Prasannapada · અધ્યાય 52

કાલાભાવાચ્ચ ન સન્તિ ક્ષણલવમુહૂર્તાદયઃ કાલભેદાઃ તત્પરિણામભૂતાઃ, ઇત્યતઃ કુતઃ પરિણામવત્ત્વેન કાલસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ? તસ્માન્નાસ્ત્યેવ ભાવાનાં સ્વભાવઃ ઇતિ ॥ ઉક્તં હિ ભગવતા આર્યહસ્તિકક્ષ્યસૂત્રે-
યદિ કોચિ ધર્માણ ભવેત્સ્વભાવઃ તત્રૈવ ગચ્છેય જિનઃ સશ્રાવકો ।
કૂટસ્થધર્માણ સિયા ન નિર્વૃતી ન નિષ્પ્રપઞ્ચો ભવિ જાતુ પણ્ડિતઃ ॥ ઇતિ ।
તથા-
બુદ્ધસહસ્રશતા ય અતીતા ધર્મસહસ્રશતાનિ ભણિત્વા ।
નૈવ ચ ધર્મ ન ચાક્ષર ક્ષીણા નાસ્તિ સમુદ્ભવુ તેન અક્ષીણા ॥ ઇતિ ।
તથા-
ઉત્પાદકાલે હિ તથાગતસ્ય મૈત્રેયનામા ત્વિહ યો ભવિષ્યતિ ।
ભવિષ્યતીયં કનકાવૃતા મહી તસ્યા ઇદાનીં કુત આગમો ઽસૌ ॥
ઉલ્લાપનાઃ કામગુણા હિ પઞ્ચ વિભ્રામણા મોહન મોષધર્મિણઃ ।
મધ્યાહ્નકાલે હિ યથૈવ ગ્રીષ્મે જલં મરીચ્યાં હિ તથૈવ કામાઃ ॥
એકેન કલ્પેન ભવેદ્ધિ લોકો આકાશભૂતો ગગનસ્વભાવો ।
દાહં વિનાશં ચ પયાન્તિ ભે[ભી?]રવઃ કુત આગમઃ કુત્ર ગતિશ્ચ તેષામ્ ॥ ઇતિ ॥
તદ્યથા-
પઞ્ચેમાનિ ભિક્ષવઃ સંજ્ઞામાત્રં પ્રતિજ્ઞામાત્રં વ્યવહારમાત્રં સંવૃતિમાત્રં યદુત અતીતો ઽધ્વા અનાગતો ઽધ્વા આકાશં નિર્વાણં પુદ્ગલશ્ચેતિ ॥
॥ ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ કાલપરીક્ષા નામ એકોનવિંશં પ્રકરણમ્ ॥
20
સામગ્રીપરીક્ષા વિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- વિદ્યતે કાલઃ, ફલપ્રવૃત્તૌ સહકારિકારણભાવાત્ । યો નાસ્તિ, નાસૌ સહકારિકારણભાવેન પ્રતિપદ્યતે, વન્ધ્યાતનયવત્ । તસ્માદસ્તિ કાલઃ, સહકારિકારણભાવાત્ । ઇહ બીજાવનિસલિલજ્વલનપવનગગનાભિધાનહેતુપ્રત્યયસામગ્રીં પ્રતીત્ય અયમઙ્કુર ઉપજાયમાનઃ સત્યામપિ બીજાદિપ્રત્યયસામગ્ર્યામ્, ઋતુવિશેષાસંનિધાનાન્નોપજાયતે । યથા ચ બાહ્યેષુ, એવમાધ્યાત્મિકેષ્વપિ । યથોક્તં ભગવતા-
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈરપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્ ॥ ઇતિ ॥
યસ્માચ્ચ એવમસ્તિ કાલાપેક્ષા, તસ્માદસ્ત્યસૌ કાલો નામ, યઃ અઙ્કુરાદિપ્રવૃત્તૌ સહકારિકારણં ભવતીતિ । ઉચ્યતે । સ્યાત્ સહકારિકારણતા કાલસ્ય, યદિ અઙ્કુરાદિફલસ્ય પ્રવૃત્તિરેવ સ્યાત્ । ન ત્વસ્તિ । કથં કૃત્વા? ઇહ બીજાદિહેતુપ્રત્યયસામગ્રીતો ઽઙ્કુરાદિફલોદયે પરિકલ્પ્યમાને વ્યવસ્થિતસ્ય વા ફલસ્ય સામગ્ર્યાં સત્યાંતત ઉત્પાદઃ પરિકલ્પ્યેત અવ્યવસ્થિતસ્ય વા? કિં ચાતઃ? યદિ તાવદ્ વ્યવસ્થિતસ્ય પરિકલ્પ્યતે, તન્ન યુજ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
હેતોશ્ચ પ્રત્યયાનાં ચ સામગ્ર્યા જાયતે યદિ ।
ફલમસ્તિ ચ સામગ્ર્યાં સામગ્ર્યા જાયતે કથમ્