Prasannapada · અધ્યાય 60

ઇતિ । યથા ચ જગતો નૈઃસ્વાભાવ્યમ્, તથા પ્રત્યયપરીક્ષાદિભિઃ પ્રતિપાદિતમ્ । અત એવોક્તં સૂત્રે-
અનુપાદધર્મઃ સતતં તથાગતઃ સર્વે ચ ધર્માઃ સુગતેન સાદૃશાઃ ।
નિમિત્તગ્રાહેણ તુ બાલબુદ્ધયઃ અસત્સુ ધર્મેષુ ચરન્તિ લોકે ॥
તથાગતો હિ પ્રતિબિમ્બભૂતઃ કુશલસ્ય ધર્મસ્ય અનાસ્રવસ્ય ।
નૈવાત્ર તથતા ન તથાગતો ઽસ્તિ બિમ્બં ચ સંદૃશ્યતિ સર્વ લોકે ॥ ઇતિ ।
ઉક્તં ચ ભગવત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્-
અથ ખલુ તે દેવપુત્રાઃ આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમેતદવોચન્- કિં પુનરાર્યસુભૂતે માયોપમાસ્તે સત્ત્વાઃ, ન તે માયા? એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્તાન્ દેવપુત્રાનેતદવોચત્- માયોપમાસ્તે દેવપુત્રાઃ સત્ત્વાઃ, સ્વપ્નોપમાસ્તે દેવપુત્રાઃ સત્ત્વાઃ । ઇતિ હિ માયા ચ સત્ત્વાશ્ચ અદ્વયમેત દદ્વૈધીકારમ્ । ઇતિ હિ સ્વપ્નશ્ચ સત્ત્વાશ્ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ ।સર્વધર્મા અપિ દેવપુત્રા માયોપમાઃ સ્વપ્નોપમાઃ । સ્ત્રોતઆપન્નો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । સ્ત્રોતઆપત્તિફલમપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । એવં સકૃદાગામ્યપિ સકૃદાગામિફલમપિ । અનાગામ્યપિ અનાગામિફલમપિ । અર્હન્નપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । અર્હત્ત્વફલમપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । પ્રત્યેકબુદ્ધત્વમપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ ઇતિ । સમ્યક્સંબુદ્ધત્વમપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ વદામિ ॥
અથ ખલુ દેવપુત્રા આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચન્- સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમ ઇતિ, સમ્યક્સંબુદ્ધત્વમપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ આર્યસુભૂતે વદસિ? સુભૂતિરાહ- નિર્વાણમપિ દેવપુત્રા માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ વદામિ, કિં પુનરન્યં ધર્મમ્? દેવપુત્રા આહુઃ- નિર્વાણમપ્યાર્યસુભૂતે માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ વદસિ? સુભૂતિરાહ- યદ્યપિ દેવપુત્રા નિર્વાણાદપ્યન્યઃ કશ્ચિદ્ધર્મો વિશિષ્ટતરઃ સ્યાત્, તમપ્યહં માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ વદેયમ્ । ઇતિ હિ માયા ચ નિર્વાણં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમિતિ ॥
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ તથાગતપરીક્ષા નામ દ્વાવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ॥
23
વિપર્યાસપરીક્ષા ત્રયોવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- વિદ્યત એવ ભવસંતતિઃ, તત્કારણસદ્ભાવાત્ । ઇહ હિ ક્લેશેભ્યઃ કર્મ પ્રવર્તતે । કર્મક્લેશહેતુકા જન્મમરણપરંપરા ઉપજાયતે । સા ચ ભવસંતતિર્વ્યપદિશ્યતે । તસ્યાશ્ચ પ્રધાનં કારણં ક્લેશાઃ, પ્રહીણક્લેશાનાં ભવસંતતેરભાવાત્ । તે ચ રાગાદયઃ ક્લેશાઃ સન્તિ । તસ્માત્ કાર્યભૂતાપિ જન્મમરણપરંપરા અવિચ્છેદપ્રબન્ધેન ભવસંતતિરપિ ભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ ભવસંતતિઃ, યદિ તદ્ધેતુભૂતાઃ ક્લેશાઃ સ્યુઃ । ન તુ સન્તિ । કથં કૃત્વા? ઇહ ભગવદ્ભિર્બુદ્ધૈઃ સકલત્રિભુવનજનસંક્લેશશત્રુવિધ્વંસિભિશ્ચતુર્મારારાતિસમરપરાજયૈઃ-
સંકલ્પપ્રભવો રાગો દ્વેષો મોહશ્ચ કથ્યતે ।
શુભાશુભવિપર્યાસાન્ સંભવન્તિ પ્રતીત્ય હિ