Prasannapada · અધ્યાય 55

ફલાભાવે સતિ નિર્હેતુકા હેતુપ્રત્યયસામગ્રી અપિ નાસ્તીત્યભિપ્રાયઃ । ઉક્તં હિ આર્યલલિતવિસ્તરસૂત્રે-
કણ્ઠોષ્ઠ પ્રતીત્ય તાલુકં જિહ્વપરિવર્તિ રવન્તિ અક્ષરાઃ ।
ન ચ કણ્ઠગતા ન તાલુકે અક્ષરૈકૈકશ નોપલભ્યતે ॥
સામગ્રિ પ્રતીત્યતશ્ચ સા વાચ મનબુદ્ધિવશેન નિશ્ચરી ।
મન વાચ અદૃશ્યરૂપિણી બાહ્યતો ઽભ્યન્તરિ નોપલભ્યતે ॥
ઉત્પાદવ્યયં વિપશ્યતો વાચરુતઘોષસ્વરસ્ય પણ્ડિતઃ ।
ક્ષણિકાં વશિકાં તદા દૃશી સર્વ વાચ પ્રતિશ્રુતકોપમા ॥
તથા આર્યોપાલિપરિપૃચ્છાયામુક્તં ભગવતા-
ઇહ શાસનિ સૂરમણીયે પ્રવ્રજથા ગૃહિલિઙ્ગ જહિત્વા ।
ફલવન્તુ ભવિષ્યથ શ્રેષ્ઠા એષુ નિદેશિતુ કારુણિકેન ।
પ્રવ્રજિત્વ ગૃહિલિઙ્ગ જહિત્વા સર્વફલસ્ય ભવિષ્યતિ પ્રાપ્તિઃ ।
પુન ધર્મસભાવ તુલિત્વા સર્વફલાન ફલાન ચ પ્રાપ્તિઃ ॥
અલભન્ત ફલં તથ પ્રાપ્તિં આશ્ચરિયં પુન જાયતિ તેષામ્ ।
અહો ઽતિકારુણિકો નરસિંહો સુષ્ટુપદેશિત યુક્તિ જિનેન ॥ ઇતિ ।
તથા આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયામષ્ટસાહસ્રિકાયામ્-
તેન હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાસંનાહસંનદ્ધેન ન રૂપે સ્થાતવ્યં ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને સ્થાતવ્યમ્ । ન સ્રોતઆપત્તિફલે ન સકૃદાગામિફલે ન અનાગામિફલે ન અર્હત્ત્વે ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે ન સમ્યક્સંબુદ્ધત્વે સ્થાતવ્યમ્ ॥ ઇતિ ॥
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ સામગ્રીપરીક્ષા નામ વિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ॥
21
સંભવવિભવપરીક્ષા એકવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- વિદ્યત એવ સ્વભાવતઃ કાલઃ, સંભવવિભવનિમિત્તત્વાત્ । ઇહ કંચિત્ કાલવિશેષમપેક્ષ્ય અઙ્કુરોત્પત્તિઃ ભાવાનામુત્પાદો ભવતિ, કંચિત્કાલવિશેષમપેક્ષ્ય વિભવો વિનાશો ભવતિ, ન સર્વદા, વિદ્યમાનાયામપિ હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યામ્- ઇત્યતો વિદ્યત એવ કાલઃ, સંભવવિભવ નિમિત્તત્ત્વાત્ । ઉચ્યતે । સ્યાત્ સંભવવિભવનિમિત્તતા કાલસ્ય યદિ સંભવવિભવાવેવ સ્યાતામ્ । ન તુ સ્તઃ । યથા ચ ન સ્તઃ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
વિના વા સહ વા નાસ્તિ વિભવઃ સંભવેન વૈ ।
વિના વા સહ વા નાસ્તિ સંભવો વિભવેન વૈ

ઇહ યદિ સંભવવિભવૌ સ્યાતામ્, તૌ અન્યોન્યં સહભાવેન વા સ્યાતામ્, વિનાભાવેન વા । ઉભયથા ચ વિચાર્યમાણૌ ન સંભવતઃ । કથં કૃત્વા? તત્ર તાવદ્ યથા વિના સંભવેન ઉત્પાદેન વિભવો વિનાશો નાસ્તિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
ભવિષ્યતિ કથં નામ વિભવઃ સંભવં વિના ।
વિનૈવ જન્મ મરણં વિભવો નોદ્ભવં વિના