Prasannapada · અધ્યાય 73

તત્ર ઇતિશબ્દઃ આદ્યર્થઃ । અથવા દૃષ્ટિદ્વયોપાદાનમુપલક્ષણાર્થમ્ । ચતસ્ત્રસ્ત્વેતા દૃષ્ટયઃ । તદ્યથા- કિં ન્વહમભૂવમતીતમધ્વાનમ્, નાભૂવમતીતમધ્વાનમ્, અભૂવં ચ નાભૂવં ચ, નૈવાભૂવં ન નાભૂવમ્, ઇતિ । એતાશ્ચતસ્રો દૃષ્ટયઃ પૂર્વાન્તં સમાશ્રિતાઃ । અપરા અપિ ચતસ્ર ઇત્યાહ-
યાસ્તાઃ શાશ્વતલોકાદ્યાઃ
પૂર્વં પ્રસઙ્ગેન ઉપવર્ણિતાઃ, તા અપિ
પૂર્વાન્તં સમુપાશ્રિતાઃ ॥
તત્ર યદ્યપિ પૂર્વાન્તાદ્ દૃષ્ટિચતુષ્ટયાદુત્તરં દૃષ્ટિચતુષ્ટયં નાતિભિદ્યતે, તથાપિ તાવન્માત્રવિશેષમાશ્રિત્ય પૃથગુપાદીયતે । તચ્ચ ઉત્તરત્ર વ્યાખ્યાસ્યામઃ । તત્ર શાશ્વતો લોકઃ ઇત્યેતત્, અભૂવમતીતમધ્વાનમ્, ઇત્યેતસ્માન્નાતિભિદ્યતે । અથવા અયં વિશેષઃ- યચ્છાશ્વતો લોકઃ ઇત્યેષાં દૃષ્ટિઃ સામાન્યેન પૂર્વાન્તમાશ્રિતા । અભૂવમતીતમધ્વાનમ્, ઇત્યેષા તુ આત્મન એવ પૂર્વાન્તપરામર્શેન પ્રવૃત્તા, ન સામાન્યેનેતિ । એવમન્યાસ્વપિ દૃષ્ટિષુ વિશેષો વક્તવ્યઃ । ઇત્યેવં તાવત્ અષ્ટાવેતા દૃષ્ટયઃ પૂર્વાન્તં સમુપાશ્રિતાઃ

ઉક્તઃ પૂર્વાન્તસ્તદાલમ્બિકાભિર્દૃષ્ટિભિઃ સાર્ધમ્ । ઇદાનીમપરાન્ત ઉચ્યતે । તત્ર વર્તમાનમાત્મભાવમપેક્ષ્ય ભાવિનઃ આત્મભાવાઃ અપરાન્ત ઇત્યુચ્યતે । અપરો હિ જન્મપરંપરાંશો ઽપરાન્તઃ, તં ન પ્રતિસરતિ, દૃષ્ટિપ્રકારૈર્નાલમ્બતે । પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય યથાવદવસ્થિતતત્ત્વદર્શનાત્, નાન્યથાવસ્થિતં વસ્તુ અન્યથાભિનિવિશતે । તત્ર અષ્ટૌ દૃષ્ટયઃ અપરાન્તમાલમ્બ્ય અન્યથા પ્રવૃત્તાઃ । તદ્યથા-
દૃષ્ટયો ન ભવિષ્યામિ કિમન્યો ઽનાગતે ઽધ્વનિ ।
ભવિષ્યામીતિ ચાન્તાદ્યા અપરાન્તં સમાશ્રિતાઃ