Prasannapada · અધ્યાય 56

સંભવં વિના કથં નામ વિભવો વિનાશો ભવિષ્યતિ? કથં નામેત્યનેન પ્રસિદ્ધમત્યન્તાસંભવં દર્શયતિ । કથં નામ ભવિષ્યતિ, નૈવ એતત્સંભવતીત્યભિપ્રાયઃ । યદિ પુનર્વિનૈવ સંભવં વિભવઃ સ્યાત્, કો દોષઃ સ્યાત્? ઉચ્યતે । વિનૈવ જન્મ મરણં સ્યાત્, અજાતસ્ય મરણં સ્યાત્ । ન ચ અજાતસ્ય મરણં દૃષ્ટમિતિ । તસ્માદ્વિભવો નોદ્ભવં વિના ભવિતુમર્હતિ । આદ્યેનાત્ર શ્લોકસ્યાર્ધેન પ્રતિજ્ઞા, મધ્યેન પાદેન પ્રસઙ્ગાપાદનમ્, અન્ત્યેન નિગમનમિતિ વિજ્ઞેયમ્

એવં તાવદ્વિના સંભવેન વિભવો ન યુક્તઃ ઇતિ પ્રતિપાદ્ય ઇદાનીં સહ સંભવેનાપિ વિભવો ન સંભવતિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
સંભવેનૈવ વિભવઃ કથં સહ ભવિષ્યતિ ।
ન જન્મમરણં ચૈવં તુલ્યકાલં હિ વિદ્યતે

યદિ હિ સંભવેન સહ યુગપત્ તુલ્યકાલં વિભવઃ સ્યાત્, એવં સતિ જન્મમરણે યુગપત્ સ્યાતામ્ । ન ચૈવં પરસ્પરવિરુદ્ધે આલોકાન્ધકારવદેકસ્મિન્ કાલે વિદ્યેતે ઇતિ । તસ્માત્ સહાપિ સંભવેન વિભવસ્ય નાસ્તિ સિદ્ધિરિતિ સ્થિતમ્

યદા ચૈવં સંભવેન વિના વા સહ વા વિભવસ્ય નાસ્તિ સિદ્ધિઃ, એવં સંભવસ્યાપિ વિના વા સહ વા વિભવેન નાસ્તિ સિદ્ધિરિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ભવિષ્યતિ કથં નામ સંભવો વિભવં વિના
અનિત્યતા હિ ભાવેષુ ન કદાચિન્ન વિદ્યતે

નૈવ હિ સંભવો વિભવેન વિના યુજ્યતે । યસ્માદનિત્યતા હિ ભાવેષુ ભવનધર્મકેષુ ઉત્પાદ ધર્મકેષુ ન કદાચિન્ન વિદ્યતે, કિં તર્હિ સર્વદૈવ વિદ્યતે । ઉક્તં હિ-
જરામરણધર્મેષુ સર્વભાવેષુ સર્વદા ।
તિષ્ઠન્તિ કતમે ભાવા યે જરામરણં વિના ॥ ઇતિ ।
યદા ચૈવં નિત્યમનિત્યતાનુગતાઃ સર્વે ભાવાઃ, તદા કુતઃ સા કાચિદવસ્થા યા વિનાશરહિતા સ્યાદિતિ? અતો નાસ્તિ વિભવેન વિના ઉત્પાદ ઇતિ । એવં તાવદ્વિના વિભવેન નાસ્તિ સંભવઃ । શેષમત્ર સંસ્કૃતપરીક્ષાયાં વિચારિતત્ત્વાન્ન વિચાર્યતે ॥
યસ્તુ સહેતુકો વિનાશઃ, સંસ્કૃતલક્ષણત્વાત્, ઉત્પાદવત્, ઇતિ સાધનમુત્ક્ષિપ્ય અન્ત્યચિત્તચૈત્તક્ષણૈરનૈકાન્તિકતામાહ, સ ન યુક્તમાહ, તદ્વિનાશસ્યાપિ જાતિપ્રત્યયત્વેન સહેતુકત્વાત્ સાધ્યસમત્વાચ્ચ અનૈકાન્તિકતાભાવાત્ । યદપિ નિર્દિષ્ટમ્- ભાવાત્મભાવ એવ અભૂત્વા ભાવાદુત્પાદ ઉચ્યતે, તસ્માદ્ દ્રવ્યસદુત્પાદસિદ્ધેર્વ્યવહારતો દૃષ્ટાન્તભાવ ઇતિ, તદપિ ન યુક્તમ્, અદ્રવ્યસતાં પ્રતિબિમ્બાદીનાં સહેતુકત્વાભ્યુપગમાત્ । યથોક્તમાચાર્યપાદૈઃ-
હેતુતઃ સંભવો યેષાં તદભાવાન્ન સન્તિ યે ।
કથં નામ ન તે સ્પષ્ટં પ્રતિબિમ્બસમા મતાઃ ॥ ઇતિ ।
અસ્માદા[ગમાત્] કુતો વ્યવહારતો દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ? યદિ ચ ભાવાત્, યત્ તત્ત્વાન્યત્વેન ન શક્યતે વક્તુમ્, તત્ સંવૃત્યાપિ નાસ્તીત્યુચ્યતે । નીલાદિકમપિ નાસ્તીત્યુચ્યતે । યથોક્તં રત્નાવલ્યામ્-
રૂપસ્યાભાવમાત્રત્વાદાકાશં નામમાત્રકમ્ ।
ભૂતૈર્વિના કુતો રૂપં નામમાત્રકમપ્યતઃ ॥ ઇતિ ॥
અપિ ચ । કુતો માધ્યમિકાનાં સ્વભાવરૂપં સિદ્ધસત્તાકં યસ્ય અવસ્થાવિશેષ ઉત્પાદઃ સ્યાત્? અતઃ અયુક્તમેવ દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધતોદ્ભાવનમ્ । યચ્ચોક્તમ્- ન સહેતુકો વિનાશઃ, અવિનાશવત્ત્વાત્, યથા અસંસ્કૃતમિતિ, તસ્યૈવં બ્રુવતો મહાન્તં વિરોધમયં હેતુરાભવતિ । યથા હિ અયં હેતુર્વિનાશસ્ય નિર્હેતુકત્વં સાધયતિ, એવં સંસ્કૃતલક્ષણત્વાભાવમપિ સાધયતિ । તથા સંસ્કારસ્કન્ધસંગ્રહપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગસંગ્રહાદિકમપિ સર્વં વિરોધયતીતિ ન યુક્તમેતન્મતમ્ । તથા । ન વિજ્ઞાનં વિષયસ્વરૂપચ્છેદકમ્, અવિજ્ઞાનવત્ત્વાત્, અસંસ્કૃતવત્, ઇત્યાદિના સર્વનિષેધાન્મહતી અનિષ્ટાપત્તિરુપપદ્યતે ઽસ્ય, ઇતિ નાસ્થેયમેતત્

ઇદાનીં વિભવેન સહ યથા સંભવસ્ય નાસ્તિ સિદ્ધિઃ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
સંભવો વિભવેનૈવ કથં સહ ભવિષ્યતિ ।
ન જન્મમરણં ચૈવ તુલ્યકાલં હિ વિદ્યતે

યદિ હિ સંભવો વિભવેનૈવ સહ સ્યાત્, તદા જન્મમરણયોસ્તુલ્યકાલતા સ્યાત્ । ન ચ [સા] સંભવતિ । તસ્માત્ સહભાવેનાપિ સંભવવિભવયોર્નાસ્તિ સિદ્ધિઃ

અથ સ્યાત્- યદ્યપિ જન્મમરણયોરેકીભાવેન વા નાનાભાવેન વા નાસ્તિ સિદ્ધિઃ, તથાપિ વિદ્યેતે એવ સંભવવિભવૌ, વાચ્યત્વાત્, વિજ્ઞાનવત્, ઇતિ । ઉચ્યતે । યદિ વાચ્યત્વેન અનયોઃ સિદ્ધિરિષ્યતે, વન્ધ્યાપુત્રસ્યાપિ ઇષ્યતામ્ ॥
અપિ ચ-
સહાન્યોન્યેન વા સિદ્ધિર્વિનાન્યોન્યેન વા યયોઃ ।
ન વિદ્યતે, તયોઃ સિદ્ધિઃ કથં નુ ખલુ વિદ્યતે

સહભાવાસહભાવરહિતં નાસ્તિ પક્ષાન્તરં યતઃ સંભવવિભવયોઃ સિદ્ધિઃ સ્યાત્ । અવાચ્યતયા સિદ્ધિર્ભવિષ્યતીતિ ચેત્, કેયમવાચ્યતા નામ? યદિ મિશ્રીભાવઃ, સો ઽનુપપન્નઃ, પૃથક્પૃથગસિદ્ધયો મિશ્રીભાવાભાવાત્ । અનિર્ધાર્યમાણૌ સ્વરૂપત્વાત્ બન્ધ્યાપુત્રશ્યામગૌરતાદિવન્ન સ્તઃ એવ સંભવવિભવાવિતિ । યદા ચૈવં સંભવવિભવૌ ન સ્તઃ, તદા તદ્ધેતુરપિ કાલો નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્

કિં ચાન્યત્- ઇહેમૌ સંભવવિભવૌ પરિકલ્પ્યમાનૌ ક્ષયધર્મિણો વા ભાવસ્ય પરિકલ્પ્યેયાતામક્ષયધર્મિણો વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ક્ષયસ્ય સંભવો નાસ્તિ નાક્ષયસ્યાપિ સંભવઃ ।
ક્ષયસ્ય વિભવો નાસ્તિ વિભવો નાક્ષયસ્ય ચ

તત્ર ક્ષયસ્ય ક્ષયલક્ષણસ્ય ભાવસ્ય વિરોધિધર્મસદ્ભાવાત્ સંભવો ન યુક્તઃ । અક્ષયસ્યાપિ ભાવલક્ષણવિયુક્તત્વાત્ ખરવિષાણસ્યેવ સંભવો ન યુક્તઃ । એવં ક્ષયસ્ય વિભવો નાસ્તિ । ક્ષયધર્મો હિ અવિદ્યમાનઃ, તસ્ય નિરાશ્રયો વિભવો ન યુક્તઃ । તથા વિભવો નાક્ષયસ્ય ચ । અક્ષયધર્મો હિ ભાવાભાવલક્ષણવિલક્ષણઃ । તસ્ય અવિદ્યમાનસ્ય કુતો વિભવો ભવિષ્યતિ? યૌ ચ સંભવવિભવૌ ન ક્ષયધર્મિણો નાક્ષયધર્મિણો ભાવસ્ય સંભવતઃ, તૌ ન સંભવતઃ । ઇતિ ન સ્તઃ સંભવવિભવૌ ।7 ॥
અત્રાહ- વિદ્યેતે એવ ભાવાનાં સંભવવિભવૌ, તદાશ્રયિધર્મિસદ્ભાવાત્ । ઇહ ભાવાશ્રયૌ સંભવવિભવૌ, સ ચ તાવદ્ ભાવો ઽસ્તિ, તત્સદ્ભાવાત્ તદાશ્રિતાવપિ ધર્મૌ ભવિષ્યતઃ ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યાતાં ભાવાશ્રિતાવેતૌ ધર્મૌ, યદિ ભાવઃ સ્યાત્ । યદા તુ ભાવો નાસ્તિ, તદા-
સંભવો વિભવશ્ચૈવ વિના ભાવં ન વિદ્યતે ।
કસ્માત્પુનર્ભાવો નાસ્તીતિ ચેત્, યસ્માત્-
સંભવં વિભવં ચૈવ વિના ભાવો ન વિદ્યતે

ભાવસ્ય હિ લક્ષણભૂતૌ સંભવવિભવૌ, તૌ ચ સ્વરૂપતો ન સ્તઃ ઇતિ પ્રતિષિદ્ધૌ । યદા ચ તૌ ભાવતઃ પ્રતિષિદ્ધૌ, તદા ભાવલક્ષણં સંભવં વિભવં ચ વિના કુતો ભાવલક્ષણવિલક્ષણો ભાવો ભવિષ્યતિ? ભાવં ચ વિના ન સ્તઃ સંભવવિભવૌ ॥
અપરે તુ પૂર્વાર્ધં પશ્ચિમં કૃત્વા વ્યાચક્ષતે । સ્તઃ એવ સંભવવિભવૌ, ભાવધર્મત્વાત્ । ઇહ યન્નાસ્તિ, ન તસ્યાસ્તિ ભાવધર્મત્વમ્, તદ્યથા મણ્ડૂકજટાશિરોમણેઃ । ભાવધર્મૌ ચ સંભવવિભવૌ, ( પ્પ્_181 ) તસ્માત્ સ્તઃ એવ તૌ ઇતિ । યદિ કસ્યચિત્ પરમાર્થતઃ સંભવવિભવૌ સ્યાતામ્, સ ભાવ ઇતિ યુક્તં સ્યાદભિધાતુમ્ । તૌ ચ ન સ્તઃ, ઇતિ
સંભવં વિભવં ચૈવ વિના ભાવો ન વિદ્યતે ।
ભાવસ્ય સંભવવિભવસત્ત્વે વિદ્યમાનત્વાત્, ઇતિ ભાવઃ । તદસત્ત્વે ચ હેતોરસિદ્ધાર્થતા । તથા-
સંભવો વિભવશ્ચૈવ વિના ભાવં ન વિદ્યતે ॥
આશ્રયસ્યાભાવાદાશ્રિતસ્ય અસિદ્ધિઃ ઇત્યભિસંધિરિતિ

કિં ચાન્યત્- ઇહેમૌ સંભવવિભવૌ પરિકલ્પમાનૌ શૂન્યસ્ય વા ભાવસ્ય પરિકલ્પ્યેયાતામશૂન્યસ્ય વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સંભવો વિભવશ્ચૈવ ન શૂન્યસ્યોપપદ્યતે ।
અવિદ્યમાનાશ્રયત્વાદાકાશચિત્રવદિત્યભિપ્રાયઃ । તથા-
સંભવો વિભવશ્ચૈવ નાશૂન્યસ્યોપપદ્યતે

અશૂન્યસ્ય અસત્ત્વાત્ નિરાશ્રયૌ સંભવવિભવૌ નોપપદ્યતઃ

કિં ચાન્યત્- ઇહ યદિ સંભવવિભવૌ સ્યાતામ્, તૌ એકત્વેન વા સ્યાતામન્યત્વેન વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યતે ઇત્યાહ-
સંભવો વિભવશ્ચૈવ નૈક ઇત્યુપપદ્યતે ।
પરસ્પરવિરુદ્ધયોરાલોકાન્ધકારયોરિવૈકત્વાનુપપત્તેઃ ।
સંભવો વિભવશ્ચૈવ ન નાનેત્યુપપદ્યતે

ઉભયોઃ પરસ્પરમવ્યભિચારિત્વાત્ । ન હિ સંભવરહિતસ્ય વિનાશઃ, ન વિભવરહિતસ્ય સંભવો દૃષ્ટ ઇતિ । એવમુભયોઃ પરસ્પરમવ્યભિચારિત્વાત્
સંભવો વિભવશ્ચૈવ ન નાનેત્યુપપદ્યતે ॥
અથ સ્યાત્- કિમનયા સૂક્ષ્મેક્ષિકયા? આગોપાલાઙ્ગનાદિકો હિ જનઃ યસ્માત્ સંભવં વિભવં ચ પશ્યતિ, તસ્માત્ સ્તઃ સંભવવિભવૌ । ન હિ અવિદ્યમાનો વન્ધ્યાતનયઃ શક્યો દ્રષ્ટુમિતિ । એવમપિ-
દૃશ્યતે સંભવશ્ચૈવ વિભવશ્ચૈવ તે ભવેત્ ।
ઉચ્યતે । અનૈકાન્તિકમેતત્ । ન હિ યદ્ યદ્ લોકેનોપલભ્યતે તસ્ય તસ્ય અસ્તિત્વમ્ ।
તથા હિ આગોપાલાઙ્ગનાદિકો જનો ગન્ધર્વનગરમાયાસ્વપ્નાલાતચક્રમરીચિકાસલિલાદિકમવિદ્યમાનમપિ પશ્યતિ ઇન્દ્રિયોપઘાતાત્, એવમિમાવપિ સંભવવિભવૌ અસન્તૌ મોહાદેવ પશ્યતીત્યાહ-
દૃશ્યતે સંભવશ્ચૈવ મોહાદ્વિભવ એવ ચ

અથ કસ્માત્ પુનરેતદેવં નિશ્ચીયતે- અવિદ્યમાનસ્વરૂપાવિમૌ સંભવવિભવૌ મોહાદેવ વારલોકેન દૃશ્યેતે ઇતિ । યુક્ત્યા હ્યેતદેવં નિશ્ચીયતે । કા પુનરત્ર યુક્તિઃ? ઇહ યદિ કશ્ચિદ્ ભાવો નામ ભવેત્, નિયતં સ ભાવાદ્વા જાયેત અભાવાદ્વા । તથા યદિ અભાવો નામ કશ્ચિત્, સો ઽપિ ભાવાદ્વા જાયેત અભાવાદ્વા । ઉભયથા ચ ઉભયોરપ્યસંભવઃ ઇત્યાહ-
ન ભાવાજ્જાયતે ભાવો ભાવો ઽભાવાન્ન જાયતે ।
નાભાવાજ્જાયતે ઽભાવો ઽભાવો ભાવાન્ન જાયતે

ભાવાત્ તાવત્ સંભવાખ્યાદ્ ભાવસ્ય સંભવાખ્યસ્ય ઉત્પાદો ન વિદ્યતે, કાર્યકારણયોર્યૌગપદ્યાભાવાત્, ઉત્પાદસ્ય ચ લબ્ધજન્મનઃ પુનરુત્પાદવૈયર્થ્યાત્ । અભાવાદપિ ભાવો ન જાયતે । કિં કારણમ્? અભાવો હિ નામ વિભવો વિનાશઃ । સ ચ ભાવવિરુદ્ધઃ । તસ્માદ્ભાવવિરુદ્ધાત્ કથં ભાવઃ સ્યાત્? યદિ સ્યાત્, તદા વન્ધ્યાદુહિતુરપિ પુત્રઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમિતિ । તસ્માદભાવાદપિ ભાવો ન ભવતિ । ઇદાનીમભાવો ઽપ્યભાવાન્ન ભવતિ । ભાવનિવૃત્તિરૂપો હિ અભાવઃ, તત કુતો ઽસ્ય કાર્યકરણસામર્થ્યમ્? યદિ સ્યાત્, નિર્વાણસ્યાપિ કાર્યકરણસામર્થ્યં સ્યાત્ । યદિ ચ અભાવાદભાવઃ સ્યાત્, તદા વન્ધ્યાદુહિતુરપિ પુત્રઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમિતિ । તસ્માદભાવાદપ્યભાવો ન ભવતિ । ઇદાનીં ભાવાદપ્યભાવો ન ભવતિ । ભાવવિરુદ્ધો હ્યભાવઃ । સ કથં ભાવાદ્ભવેત્ । યદિ ભવેત્, પ્રદીપાદન્ધકારઃ સ્યાત્ । યતશ્ચૈવં વિચાર્યમાણૌ સંભવવિભવૌ ન સ્તઃ, તસ્માન્મોહાદેવ લોકેન દૃશ્યેતે ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ ॥
અથવા । અયમન્યઃ પૂર્વપક્ષઃ- ઇહ હિ યદિ સંભવવિભવૌ સ્યાતામ્, તૌ ભાવાશ્રયૌ વા સ્યાતામભાવાશ્રયૌ વા । તૌ ચ ભાવાભાવૌ સર્વથા વિચાર્યમાણૌ ન સંભવતઃ । તતશ્ચ કુતો નિરાશ્રયૌ સંભવવિભવાવિતિ? અતઃ-
દૃશ્યતે સંભવશ્ચૈવ મોહાદ્વિભવ એવ ચ ।
ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । યથા ચ ભાવાભાવૌ ન સંભવતઃ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન ભાવાજ્જાયતે ભાવો ભાવો ઽભાવાન્ન જાયતે ।
નાભાવાજ્જાયતે ઽભાવો ઽભાવો ભાવાન્ન જાયતે ॥
અસ્યાર્થઃ પૂર્વવત્

અપિ ચ । યદિ કશ્ચિદ્ ભાવો નામ સ્યાત્, તસ્ય ઉદયવ્યયવત્ત્વાત્ સંભવવિભવૌ સ્યાતામ્ । ન ચ કશ્ચિદ્ ભાવઃ સ્વરૂપતો ઽસ્તિ ખરવિષાણવત્ સ્વભાવાનુત્પન્નત્વાત્ । અનુત્પન્નત્વમસિદ્ધમિતિ ચેત્, તત્ સિદ્ધમ્, યસ્માત્-
ન સ્વતો જાયતે ભાવઃ પરતો નૈવ જાયતે ।
ન સ્વતઃ પરતશ્ચૈવ જાયતે, જાયતે કુતઃ

એતચ્ચ આદ્ય એવ પ્રકરણે વ્યાખ્યાતત્ત્વાન્ન પુનર્વ્યાખ્યાયતે । યશ્ચૈવં યથોક્તપ્રકારેણ જાયતે સ ઇદાનીં કુતો જાયતે? નૈવ કુતશ્ચિજ્જાયતે ઇત્યભિપ્રાયઃ । અવશ્યં ચૈતદેવમભ્યુપેયમ્- સર્વથા નાસ્તિ ભાવસ્યોત્પાદ ઇતિ

ભાવસદ્ભાવતાભ્યુપગમે ચ ભવતઃ શાશ્વતોચ્છેદદર્શનમાપદ્યતે બૌદ્ધમતાનુગસ્યેત્યાહ-
ભાવમભ્યુપપન્નસ્ય શાશ્વતોચ્છેદદર્શનમ્ ।
પ્રસજ્યતે
યસ્માત્,
સ ભાવો હિ નિત્યો ઽનિત્યો ઽથ વા ભવેત્

યો હિ યથોદિતપદાર્થવ્યવસ્થામતિક્રમ્ય ભાવસદ્ભાવદર્શનમભ્યુપૈતિ, તસ્ય અવશ્યં પ્રવચનાત્યન્તવિરુદ્ધં શાશ્વતોચ્છેદદર્શનદ્વયમાપદ્યતે । કિં કારણમ્? યસ્માત્ સ ભાવઃ પરિકલ્પ્યમાનઃ નિત્યો વા ભવેદનિત્યો વા । યદિ નિત્યઃ, તદા નિયતં શાશ્વતવાદઃ । અથ અનિત્યઃ, તદા નિયતમુચ્છેદ ઇતિ

અત્રાહ-
ભાવમભ્યુપપન્નસ્ય નૈવોચ્છેદો ન શાશ્વતમ્ ।
કિં કારણમ્? યસ્માત્-
ઉદયવ્યયસંતાનઃ ફલહેત્વોર્ભવઃ સ હિ

યો હિ હેતુફલયોરુદયવ્યયાનુપ્રબન્ધઃ, સ હિ અસ્માકં ભવઃ સંસારઃ । તત્ર યદિ હેતુર્નિરુધ્યેત, તદ્ધેતુકં ફલં નોત્પદ્યેત, તદા સ્યાદુચ્છેદવાદદોષઃ । યદિ ચ હેતુર્ન નિરુધ્યેત, સ્વરૂપેણાવતિષ્ઠેત્, તદા સ્યાચ્છાશ્વતવાદદર્શનદોષઃ । ન ચૈતદેવમિતિ । તસ્માદ્ ભાવાભ્યુપગમે ઽપિ નાસ્તિ શાશ્વતોચ્છેદદર્શનદોષદ્વયપ્રસઙ્ગઃ । સ એવ સંસારઃ યો ઽયં હેતુફલાવિચ્છિન્નક્રમવર્તી ઉત્પાદવ્યયાનુપ્રબન્ધઃ સંસ્કારાણામિતિ । અતો નાસ્તિ અસ્માકમયં દોષ ઇતિ

ઉચ્યતે-
ઉદયવ્યયસંતાનઃ ફલહેત્વોર્ભવઃ સ ચેત્ ।
નનુ એવમપિ-
વ્યયસ્યાપુનરુત્પત્તેર્હેતૂચ્છેદઃ પ્રસજ્યતે

યો હિ હેતુક્ષણઃ ફલસ્યોત્પત્તૌ હેતુભાવમુપેત્ય નિરુધ્યતે, નનુ તસ્ય વ્યયવતો હેતુક્ષણસ્ય પુનરનુત્પાદાદુચ્છેદદર્શનમાપદ્યતે । તવાયં કથં ન દોષ ઇતિ ચેત્, ભાવમભ્યુપપન્નસ્ય અયં દોષઃ । ન ચ મયા ભાવો ઽભ્યુપગતઃ, સ્વભાવાનુત્પન્નત્વાત્ સર્વધર્માણામ્ । યત્રાપિ મયા-
પ્રતીત્ય યદ્યદ્ભવતિ ન હિ તાવત્તદેવ તત્ ।
ન ચાન્યદપિ તત્તસ્માન્નોચ્છેદો નાપિ શાશ્વતમ્ ॥
ઇત્યુક્તમ્, તત્રાપિ અમુના ન્યાયેન નૈઃસ્વાભાવ્યમેવ ભાવાનાં પ્રતિપાદિતમ્ । અન્યથા હિ સતિ ભાવસ્વરૂપે બીજાઙ્કુરયોઃ કથમન્યત્વં ન સ્યાત્? તસ્માન્નાયં પ્રસઙ્ગો ઽસ્માકં બાધક ઇતિ

એવં તાવદ્ ભાવમભ્યુપપન્નસ્ય હેતોઃ પુનરનુત્પાદાદુચ્છેદદર્શનપ્રસઙ્ગમુદ્ભાવ્ય ઇદાનીં શાશ્વતવાદે દોષપ્રસઙ્ગમુદ્ભાવયન્નાહ-
સદ્ભાવસ્ય સ્વભાવેન નાસદ્ભાવશ્ચ યુજ્યતે ।
યદિ હિ હેતોઃ સદ્ભાવઃ સ્વભાવતઃ સ્યાત્, તસ્ય પશ્ચાદસદ્ભાવો ન સ્યાત્ સ્વભાવસ્યા નપાયિત્વાત્ । તતશ્ચ શાશ્વતદર્શનપ્રસઙ્ગઃ તદવસ્થ એવ ॥
કિં ચાન્યત્-
નિર્વાણકાલે ચોચ્છેદઃ પ્રશમાદ્ભવસંતતેઃ

યદ્યપિ હેતુફલયોરુદયવ્યયસંતાનપ્રવૃત્ત્યા શાશ્વતોચ્છેદદર્શનપ્રસઙ્ગઃ પરિહ્રિયતે, તથાપિ યત્રાસ્ય સંતાનસ્ય પુનરપ્યપ્રવૃત્તિઃ, તત્ર નિર્વાણે નિયતમુચ્છેદદર્શનમાપદ્યતે । ઉચ્છેદદર્શનં ચ પ્રહાતવ્યમિત્યુક્તં ભગવતા । એવંવિધમુચ્છેદદર્શનં ન ભવિષ્યતીતિ ચેત્, અન્યદપિ કિમર્થં ભવતા ભવિષ્યતીતિ ભાવવિચ્છેદાલમ્બનત્વાત્, નિર્વાણકાલે ભાવવિચ્છેદાલમ્બનવદિત્યભિપ્રાયઃ ॥
યચ્ચોક્તમ્-
ઉદયવ્યયસંતાનઃ ફલહેત્વોર્ભવઃ સ હિ ।
ઇતિ, તદપિ નોપપદ્યતે । કથં કૃત્વા? ઇહ હિ ચરમો ભવો નિવૃત્તિલક્ષણઃ, પ્રથમો ગતિપ્રતિસંધિલક્ષણઃ । તત્ર ચરમો ભવો નિરુધ્યમાનો હેતુત્વેનાવતિષ્ઠતે । ઉપપત્તિલક્ષણસ્તુ પ્રથમો ભવઃ ફલરૂપત્વેન વ્યવતિષ્ઠતે । અનયોશ્ચ ભવયોઃ સંસાર ઇતિ સંજ્ઞા કૃતા

અત્ર ચ ઇદં વિચાર્યતે- ય એષ પ્રથમો ભવઃ ફલરૂપત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતે, સ કિં ચરમે ભવે નિરુદ્ધે ઉપજાયતે, અથાનિરુદ્ધે, ઉત નિરુધ્યમાને, યતો હેતુફલાનુપ્રબન્ધાત્ સંસારઃ સ્યાત્? સર્વથા ચ વિચાર્યમાણો ન સંભવતીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ચરમે ન નિરુદ્ધે ચ પ્રથમો યુજ્યતે ભવઃ ।
ચરમે નાનિરુદ્ધે ચ પ્રથમો યુજ્યતે ભવઃ

તત્ર યદિ ચરમે ભવે નિરુદ્ધે પ્રથમો ભવો જાયતે ઇતિ પરિકલ્પ્યતે, તદા નિર્હેતુક સ્યાત્ । દહનદગ્ધબીજાદપિ અઙ્કુરોદયઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદિષ્ટમ્ । તસ્માચ્ચરમે નિરુદ્ધે પ્રથમો ભવો ન યુજ્યતે ॥
ઇદાનીમનિરુદ્ધે ઽપિ ચરમે ભવે પ્રથમો ભવો ન યુજ્યતે । યદિ સ્યાત્, નિર્હેતુકઃ સ્યાત્, દ્વિરૂપતા ચ એકસ્ય સત્ત્વસ્ય સ્યાત્, અપૂર્વસત્ત્વપ્રાદુર્ભાવશ્ચ, પૂર્વસ્ય ચ નિત્યતા સ્યાત્, અવિનષ્ટે ચ બીજે અઙ્કુરોદયઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમિષ્ટમિતિ । અતઃ-
ચરમે નાનિરુદ્ધે ચ પ્રથમો યુજ્યતે ભવઃ ।
ઇતિ સ્થિતમ્

ઇદાનીં નિરુધ્યમાને ઽપિ ચરમે ભવે પ્રથમો ભવો યથા નોપપદ્યતે તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
નિરુધ્યમાને ચરમે પ્રથમો યદિ જાયતે ।
નિરુધ્યમાન એકઃ સ્યાજ્જાયમાનો ઽપરો ભવેત્

તત્ર નિરુધ્યમાનો વર્તમાનો વર્તમાનપ્રત્યયાન્તવાચ્યત્વાત્, જાયતે ઇત્યપિ વર્તમાન એવોચ્યતે વર્તમાનશબ્દવાચ્યત્વાત્ । અથવા નિરુધ્યમાનો નિરોધક્રિયાકારકઃ । યશ્ચાપિ જાયતે, અસાવપિ જનિક્રિયાકારકઃ, તૌ ચ એકકાલાવિષ્યમાણૌ યૌગપદ્યેનૈવ સ્તઃ । તતશ્ચ નિરુધ્યમાનઃ એકો ભવઃ સ્યાત્, જાયમાનશ્ચાપર ઇતિ યૌગપદ્યેનૈવ દ્વૌ ભવૌ પ્રાપ્નુતઃ । ન ચૈકસ્ય યુગપદ્ દ્વૌ ભવૌ સંભવતઃ ઇત્યુક્તમેતત્

તદેવં યથોક્તેન વિચારકમેણ-
ન ચેન્નિરુધ્યમાનશ્ચ જાયમાનશ્ચ યુજ્યતે ।
સાર્ધં ચ મ્રિયતે યેષુ તેષુ સ્કન્ધેષુ જાયતે

ચશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ । પૃથક્પૃથક્ ચેતિ એતત્સંનિધાપયતિ । યદા એવં યથોદિતન્યાયેન નિરુદ્ધે ચરમે પ્રથમો ભવો ન સંભવતિ, અનિરુદ્ધે ઽપિ ચરમે પ્રથમો ભવો ન સંભવતિ, સાર્ધં ચૈકસ્મિશ્ચ કાલે ચરમેન ભવેન સહ પ્રથમો ભવો ન સંભવતિ, તત્ કિમિદાનીં યેષુ એવ સ્કન્ધેષુ મ્રિયતે તેષુ એવ જાયતે ઇતિ સ્યાત્ । યેષુ સ્કન્ધેષુ સ્થિતો મ્રિયતે, તેષ્વેવ જાયતે ઇતિ અત્યન્તવિરુદ્ધમેતત્ । ન હિ મ્રિયમાણો જાયતે ઇતિ દૃષ્ટમ્

તત્-
એવં ત્રિષ્વપિ કાલેષુ ન યુક્તા
ભવદભિમતા
ભવસંતતિઃ ।
ચરમે ભવે નિરુદ્ધે ઽનિરુદ્ધે નિરુધ્યમાને યસ્માત્ પ્રથમો ભવો ન સંભવતિ, તસ્માત્ ત્રિષ્વપિ કાલેષુ ભવસંતિર્નાસ્તિ ।
ત્રિષુ કાલેષુ યા નાસ્તિ સા કથં ભવસંતતિઃ

યા ચ ઇદાનીં ત્રિષુ કાલેષુ નાસ્તિ, કુતઃ સા અન્યેનાત્મના ભવિષ્યતીતિ સર્વથા નાસ્તિ ભવન્મતા ભવસંતતિઃ । તતશ્ચ યદુક્તમ્-
ઉદયવ્યયસંતાનઃ ફલહેત્વોર્ભવઃ સ હિ ।
ઇતિ, તન્ન યુક્તમ્ । તતશ્ચ ભાવાભ્યુપગમે સતિ સ એવ શાશ્વતોચ્છેદવાદપ્રસઙ્ગો દુર્નિવારો ભવતામ્, ઇત્યતો નાસ્ત્યેવ ભાવાનાં સ્વભાવત ઉત્પત્તિરિતિ સિદ્ધમ્ । યથોક્તમાર્યસમાધિરાજભટ્ટારકે-
તથા-
બીજસ્ય સતો યથાઙ્કુરો ન ચ યો બીજુ સ ચૈવ અઙ્કુરો ।
ન ચ અન્યુ તતો ન ચૈવ તદેવમનુચ્છેદ અશાશ્વત ધર્મતા ॥
મુદ્રાત્પ્રતિમુદ્ર દૃશ્યતે મુદ્રસંક્રાન્તિ ન ચોપલભ્યતે ।
ન ચ તત્ર ન ચૈવ સાન્યતો એવં સંસ્કાર અનુચ્છેદશાશ્વતાઃ ॥
અત એવોક્તમાર્યનાગાર્જુનપાદૈઃ
સ્વાધ્યાયદીપમુદ્રાદર્પણઘોષાર્કકાન્તબીજામ્રૈઃ ।
સ્કન્ધપ્રતિસંધિરસંક્રમશ્ચ વિદ્વદ્ભિરવધાર્યૌ ॥ ઇતિ ।
તથા ભગવાન્-
જાયતે ચ્યવતે ચાપિ ન ચ જાતિર્ન ચ ચ્યુતિઃ ।
યસ્ય વિજાનત એષ સમાધિર્નાસ્ય દુર્લભઃ ॥ ઇતિ।
તથા-
સૂસુખિતા સદ તે નર લોકે યેહિ અચિન્તિય જ્ઞાતિભિ ધર્માઃ ।
ન ચ ધર્મ અધર્મ વિકલ્પો ચિત્તપપઞ્ચ વિભાવિત સર્વિ ॥
ભાવ અભાવ વિભાવયિ જ્ઞાનં સર્વમચિન્તયિ સર્વમભૂતમ્ ।
યે પુન ચિત્તવશાનુગ બાલાસ્તે દુખિતા ભવકોટિશતેષુ ॥
યો ઽપિ ચ ચિન્તયિ શૂન્યકધર્માન્ સો ઽપિ કુમાર્ગપપન્નકુ બાલઃ ।
અક્ષર કીર્તિત શૂન્યક ધર્માસ્તે ચ અનક્ષર અક્ષર ઉક્તાઃ ॥
શાન્ત પશાન્ત ય ચિન્તયિ ધર્માન્ સો ઽપિ ચ ચિત્તુ ન જાતુ ન ભૂતઃ ।
ચિત્તવિતર્કણ સર્વિ પપઞ્ચાઃ સૂક્ષ્મ અચિન્તિય બુધ્યથ ધર્માન્ ॥
ઇતિ