર સંસારસ્ય વિજ્ઞાનાદિપ્રવૃત્તિલક્ષણસ્ય મૂલં પ્રધાનં કારણં સંસ્કારાઃ । તતશ્ચ સંસારમૂલાન્ સંસ્કારાનવિદ્વાન્ સંસ્કરોતિ ॥
અવિદ્યાનુગતો યઃ પુદ્ગલો ભિક્ષવઃ પુણ્યાનપિ સંસ્કારાનભિસંસ્કરોતિ, અપુણ્યાનપિ સંસ્કારાનભિસંસ્કરોતિ, આનેઞ્જ્યાનપિ સંસ્કારાનભિસંસ્કરોતિ ॥
ઇતિ ભગવદ્વચનાત્ । યતશ્ચૈવમવિદ્વાન્ કારકઃ, તસ્માદવિદ્વાનેવ પુદ્ગલઃ કારકો ભવતિ સંસ્કારાણામ્, ન વિદ્વાંસ્તત્ત્વદર્શી પ્રહીણાવિદ્યઃ । કિં કારણમ્? તત્ત્વદર્શનાત્ તત્ત્વદર્શને હિ સર્વપદાર્થનામેવાનુપલમ્ભાત્ નાસ્તિ કિંચિદ્ યદાલમ્બ્ય કર્મ કુર્યાદિતિ

યતશ્ચૈવમવિદ્યાયામેવ સત્યાં સંસ્કારાઃ પ્રવર્તન્તે, અસત્યાં ન પ્રવર્તન્તે, અતઃ-
અવિદ્યાયાં નિરુદ્ધાયાં સંસ્કારાણામસંભવઃ ।
હેતુવૈયર્થ્યાત્ । તસ્યાઃ પુનરવિદ્યાયાઃ કુતો નિરોધઃ ઇત્યાહ-
અવિદ્યાયા નિરોધસ્તુ જ્ઞાનેનાસ્યૈવ ભાવનાત્

અસ્યૈવ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય યથાવદવિપરીતભાવનાતઃ અવિદ્યા પ્રહીયતે । યો હિ પ્રતીત્યસમુત્પાદં સમ્યક્ પશ્યતિ, સ સૂક્ષ્મસ્યાપિ ભાવસ્ય ન સ્વરૂપમુપલભતે । પ્રતિબિમ્બસ્વપ્રાલાતચક્રમુદ્ગાદિવત્તુ સ્વભાવશૂન્યતાં સર્વેષાં ભાવાનામવતરતિ । સ એવ સ્વભાવશૂન્યતાં સર્વેષાં ભાવાનામવતીર્ણો ન કિંચિદ્વસ્તુ ઉપલભતે બાહ્યમાધ્યાત્મિકં વા । સો ઽનુપલભમાનો ન ક્વચિદ્ધર્મે મુહ્યતિ, અમૂઢશ્ચ કર્મ ન કરોતીતિ । એવં પ્રતીત્યસમુત્પાદભાવનયા તત્ત્વમવતરતિ ।તત્ત્વદર્શિનોયોગિનો નિયતમેવ અવિદ્યા પ્રહીયતે । પ્રહીણાવિદ્યસ્ય સંસ્કારા નિરુધ્યન્તે

યથા ચૈવમવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારા નિરુધ્યન્તે, એવમ્-
તસ્ય તસ્ય નિરોધેન તત્તન્નાભિપ્રવર્તતે ।
દુઃખસ્કન્ધઃ કેવલો ઽયમેવં સમ્યઙ્ નિરુધ્યતે