Prasannapada · અધ્યાય 68

સ્વભાવેન હિ વ્યવસ્થિતાનાં ક્લેશાનાં સ્કન્ધાનાં ચ સ્વભાવસ્યાનપાયિત્વાત્ કુતો નિવૃત્તિઃ, યતસ્તન્નિવૃત્ત્યા નિર્વાણં સ્યાદિતિ? તસ્માત્ સ્વભાવવાદિનાં નૈવ નિર્વાણમુપપદ્યતે । ન ચ શૂન્યતાવાદિનઃ સ્કન્ધનિવૃત્તિલક્ષણં ક્લેશનિવૃત્તિલક્ષણં વા નિર્વાણમિચ્છન્તિ યતસ્તેષામયં દોષઃ સ્યાદિતિ । અતઃ અનુપાલમ્ભ એવાયં શૂન્યવાદિનામ્

યદિ ખલુ શૂન્યતાવાદિનઃ ક્લેશાનાં સ્કન્ધાનાં વા નિવૃત્તિલક્ષણં નિર્વાણં નેચ્છન્તિ, કિંલક્ષણં તર્હિ ઇચ્છન્તિ? ઉચ્યતે-
અપ્રહીણમસંપ્રાપ્તમનુચ્છિન્નમશાશ્વતમ્ ।
અનિરુદ્ધમનુત્પન્નમેતન્નિર્વાણમુચ્યતે

યદ્ધિ નૈવ પ્રહીયતે રાગાદિવત્, નાપિ પ્રાપ્યતે શ્રામણ્યફલવત્, નાપ્યુચ્છિદ્યતે સ્કન્ધાદિવત્, યચ્ચાપિ ન નિત્યમશૂન્યવત્, તત્ સ્વભાવતો ઽનિરુદ્ધમનુત્પન્નં ચ સર્વપ્રપઞ્ચોપશમલક્ષણં નિર્વાણમુક્તમ્ । તત્ કુતસ્તસ્મિન્નિત્થંવિધે નિષ્પ્રપઞ્ચે ક્લેશકલ્પના યેષાં ક્લેશાનાં પ્રહાણાન્નિર્વાણં ભવેત્? કુતો વા સ્કન્ધકલ્પના તત્ર, યેષાં સ્કન્ધાનાં નિરોધાત્ તદ્ભવેત્? યાવદ્ધિ એતાઃ કલ્પનાઃ પ્રવર્તન્તે, તાવન્નાસ્તિ નિર્વાણાધિગમઃ, સર્વપ્રપઞ્ચપરિક્ષયાદેવ તદધિગમાત્ ॥
અથ સ્યાત્- યદ્યપિ નિર્વાણે ન સન્તિ ક્લેશાઃ, ન ચાપિ સ્કન્ધાઃ, તથાપિ નિર્વાણાદર્વાગ્વિદ્યન્તે । તતસ્તેષાં પરિક્ષયાન્નિર્વાણં ભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે । ત્યજ્યતામયં ગ્રાહઃ, યસ્માન્નિર્વાણાદર્વાક્ સ્વભાવતો વિદ્યમાનાનાં ન પુનરભાવઃ શક્યતે કર્તુમ્ । તસ્માન્નિર્વાણાભિલાષિણા ત્યાજ્યૈષા કલ્પના । વક્ષ્યતિ હિ-
નિવાણસ્ય ચ યા કોટિઃ કોટિઃ સંસરણસ્ય ચ ।
ન તયોરન્તરં કિંચિત્સુસૂક્ષ્મમપિ વિદ્યતે ॥ ઇતિ ।
તદેવં નિર્વાણે ન કસ્યચિત્ પ્રહાણં નાપિ કસ્યચિન્નિરોધ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । તતશ્ચ નિરવશેષકલ્પનાક્ષયરૂપમેવ નિર્વાણમ્ । ઉક્તં ચ ભગવતા-
નિર્વૃત્તિ ધર્માણ ચ અસ્તિ ધર્મા યે નેહ અસ્તી ન તે જાતુ અસ્તિ ।
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ચ કલ્પનાવતામેવં ચરન્તાન ન દુઃખ શામ્યતિ ॥ ઇતિ ।
અસ્યા ગાથાયા અયમર્થઃ- નિવૃતૌ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ ધર્માણાં ક્લેશકર્મજન્મલક્ષણાનાં સ્કન્ધાનાં વા સર્વથા અસ્તંગમાદસ્તિત્વં નાસ્તિ, એવં ચ સર્વવાદિનામભિમતમ્ । યે તર્હિ ધર્મા ઇહ નિર્વૃતૌ ન સન્તિ, પ્રદીપોદયાદન્ધકારોપલબ્ધરજ્જુસર્પભયાદિવત્, ન તે જાતુ અસ્તિ, ન તે ધર્માઃ ક્લેશકર્મજન્માદિલક્ષણાઃ કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે સંસારાવસ્થાયામપિ તત્ત્વતો ( પ્પ્_229 ) વિદ્યન્તે । ન હિ રજ્જુઃ અન્ધકારાવસ્થાયાં સ્વરૂપતઃ સર્પો ઽસ્તિ, સદ્ભૂતસર્પવત્ અન્ધકારે ઽપિ આલોકે ઽપિ કાયચક્ષુર્ભ્યામગ્રહણાત્ । કથં તર્હિ સંસારઃ ઇતિ ચેત્, ઉચ્યતે । આત્માત્મીયાસદ્ગ્રહગ્રસ્તાનાં બાલપૃથગ્જનાનામસત્સ્વરૂપા અપિ ભાવાઃ સત્યતઃ પ્રતિભાસન્તે તૈમિરિકાણામિવ અસત્કેશમશકાદય ઇવેતિ । આહ-
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ચ કલ્પનાવતામેવં ચરન્તાન ન દુઃખ શામ્યતિ । ઇતિ ।
અસ્તીતિ ભાવસદ્ભાવકલ્પનાવતાં જૈમિનીયકાણાદકાપિલાદીનાં વૈભાષિકપર્યન્તાનામ્। નાસ્તીતિ ચ કલ્પનાવતાં નાસ્તિકાનામપાયગતિનિષ્ઠાનામ્ । તદન્યેષાં ચ અતીતાનાગતસંસ્થાનાં વિજ્ઞપ્તિવિપ્રયુક્તસંસ્કારાણાં નાસ્તિવાદિનાં તદન્યદસ્તિવાદિનામ્, પરિકલ્પિતસ્વભાવસ્ય નાસ્તિવાદિનામ્, પરતન્ત્રપરિનિષ્પન્નસ્વભાવયોરસ્તિવાદિનામ્, એવમસ્તિનાસ્તિવાદિનામેવં ચરતાં ન દુઃખં સંસારઃ શામ્યતીતિ । તથા-
યથ શઙ્કિતેન વિષસંજ્ઞ અભ્યુપેતિ નો ચાપિ કોષ્ઠ ગન્તુ આવિષ્ટ પપદ્યતે ।
એવમેવ બાલુ ઽપગતો ..... જાયિ મ્રિયતે સદા અભૂતો ॥ ઇતિ ।
તદેવં ન કસ્યચિન્નિર્વાણે પ્રહાણં નાપિ કસ્યચિન્નિરોધ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । તતશ્ચ સર્વકલ્પનાક્ષયરૂપમેવ નિર્વાણમ્ । યથોક્તમાર્યરત્નાવલ્યામ્-
ન ચાભાવો ઽપિ નિર્વાણં કુત એવાસ્ય ભાવના ।
ભાવાભાવપરામર્શક્ષયો નિર્વાણમુચ્યતે ॥
ઇતિ

યે તુ સર્વકલ્પનોપશમરૂપં નિર્વાણમપ્રતિપદ્યમાનાઃ ભાવાભાવતદુભયાનુભયરૂપં નિર્વાણં પરિકલ્પયન્તિ, તાન્ પ્રતિ ઉચ્યતે-
ભાવસ્તાવન્ન નિર્વાણં જરામરણલક્ષણમ્ ।
પ્રસજ્યેતાસ્તિ ભાવો હિ ન જરામરણં વિના

તત્રૈકે ભાવતો નિર્વાણમભિનિવિષ્ટા એવમાચક્ષતે- ઇહ ક્લેશકર્મજન્મસંતાનપ્રવૃત્તિનિયતરોધભૂતો જલપ્રવાહરોધભૂતસેતુસ્થાનીયો નિરોધાત્મકઃ પદાર્થઃ, તન્નિર્વાણમ્ । ન ચ અવિદ્યમાનસ્વભાવો ધર્મઃ એવં કાર્યકારી દૃશ્યતે । નનુ ચ યો ઽસ્યા નન્દીરાગસહગતાયાસ્તૃષ્ણાયાઃ ક્ષયો વિરાગો નિરોધો નિર્વાણમિત્યુક્તમ્, ન ચ ક્ષયમાત્રં ભાવો ભવિતુમર્હતિ । તથા-
પ્રદ્યોતસ્યેવ નિર્વાણં વિમોક્ષસ્તસ્ય ચેતસઃ ।
ઇત્યુક્તમ્ । ન ચ પ્રદ્યોતસ્ય નિવૃત્તિર્ભાવ ઇત્યુપપદ્યતે । ઉચ્યતે । નૈતદેવં વિજ્ઞેયં તૃષ્ણાયાઃ ક્ષયઃ તૃષ્ણાક્ષયઃ ઇતિ । કિં તર્હિ તૃષ્ણાયાઃ ક્ષયો ઽસ્મિન્નિતિ નિર્વાણાખ્યે ધર્મે સતિ ભવતિ, સ તૃષ્ણાક્ષય ઇતિ વક્તવ્યમ્ । પ્રદીપશ્ચ દૃષ્ટાન્તમાત્રમ્ । તત્રાપિ યસ્મિન્ સતિ ચેતસો વિમોક્ષો ભવતીતિ વેદિતવ્યમિતિ ॥
એવં ભાવે નિર્વાણ વ્યવસ્થાપિતે આચાર્યો નિરૂપયતિ- ભાવસ્તાવન્ન નિર્વાણમ્ । કિં કારણમ્? યસ્માજ્જરામરણલક્ષણં પ્રસજ્યેત, ભાવસ્ય જરામરણલક્ષણાવ્યભિચારિત્વાત્ । તતશ્ચ નિર્વાણમેવ તન્ન સ્યાત્, જરામરણલક્ષણત્વાદ્વિજ્ઞાનવત્, ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥
તામેવ ચ જરામરણલક્ષણવ્યભિચારિતાં સ્પષ્ટયન્નાહ- અસ્તિ ભાવો હિ ન જરામરણં વિનેતિ । યો હિ જરામરણરહિતઃ, સ ભાવ એવ ન સંભવતિ, ખપુષ્પવત્, જરામરણરહિતત્વાત્

કિં ચાન્યત્-
ભાવશ્ચ યદિ નિર્વાણં નિર્વાણં સંસ્કૃતં ભવેત્ ।
નાસંસ્કૃતો હિ વિદ્યતે ભાવઃ ક્વચન કશ્ચન

યદિ નિર્વાણં ભાવઃ સ્યાત્, તદા તન્નિર્વાણં સંસ્કૃતં ભવેત્, વિજ્ઞાનાદિવત્ ભાવત્વાત્ । યસ્તુ અસંસ્કૃતઃ, નાસૌ ભાવઃ, તદ્યથા ખરવિષાણવદિતિ વ્યતિરેકમુપદર્શયન્નાહ-
નાસંસ્કૃતો હિ વિદ્યતે ભાવઃ ક્વચન કશ્ચન ।
ક્વચનેત્યધિકરણે દેશે કાલે સિદ્ધાન્તે વા । કશ્ચનેત્યાધેયે । આધ્યાત્મિકો બાહ્યાત્મિકો વેત્યર્થઃ

કિં ચાન્યત્-
ભાવશ્ચ યદિ નિર્વાણમનુપાદાય તત્કથમ્ ।
નિર્વાણં નાનુપાદાય કશ્ચિદ્ ભાવો હિ વિદ્યતે

યદિ ભવન્મતેન નિર્વાણં ભાવઃ સ્યાત્, તદુપાદાય ભવેત્, સ્વકારણસામગ્રીમાશ્રિત્ય ભવેદિત્યર્થઃ । ન ચૈવમુપાદાય નિર્વાણમિષ્યતે, કિં તર્હિ અનુપાદાય । તદ્યદિ ભાવો નિર્વાણમનુપાદાય, તત્ કથં નિર્વાણં સ્યાત્? નૈવ અનુપાદાય સ્યાત્, ભાવત્વાત્, વિજ્ઞાનાદિવત્ । વ્યતિરેકકારણમાહ- નાનુપાદાય કશ્ચિદ્ભાવો હિ વિદ્યતે ઇતિ

અત્રાહ- યદિ ભાવો હિ ન નિર્વાણમ્, યથોદિતદોષપ્રસઙ્ગાત્, કિં તર્હિ અભાવ એવ નિર્વાણમ્, ક્લેશજન્મનિવૃત્તિમાત્રત્વાદિતિ? ઉચ્યતે । એતદપ્યયુક્તમ્, યસ્માત્-
યદિ ભાવો ન નિર્વાણમભાવઃ કિં ભવિષ્યતિ ।
નિર્વાણં યત્ર ભાવો ન નાભાવસ્તત્ર વિદ્યતે

યદિ ભાવો નિર્વાણં નેષ્યતે, યદિ નિર્વાણં ભાવ ઇતિ નેષ્યતે, તદા કિમભાવો ભવિષ્યતિ નિર્વાણમ્? અભાવો ઽપિ ન ભવિષ્યતીત્યર્થઃ । ક્લેશજન્મનોરભાવો નિર્વાણમિતિ ચેત્, એવં તર્હિ ( પ્પ્_231 ) ક્લેશજન્મનોરનિત્યતા નિર્વાણમિતિ સ્યાત્ । અનિત્યતૈવ હિ ક્લેશજન્મનોરભાવો નાન્યત્, ઇત્યતઃ અનિત્યતૈવ નિર્વાણં સ્યાત્ । ન ચૈતદિષ્ટમ્, અયત્નેનૈવ મોક્ષપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમેવૈતત્

કિં ચાન્યત્-
યદ્યભાવશ્ચ નિર્વાણમનુપાદાય તત્કથમ્ ।
નિર્વાણં ન હ્યભાવો ઽસ્તિ યો ઽનુપાદાય વિદ્યતે

તત્ર અભાવઃ અનિત્યતા વા ભાવમુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યતે, ખરવિષાણાદીનામનિત્યતાનુપલમ્ભાત્ । લક્ષણમાશ્રિત્ય લક્ષ્યં પ્રજ્ઞપ્યતે, લક્ષ્યમાશ્રિત્ય ચ લક્ષણમ્ । અતઃ પરસ્પરાપેક્ષિક્યાં લક્ષ્યલક્ષણપ્રવૃત્તૌ કુતો લક્ષ્યં ભાવમપેક્ષ્ય અનિત્યતા ભવિષ્યતિ? તસ્માદભાવો ઽપ્યુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યતે । તતો યદિ અભાવશ્ચ નિર્વાણમ્, તત્ કથમનુપાદાય નિર્વાણં ભવેત્? ઉપાદાયૈવ તદ્ભવેત્, અભાવત્વાદ્વિનાશવત્ । એતદેવ સ્પષ્ટયન્નાહ- ન હ્યભાવો ઽસ્તિ યો ઽનુપાદાય વિદ્યતે ઇતિ ॥
યદિ તર્હિ અભાવઃ અનુપાદાય નાસ્તિ, કિમિદાનીમુપાદાય બન્ધ્યાપુત્રાદયો ઽભાવા ભવિષ્યન્તિ? કેનૈતદુક્તં વન્ધ્યાપુત્રાદયો ઽભાવા ઇતિ? ઉક્તં હિ પૂર્વમ્-
ભાવસ્ય ચેદપ્રસિદ્ધિરભાવો નૈવ સિધ્યતિ ।
ભાવસ્ય હ્યન્યથાભાવમભાવં બ્રુવતે જનાઃ ॥ ઇતિ ।
તસ્માન્ન બન્ધ્યાપુત્રાદીનામભાવત્વમ્ । યચ્ચાપ્યુચ્યતે-
આકાશં શશશૃઙ્ગં ચ વન્ધ્યાયાઃ પુત્ર એવ ચ ।
અસન્તશ્ચાભિલપ્યન્તે તથા ભાવેષુ કલ્પના ॥ ઇતિ,
તત્રાપિ ભાવકલ્પનાપ્રતિષેધમાત્રમ્, ન અભાવકલ્પના, ભાવત્વાસિદ્ધેરેવેતિ વિજ્ઞેયમ્ । વન્ધ્યાપુત્ર ઇતિ શબ્દમાત્રમેવૈતત્, ન અસ્ય અર્થઃ ઉપલભ્યતે, યસ્યાર્થસ્ય ભાવત્વમભાવત્વં વા સ્યાદિતિ । કુતઃ અનુપલભ્યમાનસ્વભાવસ્ય ભાવાભાવકલ્પના યોક્ષ્યતે? તસ્માત્ ન બન્ધ્યાપુત્રો ઽભાવ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । તતશ્ચ સ્થિતમેવ ન હ્યભાવો ઽસ્તિ યો ઽનુપાદાય વિદ્યતે ઇતિ

અત્રાહ- યદિ ભાવો નિર્વાણં ન ભવતિ, અભાવો ઽપિ, કિં તર્હિ નિર્વાણમિતિ? ઉચ્યતે । ઇહ હિ ભગવદ્ભિસ્તથાગતૈઃ-
ય આજવંજવીભાવ ઉપાદાય પ્રતીત્ય વા ।
સો ઽપ્રતીત્યાનુપાદાય નિર્વાણમુપદિશ્યતે

તત્ર આજવંજવીભાવઃ આગમનગમનભાવજન્મમરણપરંપરેત્યર્થઃ । સ ચાયમાજવંજવીભાવઃ કદાચિદ્ધેતુપ્રત્યયસામગ્રીમાશ્રિત્ય અસ્તીતિ પ્રજ્ઞપ્યતે દીર્ઘહ્રસ્વવત્ । કદાચિદુત્પદ્યત ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે પ્રદીપપ્રભાવદ્ બીજાઙ્કુરવત્ । સર્વથા યદ્યયમુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યતે, યદિ વા પ્રતીત્ય જાયત ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે, સર્વથાસ્ય જન્મમરણપરંપરાપ્રબન્ધસ્ય અપ્રતીત્ય વા અનુપાદાય વા અપ્રવૃત્તિસ્તન્નિર્વાણમિતિ ( પ્પ્_232 ) વ્યવસ્થાપ્યતે । ન ચ અપ્રવૃત્તિમાત્રં ભાવો ઽભાવો વેતિ પરિકલ્પિતુ પાર્યત ઇતિ । એવં ન ભાવો નાભાવો નિર્વાણમ્ ॥
અથવા । યેષાં સંસ્કારાઃ સંસરન્તીતિ પક્ષઃ, તેષાં પ્રતીત્ય પ્રતીત્ય ય ઉત્પાદશ્ચ વિનાશશ્ચ, સો ઽપ્રતીત્યાપ્રવર્તમાનો નિર્વાણમિતિ કથ્યતે । યેષાં તુ પુદ્ગલઃ સંસરતિ, તેષાં તસ્ય નિત્યાનિત્યત્વેનાવાચ્યસ્ય તત્તદુપાદાનમાશ્રિત્ય ય આજવંજવીભાવઃ સ ઉપાદાય પ્રવર્તતે, સ એવોપાદાયોપાદાય પ્રવર્તયમાનઃ સન્નિદાનીમનુપાદાયાપ્રવર્તયમાનો નિર્વાણમિતિ વ્યપદિશ્યતે । ન ચ સંસ્કારાણાં પુદ્ગલસ્ય વા અપ્રવૃત્તિમાત્રકં ભાવો ઽભાવો વેતિ શક્યં પરિકલ્પયિતુમ્ । ઇત્યતો ઽપિ ન ભાવો નાભાવો નિર્વાણમિતિ યુજ્યતે

કિં ચાન્યત્-
પ્રહાણં ચાબ્રવીચ્છાસ્તા ભવસ્ય વિભવસ્ય ચ ।
તસ્માન્ન ભાવો નાભાવો નિર્વાણમિતિ યુજ્યતે

તત્ર સૂત્ર ઉક્તમ્- યે કેચિદ્ભિક્ષવો ભવેન ભવસ્ય નિઃસરણં પર્યેષન્તે વિભવેન વા, અપરિજ્ઞાનં [તં?] તત્તેષામિતિ । ઉભયં હ્યેતત્ પરિત્યાજ્યં ભવે તૃષ્ણા વિભવે તૃષ્ણા ચ । ન ચૈતન્નિર્વાણં પ્રહાતવ્યમુક્તં ભગવતા, કિં તર્હિ અપ્રહાતવ્યમ્ । તદ્યદિ નિર્વાણં ભાવરૂપં સ્યાદભાવરૂપં વા, તદપિ પ્રહાતવ્યં ભવેત્ । ન ચ પ્રહાતવ્યમ્ ।
તસ્માન્ન ભાવો નાભાવો નિર્વાણમિતિ યુજ્યતે ॥
યેષામપિ ક્લેશજન્મનોસ્તત્રાભાવાદભાવરૂપં નિર્વાણં સ્વયં ચ ભાવરૂપત્વાદ્ભાવરૂપમિત્યુભયરૂપમ્, તેષામુભયરૂપમિતિ નિર્વાણં નોપપદ્યતે, ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણમુભયં યદિ ।
ભવેદભાવો ભાવશ્ચ મોક્ષસ્તચ્ચ ન યુજ્યતે

યદિ ભાવાભાવોભયરૂપં નિર્વાણં સ્યાત્, તદા ભાવશ્ચ અભાવશ્ચ મોક્ષ ઇતિ સ્યાત્ । તતશ્ચ યઃ સંસ્કારાણામાત્મલાભઃ તસ્ય ચ વિગમઃ, સ એવ મોક્ષઃ સ્યાત્ । ન ચ સંસ્કારા એવ મોક્ષ ઇતિ યુજ્યતે । અત એવાહ- તચ્ચ ન યુજ્યતે ઇતિ

કિં ચાન્યત્-
ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણમુભયં યદિ ।
નાનુપાદાય નિર્વાણમુપાદાયોભયં હિ તત્

યદિ ભાવાભાવરૂપં નિર્વાણં સ્યાત્, તદા હેતુપ્રત્યયસામગ્રીમુપાદાય આશ્રિત્ય ભવેત્, ન અનુપાદાય । કિં કારણમ્? યસ્માદુપાદાયોભયં હિ તત્ । ભાવમુપાદાય અભાવઃ, અભાવં ચોપાદાય ભાવઃ, ઇતિ કૃત્વા ઉભયમેતદ્ ભાવં ચ અભાવં ચ ઉપાદાયૈવ ભવતિ, ન અનુપાદાય । એવં નિર્વાણં ભવેદ્ ભાવાભાવરૂપમ્ । ન ચૈતદેવમ્, ઇતિ ન યુક્તમેતત્

કિં ચાન્યત્-
ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણમુભયં કથમ્ ।
અસંસ્કૃતં ચ નિર્વાણં ભાવાભાવૌ ચ સંસ્કૃતૌ

ભાવો હિ સ્વહેતુપ્રત્યયસામગ્રીસંભૂતત્વાત્ સંસ્કૃતઃ । અભાવો ઽપિ [ભાવં] પ્રતીત્ય સંભૂતત્વાત્, જાતિપ્રત્યયજરામરણવચનાચ્ચ સંસ્કૃતઃ । તદ્યદિ ભાવાભાવસ્વભાવં નિર્વાણં સ્યાત્, તદા ન અસંસ્કૃતમ્, [કિં તુ] સંસ્કૃતમેવ । યસ્માન્ન ચ સંસ્કૃતમિષ્યતે, તસ્માન્ન ભાવાભાવસ્વરૂપં નિર્વાણં યુજ્યતે

અથાપિ સ્યાત્- નૈવ હિ નિર્વાણં ભાવાભાવસ્વરૂપમ્, કિં તર્હિ નિર્વાણે ભાવાભાવાવિતિ । એવમપિ ન યુક્તમ્ । કુતઃ? યસ્માત્-
ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણે ઉભયં કથમ્ ।
[તયોરેકત્ર નાસ્તિત્વમાલોકતમસોર્યથા]

ભાવાભાવયોરપિ પરસ્પરવિરુદ્ધયોરેકત્ર નિર્વાણે નાસ્તિ સંભવ ઇતિ, અતઃ,
ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણે ઉભયં કથમ્ ।
નૈવ ભવેદિત્યભિપ્રાયઃ

ઇદાનીં યથા નૈવ ભાવો નૈવાભાવો નિર્વાણં યુજ્યતે, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
નૈવાભાવો નૈવ ભાવો નિર્વાણમિતિ યાઞ્જના ।
અભાવે ચૈવ ભાવે ચ સા સિદ્ધે સતિ સિધ્યતિ

યદિ હિ ભાવો નામ કશ્ચિત્ સ્યાત્, તદા તત્પ્રતિષેધેન નૈવ ભાવો નિર્વાણમિત્યેષા કલ્પના, યદિ કશ્ચિદભાવઃ સ્યાત્, તદા તત્પ્રતિષેધેન નૈવાભાવો નિર્વાણં સ્યાત્ । યદા ચ ભાવાભાવાવેવ ન સ્તઃ, તદા તત્પ્રતિષેધો ઽપિ નાસ્તીતિ । તસ્માન્નૈવ ભાવો નૈવાભાવો નિર્વાણમિતિ યા કલ્પના, સાપિ નોપપદ્યત એવ । ઇતિ ન યુક્તમેતત્

કિં ચાન્યત્-
નૈવાભાવો નૈવ ભાવો નિર્વાણં યદિ વિદ્યતે ।
નૈવાભાવો નૈવ ભાવ ઇતિ કેન તદજ્યતે

યદિ એતન્નિર્વાણં નૈવાભાવરૂપં નૈવ ભાવરૂપમસ્તીતિ કલ્પ્યતે, કેન તદાનીં તદિત્થંવિધં નોભયરૂપં નિર્વાણમસ્તીતિ અજ્યતે ગૃહ્યતે પ્રકાશતે વા? કિં તત્ર નિર્વાણે કશ્ચિદેવંવિધઃ પ્રતિપત્તાસ્તિ, અથ નાસ્તિ? યદિ અસ્તિ, એવં સતિ નિર્વાણે ઽપિ તવાત્મા સ્યાત્ । ન ચેષ્ટમ્, નિરુપાદાનસ્યાત્મનો ઽસ્તિત્વાભાવાત્ । અથ નાસ્તિ, કેનૈતદિત્થંવિધં નિર્વાણમસ્તીતિ પરિચ્છિદ્યતે? સંસારાવસ્થિતઃ પરિચ્છિનત્તીતિ ચેત્, યદિ સંસારાવસ્થિતઃ પરિચ્છિનત્તિ, સ કિં વિજ્ઞાનેન પરિચ્છિનત્તિ, ઉત્ત જ્ઞાનેન? યદિ વિજ્ઞાનેનેતિ પરિકલ્પ્યતે, તન્ન યુજ્યતે । કિં કારણમ્? ( પ્પ્_234 ) યસ્માન્નિમિત્તાલમ્બનં વિજ્ઞાનમ્, ન ચ નિર્વાણે કિંચિન્નિમિત્તમસ્તિ, તસ્માન્ન તત્તાવદ્વિજ્ઞાનેનાલમ્બ્યતે । જ્ઞાનેનાપિ ન જ્ઞાયતે । કિં કારણમ્? યસ્માદ્ જ્ઞાનેન હિ શૂન્યતાલમ્બનેન ભવિતવ્યમ્, તચ્ચ અનુત્પાદરૂપમેવેતિ, કથં તેનાવિદ્યમાનસ્વરૂપેણ નૈવાભાવો નૈવ ભાવો નિર્વાણમિતિ ગૃહ્યતે, સર્વપ્રપઞ્ચાતીતરૂપત્વાદ્ જ્ઞાનસ્યેતિ । તસ્માન્ન કેનચિન્નિર્વાણં નૈવાભાવો નૈવ ભાવ ઇત્યજ્યતે । અનજ્યમાનમપ્રકાશ્યમાનમગૃહ્યમાણં તદેવમસ્તીતિ ન યુજ્યતે

સર્વથા યથા ચ નિર્વાણે એતાશ્ચતસ્રઃ કલ્પના ન સંભવન્તિ, એવં નિર્વાણાધિગન્તર્યપિ તથાગતે એતાઃ કલ્પના નૈવ સંભવન્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
પરં નિરોધાદ્ભગવાન્ ભવતીત્યેવ નોહ્યતે ।
ન ભવત્યુભયં ચેતિ નોભયં ચેતિ નોહ્યતે

ઉક્તં હિ પૂર્વમ્-
ઘનગ્રાહગૃહીતસ્તુ યેનાસ્તીતિ તથાગતઃ ।
નાસ્તીતિ વા કલ્પયન્ સ નિર્વૃતસ્ય વિકલ્પયેત્ ।
એવં તાવત્ પરં નિરોધાદ્ભવતિ તથાગતો ન ભવતિ ચેતિ નોહ્યતે । એતદ્દ્વયસ્યાભાવાદુભયમિત્યપિ નોહ્યતે । ઉભયસ્યાભાવાદેવ નોભયમિતિ નોહ્યતે ન ગૃહ્યતે ॥ 17।
ન ચ કેવલં પરં નિરોધાચ્ચતુર્ભિઃ પ્રકારૈર્ભગવાન્નોહ્યતે, અપિ ચ-
તિષ્ઠમાનો ઽપિ ભગવાન્ ભવતીત્યેવ નોહ્યતે ।
ન ભવત્યુભયંચેતિ નોભયં ચેતિ નોહ્યતે

યથા નાજ્યં ન ચોહ્યં તથા તથાગતપરીક્ષાયાં પ્રતિપાદિતમ્

અત એવ-
ન સંસારસ્ય નિર્વાણાત્કિંચિદસ્તિ વિશેષણમ્ ।
ન નિર્વાણસ્ય સંસારાત્કિંચિદસ્તિ વિશેષણમ્

યસ્માત્તિષ્ઠન્નપિ ભગવાન્ ભવતીત્યેવમાદિના નોહ્યતે, પરિનિર્વૃતો ઽપિ નોહ્યતે ભવતીત્યેવમાદિના, અત એવ સંસારનિર્વાણયોઃ પરસ્પરતો નાસ્તિ કશ્ચિદ્વિશેષઃ, વિચાર્યમાણયોસ્તુલ્યરૂપત્વાત્ । યચ્ચાપીદમુક્તં ભગવતા- અનવરાગ્રો હિ ભિક્ષવો જાતિજરામરણસંસાર ઇતિ, તદપિ અત એવોપપન્નમ્, સંસારનિર્વાણયોર્વિશેષસ્યાભાવાત્

તથાહિ-
નિર્વાણસ્ય ચ યા કોટિઃ કોટિઃ સંસરણસ્ય ચ ।
ન તયોરન્તરં કિંચિત્સુસૂક્ષ્મમપિ વિદ્યતે

ન ચ કેવલં સંસારસ્ય નિર્વાણેનાવિશિષ્ટત્વાત્ પૂર્વાપરકોટિકલ્પના ન સંભવતિ, યા અપ્યેતાઃ-
પરં નિરોધાદન્તાદ્યાઃ શાશ્વતાદ્યાશ્ચ દૃષ્ટયઃ ।
નિર્વાણમપરાન્તં ચ પૂર્વાન્તં ચ સમાશ્રિતાઃ

તા અપિ અત એવ નોપપદ્યન્તે, સંસારનિર્વાણયોરુભયોરપિ પ્રકૃતિશાન્તત્વેનૈકરસત્વાત્ ॥
તત્ર પરં નિરોધાદિત્યનેનોપલક્ષણેન ચતસ્રો દૃષ્ટયઃ પરિગૃહ્યન્તે । તદ્યથા- ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્, ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત, ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ તથાગતઃ પરં મરણાત્, નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ । એતાશ્ચતસ્રો દૃષ્ટયો નિર્વાણપરામર્શેન પ્રવૃત્તાઃ ॥
અન્તાદ્યા અપિ દૃષ્ટયઃ । તદ્યથા- અન્તવાન્ લોકઃ, અનન્તવાંશ્ચ, અન્તવાંશ્ચાનન્તવાંશ્ચ, નૈવાન્તવાન્ નાનન્તવાન્ લોકઃ ઇતિ । એતાશ્ચતસ્રો દૃષ્ટયો ઽપરાન્તં સમાશ્રિત્ય પ્રવૃત્તાઃ । તત્ર આત્મનો લોકસ્ય વા અનાગતમુત્પાદમપશ્યન્ અન્તવાન્ લોક ઇત્યેવં કલ્પયન્ અપરાન્તમાલમ્બ્ય પ્રવર્તતે। એવમનાગતમુત્પાદં પશ્યન્ અનન્તવાન્ લોક ઇઓતિ પ્રવર્તતે। પશ્યંશ્ચ અપશ્યંશ્ચ ઉભયથા પ્રાતિપદ્યતે। દ્વયપ્રતિષેધેન નૈવાન્તવાન્ નાનન્તવાનિતિ પ્રતિપદ્યતે । શાશ્વતો લોકઃ, અશાશ્વતો લોકઃ, શાશ્વતશ્ચાશાશ્વતશ્ચ, નૈવશાશ્વતો નૈવાશાશ્વાતો લોકઃ, ઇત્યેતાશ્ચતસ્રો દૃષ્ટયઃ પૂર્વાન્તં સમાશ્રિત્ય પ્રવર્તન્તે। તત્ર આત્મનો લોકસ્ય વા અતીતમુત્પાદં પશ્યન્ શાશ્વતો લોક ઇતિ પ્રતિપદ્યતે, અપશ્યન્નશાશ્વત ઇતિ પ્રતિપદ્યતે, પશ્યંશ્ચ અપશ્યંશ્ચ શાશ્વતશ્ચાશાશ્વતશ્ચેતિ પ્રતિપદ્યતે, નૈવ પશ્યન્નૈવાપશ્યન્ નૈવશાશ્વતો નાશાશ્વતશ્ચેતિ પ્રતિપદ્યતે પૂર્વાન્તમાઅશ્રિત્ય । તાશ્ચૈતા દૃષ્ટયઃ કથં યુજ્યન્તે? યદિ કસ્યચિત્પદાર્થસ્ય કશ્ચિત્ સ્વભાવો ભવેત્, તસ્ય ભાવાભાવકલ્પનાત્ સ્યુરેતા દૃષ્ટયઃ । યદા તુ સંસારનિર્વાણયોરવિશેષઃ પ્રતિપાદિતઃ, તદા-
શૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ કિમનન્તં કિમન્તવત્ ।
કિમનન્તમન્તવચ્ચ નાનન્તં નાન્તવચ્ચ કિમ્

કિં તદેવ કિમન્યત્કિં શાશ્વતં કિમશાશ્વતમ્ ।
અશાશ્વતં શાશ્વતં ચ કિં વા નોભયમપ્યતઃ

ચતુર્દશાપ્યેતાનિ અવ્યાકૃતવસ્તૂનિ અસતિ ભાવસ્વરૂપે નૈવ યુજ્યન્તે। યસ્તુ ભાવસ્વરૂપમધ્યારોપ્ય તદ્વિગમાવિગમતઃ એતા દૃષ્ટીરુત્પાદ્ય અભિનિવિશતે, તસ્યાયમભિનિવેશો નિર્વાણપુરગામિનં પન્થાનં નિરુણદ્ધિ, સાંસારિકેષુ ચ દુઃખેષુ નિયોજયતીતિ વિજ્ઞેયમ્

અત્રાહ- યદિ એવં ભવતા નિર્વાણમપિ પ્રતિષિદ્ધમ્, નનુ ચ ય એષ ભવગતા અનન્તચરિતસત્ત્વરાશ્યનુવર્તકેન વિદિતાવિપરીતસકલજગદાશયસ્વભાવેન મહાકરૂણાપરતન્ત્રેણ પ્રિયૈકપુત્ર કપ્રેમાનુગતાશેષત્રિભુવનજનેન ચરિતપ્રતિપક્ષાનુરૂપો ધર્મો દેશિતો લોકસ્ય નિર્વાણાધિગમાર્થમ્, ( પ્પ્_236 ) સ એવં સતિ વ્યર્થ એવ જાયતે। ઉચ્યતે- યદિ કશ્ચિદ્ધર્મો નામ સ્વભાવરૂપતઃ સ્યાત્, કેચિચ્ચ સત્ત્વાસ્તસ્ય ધર્મસ્ય શ્રોતારઃ સ્યુઃ, કશ્ચિદ્વા દેશિતા બુદ્ધો ભગવાન્નામ ભાવસ્વભાવઃ સ્યાત્, સ્યાદેતદેવમ્ । યદા તુ-
સર્વોપલમ્ભોપશમઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવઃ ।
ન ક્વચિત્કસ્યચિત્કશ્ચિદ્ધર્મો બુદ્ધેન દેશિતઃ