Prasannapada · અધ્યાય 58

યદિ હિ તથાગતો નામ કશ્ચિત્ પદાર્થો ઽમલો નિષ્પ્રપઞ્ચઃ સ્યાત્, સ સ્કન્ધસ્વભાવો વા ભવેત્, રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાખ્યસ્કન્ધપઞ્ચકસ્વભાવો વા ભવેત્ । યદિ વા શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાખ્યપઞ્ચસ્કન્ધસ્વભાવઃ, તદ્વયતિરિક્તો વા ભવેત્ । પૂર્વકા એવ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિનિમિત્તત્વાદિહ વિચારે પરિગૃહ્યન્તે નોત્તરે, અવ્યાપકત્વાદેષાં પૂર્વકૈરન્તર્ભાવિત ત્વાદિતિ ॥
યદિ વા પઞ્ચસ્કન્ધવ્યતિરિક્તો ભવેત્, તત્ર તથાગતે વા સ્કન્ધાઃ સ્યુઃ, સ્કન્ધેષુ વા સ ભવેત્, તથાગતો વા સ્કન્ધવાન્ ભવેત્ ધનવાનિવ દેવદત્તઃ? સર્વથા ચ વિચાર્યમાણો ન સંભવતિ । કથં કૃત્વા? તત્ર તાવત્ સ્કન્ધા એવ ન તથાગતઃ । કિં કારણમ્? ઉક્તં હિ-
યદિન્ધનં સ ચેદગ્નિરેકત્વં કર્તૃકર્મણોઃ ।
ભવેદિતિ, તદિહાપિ યોજ્યમ્,
સ બુદ્ધો યો હ્યુપાદાનમેકત્વં કર્તૃકર્મણોઃ ।
ભવેદિતિ । તથા-
આત્મા સ્કન્ધા યદિ ભવેદુદયવ્યયભાગ્ભવેત્ ।
ઇત્યુક્તમ્, તદિહાપિ યોજ્યમ્,
બુદ્ધઃ સ્કન્ધા યદિ ભવેદુદયવ્યયભાગ્ભવેત્ । ઇતિ ।
એવં તાવત્ સ્કન્ધા ન તથાગતઃ ॥ ઇદાનીં નાન્યઃ સ્કન્ધેભ્યસ્તથાગત ઇતિ । કિં કારણમ્? ઉક્તં હિ-
અન્યશ્ચેદિન્ધનાદગ્નિરિન્ધનાદષ્યૃતે ભવેત્ ।
તથા-
પરત્ર નિરપેક્ષત્વાદપ્રદીપનહેતુકઃ ।
પુનરારમ્ભવૈયર્થ્યમેવં ચાકર્મકઃ સતિ ॥ ઇતિ,
તથા ઇહાપિ યોજ્યમ્,
બુદ્ધો ઽન્યશ્ચેદુપાદાનાદુપાદાનં વિના ભવેત્ ।
તથા-
પરત્ર નિરપેક્ષત્વાદનુપાદાનહેતુકઃ ।
પુનરારમ્ભવૈયર્થ્યમેવં ચાકર્મકઃ સતિ ॥
તથા-
સ્કન્ધેભ્યો ઽન્યો યદિ ભવેદ્ભવેદસ્કન્ધલક્ષણઃ ।ઇતિ ।
અન્યત્વાભાવાચ્ચ સ્કન્ધાદીનાં તથાગતસ્ય ચ, તથાગતે સ્કન્ધા નોપપદ્યન્તે ॥
નાપિ સ્કન્ધેષુ તથાગત ઇતિ ઉપપદ્યતે । ઉક્તં ચૈતન્મધ્યમકાવતારે પક્ષદ્વયવ્યાખ્યાનમ્-
સ્કન્ધેષ્વાત્મા વિદ્યતે નૈવ ચામી સન્તિ સ્કન્ધા આત્મનીતીહ યસ્માત્ ।
સત્યન્યત્વે સ્યાદિયં કલ્પના વૈ તચ્ચાન્યત્વં નાસ્ત્યતઃ કલ્પનૈષા ॥
સ્કન્ધવાનપિ તથાગતો યથા ન ભવતિ, તથા તત્રૈવોક્તમ્-
ઇષ્ટો નાત્મા રૂપવાન્નાસ્તિ યસ્માદાત્મા વત્ત્વાર્થોપયોગો હિ નાતઃ ।
ભેદે ગોમાન્ રૂપવાનષ્યભેદે તત્ત્વાન્યત્વે ઽરૂપતો નાત્મનઃ સ્તઃ ॥
તત્ત્વાન્યત્વપક્ષે એવ તુ પઞ્ચાપિ પક્ષા અન્તર્ગતા વસ્તુતઃ । સત્કાયદૃષ્ટિપ્રવૃત્ત્યપેક્ષયા તુ પઞ્ચ પક્ષાઃ સમુપવર્ણ્યન્તે આચાર્યેણેતિ વિજ્ઞેયમ્ । યશ્ચૈવં સ્કન્ધેષુ પઞ્ચધા વિચાર્યમાણો નાસ્તિ તથાગતઃ, સ કેનાન્યેન આત્મના ભવિષ્યતીતિ, સર્વથા ન સંભવત્યેવ તથાગત ઇતિ ભાવસ્વભાવાદપશ્યન્ત આચાર્યપાદાઃ પ્રાહુઃ- કતમો ઽત્ર તથાગત ઇતિ । નાસ્ત્યેવ સ કશ્ચિત્ સકલત્રૈલોક્યવસ્તુવિપશ્ચિદ્ભાવસ્વભાવ ઇત્યભિપ્રાયઃ । તથાગતાભાવાચ્ચ ભવસંતતિરપિ દ્રવ્યસંતતિર્નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્

અત્રૈકે વદન્તિ- નૈવ હિ સ્કન્ધાસ્તથાગત ઇતિ બ્રૂમઃ, યથોક્તદોષપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ સ્કન્ધવ્યતિરિક્તઃ । નાપિ તથાગતે અનાસ્રવાન્ સ્કન્ધાન્ વર્ણયામઃ, હિમવતિ પર્વતે ઇવ તરુખણ્ડમ્ । નાપિ સ્કન્ધેષુ, તરુખણ્ડે એવ સિંહમ્ । નાપિ સ્કન્ધવન્તં વર્ણયામઃ, લક્ષણવન્તમિવ ચક્રવર્તિનમ્, એકત્વાન્યત્વાનભ્યુપગમાદેવ । કિં તર્હિ સ્કન્ધાનમલાનુપાદાય તત્ત્વાન્યત્વાદ્યવાચ્યં તથાગતં વ્યવસ્થાપયામઃ । તસ્માન્નાયં વિધિરસ્માકં બાધક ઇતિ । અત્રોચ્યતે-
બુદ્ધઃ સ્કન્ધાનુપાદાય યદિ નાસ્તિ સ્વભાવતઃ ।
સ્વભાવતશ્ચ યો નાસ્તિ કુતઃ સ પરભાવતઃ