Prasannapada · અધ્યાય 54

યદિ હેતોશ્ચ પ્રત્યયાનાં ચ સામગ્ર્યાં નાસ્તિ તત્ફલમ્, કથં તર્હિ હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યા ફલં જન્યતે? તત્ર અવિદ્યમાનત્વાત્ સિકતાભિરિવ તૈલમ્ । અત એવ અસંભાવયન્નાહ-
ફલં નાસ્તિ ચ સામગ્ર્યાં સામગ્ર્યા જાયતે કથમ્ ।
ન તત્ફલં સામગ્રીતો જાયતે ઇત્યભિપ્રાયઃ

કિં ચાન્યત્-
હેતોશ્ચ પ્રત્યયાનાં ચ સામગ્ર્યામસ્તિ ચેત્ફલમ્ ।
ગૃહ્યેત નનુ સામગ્ર્યાં સામગ્ર્યાં ચ ન ગૃહ્યતે

યદ્ યત્ર અસ્તિ, તત્ તત્ર ગૃહ્યતે, તદ્યથા કુણ્ડે દધિ । યચ્ચ યત્ર નાસ્તિ ન તત્તત્ર ગૃહ્યતે તદ્યથા સિકતાસુ તૈલમ્, મણ્ડૂકજટાયાં શિરોમણિઃ ॥
અથ સ્યાત્- વિદ્યમાના અપિ પદાર્થાઃ અતિસૌક્ષ્મ્યાત્, અતિસંનિકર્ષાત્, અતિવિપ્રકર્ષાત્, ઇન્દ્રિયોપઘાતાત્, મૂર્તિવદ્દ્રવ્યવ્યવધાનાત્, મૂર્ત્યન્તર્ધાનાત્, મનોનવસ્થાનાત્, પરમાણુવત્ અક્ષસ્થાઞ્જનશલાકાવત્ આદિત્યગતિવત્ તૈમિરિકૈકૈકકેશવત્ અન્ધબધિરાદિરૂપશબ્દાદિવત્ કુડયાદિવ્યવહિતઘટાદિવત્ સિદ્ધદેવપિશાચાદિશરીરવત્ વિષયાન્તરવ્યાપૃતસ્ય વિષયાન્તરવન્ન ગૃહ્યતે ઇતિ ચેત્, કિં ખલુ એષામગૃહ્યમાણાનામસ્તિત્વે લિઙ્ગમ્, યેન એષામસ્તિત્વે સતિ અનુપલબ્ધિરિતિ સ્યાત્? અનુમાનોપમાનાગમૈર્ગ્રહણાદેષામસ્તિત્વમિતિ ચેત્, ન તર્હિ તેષામનુપલબ્ધિરિતિ વક્તવ્યમ્, અનુમાનાદિભિરુપલભ્યમાનત્વાત્ । યદ્ રૂપીન્દ્રિયગ્રાહ્યં તદ્ એભિઃ કારણૈર્વિદ્યમાનમપિ સન્ન ગૃહ્યતે, ઇતિ ચેત્, ઉચ્યતે । કિમસ્માભિરેવમુક્તમ્- રૂપીન્દ્રિયૈર્વિદ્યમાનં સદ્ ગૃહ્યેતેતિ? કિં તર્હિ સામાન્યેનૈવ યદ્ બ્રૂમઃ- ગૃહ્યેત નનુ સામગ્ર્યામિતિ ॥
અથાપિ મન્યસે- યદ્ યત્ર નાસ્તિ, ન તત્ તસ્માદુત્પદ્યતે સિકતાભ્યસ્તૈલવત્ । ઉત્પદ્યતે ચ સામગ્રીતઃ ફલમ્, તસ્માદનુમાનતઃ સામગ્ર્યાં ફલસ્યાસ્તિત્વમિતિ । ઉચ્યતે । યદ્ યત્ર અસ્તિ, ન તત્ તસ્માદુત્પદ્યતે, તદ્યથા કુણ્ડાદ્ દધિ ઇતિ । અસ્માદપ્યનુમાનાદસ્તિત્વમસ્ય અયુક્તમિતિ કૃત્વા નાસ્ત્યેવ સામગ્ર્યાં ફલમિતિ કિં ન ગૃહ્યતે?
અથાપિ સ્યાત્- ઉભ્યોરપિ પક્ષયોરનુમાનવિરોધાદ્ યથા અસ્તિત્વં ન યુક્તમ્, એવં નાસ્તિત્વમપીતિ । ઉચ્યતે । ન વયમસ્યાસત્ત્વં પ્રતિપાદયામઃ, કિં તર્હિ પરપરિકલ્પિતં સત્ત્વમસ્ય નિરાકુર્મઃ । એવં ન વયમસ્ય સત્ત્વં પ્રતિપાદયામઃ, કિં તર્હિ પરપરિકલ્પિતમસત્ત્વમસ્ય અપાકુર્મઃ । અન્તદ્વયપરિહારેણ મધ્યમાયાઃ પ્રતિપદઃ પ્રતિપાદયિતુમિષ્ટત્વાદિતિ । ઉક્તં ચ આર્યદેવપાદીયે શતકે-
સ્તમ્ભાદીનામલંકારો ગૃહસ્યાર્થે નિરર્થકઃ ।
સત્કાર્યમેવ યસ્યેષ્ટં યસ્યાસત્કાર્યમેવ ચ ॥ ઇતિ ।
તદેવં ન સામગ્રીતઃ ફલમુત્પદ્યતે વિદ્યમાનસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્, ઇતિ વ્યવસ્થિતમ્

અથ મન્યસે- નાસ્ત્યેવ સામગ્ર્યાં ફલમિતિ, એવમપિ-
હેતોશ્ચ પ્રત્યયાનાં ચ સામગ્ર્યાં નાસ્તિ ચેત્ફલમ્ ।
હેતવઃ પ્રત્યયાશ્ચ સ્યુરહેતુપ્રત્યયૈઃ સમાઃ

યથા હિ જ્વાલાઙ્ગારાદિષુ અઙ્કુરો નાસ્તીતિ કૃત્વા તસ્ય તે હેતુપ્રત્યયા ન ભવન્તિ, એવ વિવક્ષિતાનામપિ બીજાદીનાં હેતુપ્રત્યયતા ન સ્યાત્ તેષુ અઙ્કુરો નાસ્તીતિ કૃત્વા । ન ચ અહેતુ પ્રત્યયેભ્યઃ ફલપ્રવૃત્તિર્યુક્તેતિ નાસ્તિ સ્વભાવતઃ ફલપ્રવૃત્તિઃ ॥
અત્રાહ- નૈવ હિ સામગ્ર્યાઃ ફલોત્પાદનસામર્થ્યમસ્તિ યતઃ ઇયં ચિન્તા સ્યાત્- કિં સામગ્ર્યાં ફલમસ્તિ ઉતાહો નાસ્તીતિ । કિં તર્હિ હેતોઃ ફલોત્પાદનસામર્થ્યમ્ । સામગ્રી તુ હેતોરનુગ્રહમાત્રં કરોતિ । સ હેતુઃ ફલસ્યોત્પત્ત્યર્થં હેતું દત્વા નિરુધ્યતે, તેન ચ હેતુના અનુગૃહ્યમાણં ફલમુત્પદ્યતે ઇતિ । ઉચ્યતે । નૈવ હિ અજાતસ્ય ફલસ્ય હેતોરનુગ્રહણમસ્તિ । ન ચાપ્યજાતસ્ય બન્ધ્યાતનયસ્યેવ કેનચિત્કિંચિન્માત્રં કર્તું શક્યમિત્યયુક્તૈષા કલ્પના

અપિ ચ-
હેતુકં ફલસ્ય દત્વા યદિ હેતુર્નિરુધ્યતે ।
યદ્દત્તં યન્નિરુદ્ધં ચ હેતોરાત્મદ્વયં ભવેત્

યદિ હેતુઃ ફલસ્યોત્પત્ત્યર્થં હેતુકં કારણં દત્વા નિરુધ્યત ઇતિ પરિકલ્પ્યતે, એવં સતિ યદ્દત્તં યન્નિરુદ્ધં ચ તદાત્મભાવદ્વયં હેતોઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદ્ યુક્તમ્, અર્ધશાશ્વતપ્રસઙ્ગાત્ નિત્યાનિત્યયોશ્ચ પરસ્પરવિરુદ્ધયોરેકત્વાભાવાત્

અથ હેતોરાત્મભાવદ્વયપ્રસઙ્ગપરિહારાર્થં સર્વાત્મના નિરોધ ઇષ્યતે ફલસ્યોત્પત્ત્યર્થં કિંચિદપ્યદત્વા, એવમપિ-
હેતું ફલસ્યાદત્વા ચ યદિ હેતુર્નિરુધ્યતે ।
હેતૌ નિરુદ્ધે જાતં તત્ફલમાહેતુકં ભવેત્

યદિ ફલસ્ય કિંચિદપ્યદત્વા સર્વાત્મના હેતુર્નિરુધ્યતે, નનુ તસ્મિન્ હેતૌ નિરુદ્ધે યત્ફલમુત્પદ્યતે તત્ આહેતુકં સ્યાત્ । ન ચ આહેતુકમસ્તિ । ઇત્યયુક્તૈષા કલ્પના

અત્રાહ- યદિ એવં ફલસ્ય હેતોરુત્પત્તૌ દોષઃ, એવં સતિ સહોત્પન્નૈવ સામગ્રી ફલસ્ય જનિકા અસ્તુ, તદ્યથા પ્રદીપપ્રભાયા ઇતિ । એષાપિ કલ્પના નોપપદ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ફલં સહૈવ સામગ્ર્યા યદિ પ્રાદુર્ભવેત્પુનઃ ।
એકકાલૌ પ્રસજ્યેતે જનકો યશ્ચ જન્યતે

ન ચૈકકાલયોઃ સવ્યેતરગોવિષાણયોર્જન્યજનકત્વં દૃષ્ટમ્, વામદક્ષિણકરયોશ્ચરણયોર્વા, ઇત્યયુક્તૈષા કલ્પના ઇત્યયુક્તમેતત્

અત્રાહુરેકે- નૈવ હિ અભૂત્વા ભાવાનામુત્પત્તિર્યુક્તા આકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્ હેતુપ્રત્યયસામગ્રીતઃ પૂર્વમેવ તત્ ફલમનાગતાવસ્થાયાં વ્યવસ્થિતમનાગતાત્મના । તસ્ય હેતુપ્રત્યય સામગ્ર્યા વર્તમાનાવસ્થા જન્યતે, દ્રવ્યં તુ વ્યવસ્થિતમેવેતિ । તાન્ પ્રત્યુચ્યતે-
પૂર્વમેવ ચ સામગ્ર્યાઃ ફલં પ્રાદુર્ભવેદ્યદિ ।
હેતુપ્રત્યયનિર્મુક્તં ફલમાહેતુકં ભવેત્

યદિ ભવતામભીપ્સિતં સામગ્રીતઃ પૂર્વમેવ ફલં સ્વરૂપતઃ સ્યાદિતિ, તદ્ હેતુપ્રત્યયનિરપેક્ષં સ્યાત્, તતશ્ચ આહેતુકં સ્યાત્ । ન ચ આહેતુકાનાં પદાર્થાનામસ્તિત્વં યુક્તમ્, ખરતુરગોરગવિષાણાદીનામપ્યસ્તિત્વપ્રસઙ્ગાત્, પૂર્વસિદ્ધસ્ય ચ પુનઃ હેતુપ્રત્યયાપેક્ષયા નિષ્પ્રયોજનત્વાદિત્યયુક્તમેતત્

અન્યે પુનર્વર્ણયન્તિ- હેતુરેવ ફલં જનયતિ ન સામગ્રી । ન ચ ઉક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ । યસ્માત્ ન હિ અન્યોહેતુઃ અન્યત્ ફલમ્ । યતઃ, કિં હેતું દત્વા ફલસ્ય હેતુર્નિરુધ્યતે ઉત અદત્વૈવેતિ વિચારઃ સ્યાત્ । અપિ તુ હેતુરેવ નિરુદ્ધઃ ફલાત્મના વ્યવસ્થિતઃ ઇતિ । ઉચ્યતે । એવમપિ-
નિરુદ્ધે ચેત્ફલં હેતૌ હેતોઃ સંક્રમણં ભવેત્ ।
પૂર્વજાતસ્ય હેતોશ્ચ પુનર્જન્મ પ્રસજ્યતે

યદિ નિરુદ્ધે હેતૌ ભવન્મતેન ફલમુત્પદ્યતે, તચ્ચ ફલં હેત્વાત્મકમેવ ભવતીતિ પરિકલ્પ્યતે, એવં સતિ હેતોઃ સંક્રમણં ભવેત્, નટસ્ય વેષાન્તરપરિત્યાગેન વેષાન્તરસંચારવત્ હેતોઃ સંક્રમણ માત્રમેવ સ્યાત્, ન તુ અપૂર્વસ્ય ફલસ્યોત્પાદઃ । તતશ્ચ હેતોર્નિત્યતૈવ સ્યાત્ । ન ચ નિત્યાનામસ્તિત્વં ક્વચિદસ્તિ । યથોક્તં શતકે-
અપ્રતીત્યાસ્તિતા નાસ્તિ કદાચિત્કસ્યચિત્ક્વચિત્ ।
ન કદાચિત્ક્વચિત્કશ્ચિદ્વિદ્યતે તેન શાશ્વતઃ ॥ ઇતિ ॥
કિં ચ । એતસ્યાં કલ્પનાયાં પૂર્વજાતસ્ય ચ હેતોઃ પુનર્જન્મ પ્રાપ્નોતિ । ન ચ જાતસ્ય પુનરપિ [જન્મ] યુજ્યતે નિષ્પ્રયોજનત્વાત્, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥
અથ મન્યસે- યેનાત્મના વિદ્યમાનો ન તેનૈવાત્મના જાયતે, યેન ચાત્મના અવિદ્યમાનઃ તેનૈવ જાયત ઇતિ । એતદપિ ન યુક્તમ્ । અપરિત્યક્તહેતુસ્વભાવસ્ય હેતુસ્વરૂપસ્ય ફલમિતિ સંજ્ઞામાત્રભેદાદવસ્થાભેદાચ્ચ દ્રવ્યાભેદસ્ય સાધયિતુમશક્યત્વાત્ । ફલાવસ્થાયાં ચ પરિત્યક્તહેતુસ્વભાવસ્ય ફલશબ્દવાચ્યત્વાદ્ હેતુઃ ફલાત્મના તિષ્ઠતીતિ યત્કિંચિદેતત્

કિં ચાન્યત્- યદિ હેતુઃ ફલં જનયેત્, નિરુદ્ધો વા જનયેદનિરુદ્ધો વા? ફલમપિ ઉત્પન્નં વા જનયેદનુત્પન્નં વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
જનયેત્ફલમુત્પન્નં નિરુદ્ધો ઽસ્તંગતઃ કથમ્ ।
તિષ્ઠન્નપિ કથં હેતુઃ ફલેન જનયેદ્ધૃતઃ

[યદિ તાવત નિરુદ્ધઃ અસ્તંગતઃ હેતુઃ ઉત્પન્નં સત્ વિદ્યમાનં ફલં જનયતીતિ પરિકલ્પ્યતે, તન્નોપપદ્યતે । કસ્માદિતિ ચેત્, કથં નિરુદ્ધઃ અસંવિદ્યમાનઃ હેતુઃ ફલં જનયેત્? યદિ જનયતિ, વન્ધ્યાપુત્રો ઽપિ પુત્રં જનયિષ્યતિ । ફલં ચ સદ્ વિદ્યમાનમપિ જન્મનિરપેક્ષમપિ કથં હેતુર્જનયિ ષ્યતિ? અથ મન્યસે- શક્ત્યભાવાન્નિરુદ્ધો ન જનયતિ, કિં તુ તિષ્ઠન્નેવ હેતુઃ ફલં જનયિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે ।] તિષ્ઠન્નપિ હેતુરવિકૃતરૂપો વિદ્યમાનેન ફલેન વૃતઃ સંબદ્ધઃ કથં જનયેત્? ઇહ હિ-
કારણં વિકૃતિં ગચ્છજ્જાયતે ઽન્યસ્ય કારણમ્ ।
ઇતિ કારણાભાવં પ્રતિપદ્યમાનસ્ય હેતોરવશ્યં વિકારેણ ભવિતવ્યમ્ । યસ્તુ ન વિક્રિયતે, સ હેતુલક્ષણયુક્ત એવ ન ભવતીતિ । ફલેન ચ સંબદ્ધઃ કથં જનયેત્? ફલસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્

અથ મન્યસે- વિદ્યમાનસ્ય ફલસ્ય પુનર્જનયિતુમશક્યત્વાત્ અવૃત એવ અસંબદ્ધ એવ હેતુઃ ફલેન ફલં જનયિષ્યતીતિ, એતદપ્યયુક્તમિત્યાહ-
અથાવૃતઃ ફલેનાસૌ કતમજ્જનયેત્ફલમ્ ।
યદિ હેતુઃ ફલેન અસંબદ્ધ એવેષ્યતે, તદા કતમદિદાનીં ફલં જનયેત્? સર્વમેવ વા ફલં જનયેદસંબદ્ધત્વાત્, ન વા કિંચિજ્જનયેદસંબદ્ધત્વાદેવેત્યભિપ્રાયઃ ॥
કિં ચાન્યત્ । યદિ હેતુઃ ફલં જનયેત્, સ દૃષ્ટ્વા ફલં જનયેદદૃષ્ટ્વા વા? ઉભયથા ચ ન યુજ્યતે ઇત્યાહ-
ન હ્યદૃષ્ટ્વા વા દૃષ્ટ્વા વા હેતુર્જનયતે ફલમ્

તત્ર યદિ હેતુર્દૃષ્ટ્વા જનયતીતિ પરિકલ્પ્યતે, તન્ન યુજ્યતે । યસ્માદ્વિદ્યમાનમેવ દ્રષ્ટું પાર્યતે નાવિદ્યમાનમ્ । વિદ્યમાનં ચેત્, તન્ન જન્યતે વિદ્યમાનત્વાદિતિ । એવં તાવદ્ હેતુઃ ફલં દૃષ્ટ્વા ન જનયતિ, અદૃષ્ટ્વાપિ ન જનયતિ, સર્વસ્ય ફલસ્ય હેતોર્જનકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ॥
અથ કિમિદં દર્શનં કિં વા અદર્શનમિતિ? ઉચ્યતે । પ્રસિદ્ધમેતલ્લોકે- ઉપલબ્ધિર્દર્શનમિતિ ॥
નનુ એતદ્ બીજાદિષુ નિરિન્દ્રિયેષુ ન સંભવતિ । સંભવતુ મા વા । નાસ્માકમયં પર્યનુયોગઃ કિં તર્હિ તસ્યોત્પાદવાદિનઃ । તત્ર યઃ ઉત્પાદવાદી બ્રૂયાત્- દૃષ્ટ્વા જનયતીતિ, સ વક્તવ્યઃ- ન દૃષ્ટમેતલ્લોકે યદ્બીજાદિકં પશ્યતીતિ । તસ્માદયુક્તા એષા કલ્પના । અથ અદૃષ્ટ્વા કલ્પયેત્, એવમપિ યત્કિંચિદદૃષ્ટં સંભવતિ તત્સર્વમુત્પાદયેત્, ન ચોત્પાદયતિ, તસ્માત્ ન અદૃષ્ટ્વાપિ જનયતિ । અનિષ્ટાપત્ત્યા હિ વયં પરકલ્પનાં વિચારયામઃ સંસારાટવીકાન્તારગિરિદરીપ્રપાતદુઃખમાલાસમાકુલામા તામીવ । બુદ્ધિપૂર્વકર્તૃકં ચ પુરુષાદિકારણિનો જગદભ્યુપગચ્છન્તો નિર્ગ્રન્થાશ્ચૈકેન્દ્રિયં બીજાદિકં પ્રતિપન્નાઃ પ્રસઙ્ગાન્ન વ્યતિવર્તન્ત ઇતિ । તસ્માન્નાસ્તિ દોષઃ

કિં ચાન્યત્- યદિ યુષ્મદભિમતં હેતોઃ ફલસ્ય ચ અન્યોન્યઢૌકનલક્ષણં સંગમનં સ્યાત્, સ્યાત્તદાનીં તયોર્જન્યજનકભાવઃ । યસ્માત્ ન હિ પરસ્પરાસંગતયોરાલોકાન્ધકારયોઃ સંસારનિર્વાણ યોર્જન્યજનકભાવો દૃષ્ટ ઇતિ । અતઃ અવશ્યં હેતુફલભાવયોર્જન્યજનકભાવમિચ્છતા પરેણ સંગતિરભ્યુપેયા । સા ચ કાલત્રયે ઽપિ વિચાર્યમાણા ન સંભવતિ । અતો હેતુઃ ફલં ન જનયતિ । યથા ચ સંગતિર્નાસ્તિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
નાતીતસ્ય હ્યતીતેન ફલસ્ય સહ હેતુના ।
નાજાતેન ન જાતેન સંગતિર્જાતુ વિદ્યતે

અતીતસ્ય તાવત્ ફલસ્ય અતીતેન હેતુના સહ જાતુ કદાચિદપિ સંગતિર્નાસ્તિ, અતીતત્વેનોભયોરપ્યવિદ્યમાનત્વાત્ । નાપિ અજાતેન હેતુના અતીતસ્ય ફલસ્ય સંગતિર્જાતુ વિદ્યતે, નષ્ટાજાતત્વેન ઉભયોરપ્યવિદ્યમાનત્વાત્, ભિન્નકાલત્વાચ્ચ । નાપિ જાતેન વર્તમાનેન હેતુના સહ અતીતસ્ય ફલસ્ય સંગતિઃ સંભવતિ, ભિન્નકાલત્વાત્, નષ્ટસ્ય ચ ફલસ્ય અવિદ્યમાનત્વાદ્વન્ધ્યાપુત્રેણેવ દેવદત્તસ્યેત્યભિપ્રાયઃ

યથા ચ અતીતસ્ય ફલસ્ય અતીતેન અનાગતવર્તમાનેન હેતુના સહ ન કદાચિત્ સંગતિરસ્તિ, એવં વર્તમાનસ્યાપિ ફલસ્ય ત્રૈકાલિકેન હેતુના સહ નાસ્તિ સંગતિરિતિ તત્ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન જાતસ્ય હ્યજાતેન ફલસ્ય સહ હેતુના ।
નાતીતેન ન જાતેન સંગતિર્જાતુ વિદ્યતે

જાતસ્ય ફલસ્ય ભિન્નકાલત્વાદજાતેન ચ અતીતેન ચ હેતુના સહ સંગમનં નાસ્તિ । નાપિ વર્તમાનસ્ય વર્તમાનેન હેતુના સહ સંગતિરસ્તિ, હેતુફલયોર્યૌગપદ્યાભાવાત્, તયોશ્ચ સંગતિર્વૈયર્થ્યાત્ । કિં હિ વિદ્યમાનયોઃ પરસ્પરનિરપેક્ષયોઃ પુનઃ સંગત્યા પ્રયોજનમિતિ નાસ્તિ સંગતિઃ

ઇદાનીમનાગતસ્યાપિ ફલસ્ય યથા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેન હેતુના સહ સંગમનં નાસ્તિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
નાજાતસ્ય હિ જાતેન ફલસ્ય સહ હેતુના ।
નાજાતેન ન નષ્ટેન સંગતિર્જાતુ વિદ્યતે

અજાતં હિ ફલમસંવિદ્યમાનમ્ । તસ્ય ભિન્નકાલેન વર્તમાનેન અતીતેન ચ હેતુના સહ નાસ્તિ સંગમનં ભિન્નકાલત્વાત્ । અનાગતેનાપિ હેતુના સહ નાસ્તિ સંગમનમ્, ઉભયોરવિદ્યમાનત્વાત્

યદા ચૈવં સર્વથા હેતુફલયોઃ સંગતિર્નાસ્તિ, તદા-
અસત્યાં સંગતૌ હેતુઃ કથં જનયતે ફલમ્ ।
નૈવ હેતુઃ ફલં જનયતિ સંગતેરવિદ્યમાનત્વાત્ વન્ધ્યાપુત્રમિવેત્યભિપ્રાયઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- સત્યામેવ સંગતૌ હેતુઃ ફલં જનયતીતિ, તદપિ ન યુક્તમ્, કાલત્રયે ઽપિ સંગત્યનુપલબ્ધેઃ । અથાપિ કથંચિદ્ હેતુફલયોઃ સંગતિઃ પરિકલ્પ્યતે, એવમપિ-
સત્યાં વા સંગતૌ હેતુઃ કથં જનયતે ફલમ્

સંનિહિતસ્ય ફલસ્ય પુનર્જન્મવૈયર્થ્યાત્, અસંહિતાનાં ચ સંગતેરયુક્તત્વાત્ ઇત્યભિપ્રાયઃ

કિં ચાન્યત્-
હેતુઃ ફલેન શૂન્યશ્ચેત્કથં જનયતે ફલમ્ ।
હેતુઃ ફલેનાશૂન્યશ્ચેત્કથં જનયતે ફલમ્

યો ઽયં ફલસ્ય હેતુઃ ફલસ્ય જનક ઇષ્યતે, સ તેન શૂન્યો વા ભવન્ ફલમુત્પાદયેત્, અશૂન્યો વા? તત્ર હેતુઃ શૂન્યઃ ફલેન રહિતઃ ફલં ન જનયતિ, અહેતુવત્ ફલશૂન્યત્વાત્ । ફલેન અશૂન્યો ઽપિ હેતુઃ ફલં ન જનયતિ, વિદ્યમાનત્વાત્ ફલસ્ય, વિદ્યમાનપુત્રં દેવદત્ત ઇવ । એવં તાવત્ ફલશૂન્યો વા ફલાશૂન્યો વા હેતુઃ ફલં ન જનયતિ

યચ્ચાપિ ફલમુત્પદ્યતે, તચ્ચાપ્યશૂન્યં વા સમુત્પદ્યતે, શૂન્યં વા? તત્ર તાવત્-
ફલં નોત્પત્સ્યતે ઽશૂન્યમશૂન્યં ન નિરોત્સ્યતે ।
અનિરુદ્ધમનુત્પન્નમશૂન્યં તદ્ભવિષ્યતિ

અશૂન્યં હિ ફલમપ્રતીત્યસમુત્પન્નં સ્વભાવવ્યવસ્થિતમ્, તદેવંવિધં ફલં નૈવોત્પત્સ્યતે સ્વભાવસ્યાનપાયિત્વાચ્ચ ન નિરોત્સ્યતે । તતશ્ચ અશૂન્યં તદિષ્યમાણમનિરુદ્ધમનુત્પન્નં ચ સ્યાત્ । ન ચૈતદિષ્ટમ્, ઇત્યતઃ અશૂન્યં તત્ફલં ન ભવતિ, ઉત્પાદનિરોધાભ્યુપગમાત્

ઇદાનીં શૂન્યમપિ તત્ફલં ન સંભવતિ, અનુદયાવ્યયવત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
કથમુત્પત્સ્યતે શૂન્યં કથં શૂન્યં નિરોત્સ્યતે ।
શૂન્યમપ્યનિરુદ્ધં તદનુત્પન્નં પ્રસજ્યતે

તત્ર શૂન્યમુચ્યતે યત્સ્વભાવેન નાસ્તિ । યચ્ચ વસ્તુ સ્વભાવેન નાસ્તિ, તત્ કથમુત્પત્સ્યતે, કથં વા નિરોત્સ્યતે? ન હિ સ્વભાવેન અવિદ્યમાનસ્ય આકાશાદેઃ ઉદયવ્યયૌ દૃષ્ટૌ । તસ્માચ્છૂન્યમપિ તત્ફલમિષ્યમાણમનિરુદ્ધમનુત્પન્નં ચ પ્રસજ્યતે

કિં ચાન્યત્- યદિ હેતુઃ ફલં જનયેત્, સ ફલાદવ્યતિરિક્તો વા જનયેત્, વ્યતિરિક્તો વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યતે ઇત્યાહ-
હેતોઃ ફલસ્ય ચૈકત્વં ન હિ જાતૂપપદ્યતે ।
હેતોઃ ફલસ્ય ચાન્યત્વં ન હિ જાતૂપપદ્યતે

તદેતત્ પ્રતિજ્ઞામાત્રકમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
એકત્વે ફલહેત્વોઃ સ્યાદૈક્યં જનકજન્યયોઃ ।
પૃથક્ત્વે ફલહેત્વોઃ સ્યાત્તુલ્યો હેતુરહેતુના

યદિ હેતોઃ ફલસ્ય ચ એકત્વં સ્યાત્, તદા જન્યજનકયોરેકત્વમભ્યુપેતં સ્યાત્ । ન ચાનયોરેકત્વમ્, પિતાપુત્રયોશ્ચક્ષુશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનયોર્બીજાઙ્કુરયોશ્ચૈક્યપ્રસઙ્ગાત્ । એવં તાવદ્ હેતોઃ ફલસ્ય ચ એકત્વં નાસ્તિ ॥
ઇદાનીમન્યત્વમપિ નાસ્તિ । કિં કારણમ્? યદિ હેતોઃ ફલસ્ય ચ ભવન્મતેનાભિમતમન્યત્વં સ્યાત્, તદા પરત્ર નિરપેક્ષત્વાદ્ હેતુનિરપેક્ષમેવ ફલં સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમ્, ઇત્યતઃ અન્યત્વમપિ હેતોઃ ફલસ્ય ચ ન સંભવતિ । યયોશ્ચ એવં વિચાર્યમાણયોસ્તત્ત્વાન્યત્વે ન સ્તઃ, તયોર્ન કદાચિજ્જન્યજનકભાવઃ ઇષ્યતે । અતો નૈવ હેતુઃ ફલં જનયતિ

કિં ચાન્યત્- યદિ હેતુઃ ફલં જનયેત્, સ તત્ફલં સ્વભાવેન સદ્ભૂતં વા જનયેત્, અસદ્ભૂતં વા? ઉભયથા ચ ન યુજ્યતે ઇત્યાહ-
ફલં સ્વભાવસદ્ભૂતં કિં હેતુર્જનયિષ્યતિ ।
ફલં સ્વભાવાસદ્ભૂતં કિં હેતુર્જનયિષ્યતિ

તત્ર યત્ ફલં સ્વભાવેન સદ્ભૂતં સ્વભાવેન વિદ્યમાનમ્, તન્ન પુનર્જન્યતે વિદ્યમાનત્વાત્, વિદ્યમાનઘટવત્ । યદપિ સ્વભાવેન અસદ્ભૂતં ફલમ્, તદપિ હેતુર્ન જનયતિ, સ્વભાવેન અસદ્ભૂતત્વાત્, ખરવિષાણવત્ ॥
પ્રતિબિમ્બેનાનૈકાન્તિકતેતિ ચેત્, ભવતુ અનૈકાન્તિકતા, નૈઃસ્વાભાવ્યં તુ સિદ્ધં ભાવાનામ્ । તતશ્ચ સસ્વભાવવાદત્યાગઃ સ્યાત્, અસ્મદ્વાદાનુવર્ણનમેવ સ્યાત્ । સસ્વભાવશ્ચ ન કશ્ચિત્ પદાર્થો નામ અસ્તીતિ પ્રતિદ્વન્દ્વયભાવાત્ નિઃસ્વભાવો ઽપિ પદાર્થો નાસ્તીતિ કુતો ઽનૈકાન્તિકતા? ન હિ અસ્માકં પ્રતિબિમ્બકં સસ્વભાવં નાપિ નિઃસ્વભાવમ્, ધર્મિણમન્તરેણ તદ્ધર્મયોરપ્યભાવાત્ । ન હિ આર્યાઃ પ્રતિબિમ્બકં નામ કિંચિત્ નિઃસ્વભાવં સસ્વભાવં વા ઉપલભન્ત ઇતિ ॥
તત્ર પૂર્વં ફલં નોત્પત્સ્યતે ઇત્યાદિના શ્લોકદ્વયેન સાક્ષાદુત્પત્તિક્રિયાકર્તૃત્વં ફલસ્ય નિષિદ્ધમ્ । ઇદાનીં હેતોઃ ફલોત્પત્તિક્રિયાપ્રયોજકત્વં પ્રતિષિદ્ધમિતિ । અયમસ્ય પૂર્વકાદ્વિશેષ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્

અત્રાહ- યદ્યપિ હેતોઃ ફલોત્પત્તિક્રિયાપ્રયોજકત્વં નિષિદ્ધમ્, તથાપિ હેતુસ્તાવત્ સ્વભાવતો ઽસ્તિ, ન ચ અસતિ ફલે હેતોર્હેતુત્વં સિધ્યતિ, તસ્માત્ ફલમપિ ભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે- સ્યાદ્ધેતુઃ, યદિ અજનયતો ઽસ્ય હેતુત્વં સ્યાત્ ।
ન ચાજનયમાનસ્ય હેતુત્વમુપપદ્યતે ।
અથ સ્યાત્- યદ્યપિ એવં હેતોર્હેતુત્વં નાસ્તિ, તથાપિ ફલં તાવદસ્તિ । ન ચ હેતુમન્તરેણ ફલં યુક્તમિતિ ફલસદ્ભાવાદ્ હેતુરપિ ભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે । યદા અજનયમાનસ્ય હેતોર્હેતુત્વં નાસ્તીત્યુક્તમ્, તદા-
હેતુત્વાનુપપત્તૌ ચ ફલં કસ્ય ભવિષ્યતિ

ઇતિ । તસ્માત્ ફલમપિ નાસ્તીતિ

અત્રાહ- નૈવ હિ કેવલસ્ય હેતોઃ ફલોત્પત્તિક્રિયાયાઃ પ્રયોજકત્વમ્, કિં તર્હિ હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યા ફલં જન્યતે ઇતિ । ઉચ્યતે । ઉક્તદોષત્વાત્ ન યુક્તમેતત્ । અપિ ચ, ઇયં હેતુપ્રત્યયસામગ્રી યદિ ફલસ્ય જનિકેતિ કલ્પ્યતે, કિં સાસ્વયમેવ તાવદાત્માનં જનયતિ, ઉતાહો ન? યદિ જનયતીતિ કલ્પ્યતે, તન્ન યુજ્યતે । ન હિ અલબ્ધાત્મભાવસ્ય પ્રયોજકત્વં દૃષ્ટમિત્યતઃ સામગ્ર્યા અવશ્યં લબ્ધાત્મભાવયા ભવિતવ્યમ્ । ન ચ લબ્ધાત્મભાવાયાઃ પુનઃ સ્વાત્મોત્પાદે પ્રયોજકત્વં યુક્તમ્, ઇત્યતઃ ન સામગ્રી સ્વાત્માનમુત્પાદયતિ । યા ચ આત્માનં નોત્પાદયતિ, સા કથં ફલમુત્પાદયિતું શક્નોતીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન ચ પ્રત્યયહેતૂનામિયમાત્માનમાત્મના ।
યા સામગ્રી જનયતે સા કથં જનયેત્ફલમ્ ।23 ॥
પ્રત્યયાનાં હેતૂનાં ચ યેયં સામગ્રી સા તાવદાત્મનૈવ આત્માનં નોત્પાદયતિ, સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્, સત્યાઃ પુનરુત્પાદવૈયર્થ્યાચ્ચ । યા ચ એવમાત્માનમેવ તાવન્ન જનયતિ, સા કથં ફલં જનયિષ્યતિ? ન હિ બન્ધ્યાદુહિતા આત્માનં જનયિતુમશક્તા સતી પુત્રં જનયિષ્યતીતિ યુજ્યતે । એવં સામગ્ર્યપિ સ્વાત્માજનિકા ફલં જનયતીતિ ન યુજ્યતે

તસ્માત્-
ન સામગ્રીકૃતં ફલં
અથાપિ સ્યાત્- યદિ સામગ્રીકૃતં ફલં ન સંભવતિ, એવં તર્હિ અસામગ્રીકૃતં ભવિષ્યતીતિ ચેત્, ઉચ્યતે-
નાસામગ્રીકૃતં ફલમ્ ।
યદા સામગ્રીકૃતં ફલં ન સંભવતિ, તદા કથમત્યન્તવિરુદ્ધમસામગ્રીકૃતં ભવિષ્યતિ? અસામગ્રીકૃતં ફલં ન સંભવતિ ॥
અથ સ્યાત્- યદ્યપિ નાસ્તિ ફલં સ્વભાવતઃ, તથાપિ હેતુપ્રત્યયસામગ્રી તાવદસ્તિ । ન ચ ફલમન્તરેણ હેતુપ્રત્યયસામગ્રી સંભવતીતિ ફલમપિ સંભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ધેતુપ્રત્યયસામગ્રી, યદિ ફલમેવ ભવેત્ । યદા તુ યથોદિતેન ન્યાયેન ફલમેવ નાસ્તિ, તદા-
અસ્તિ પ્રત્યયસામગ્રી કુત એવ ફલં વિના