Prasannapada · Chapter 52

kālābhāvācca na santi kṣaṇalavamuhūrtādayaḥ kālabhedāḥ tatpariṇāmabhūtāḥ, ityataḥ kutaḥ pariṇāmavattvena kālasiddhirbhaviṣyati? tasmānnāstyeva bhāvānāṃ svabhāvaḥ iti || uktaṃ hi bhagavatā āryahastikakṣyasūtre-
yadi koci dharmāṇa bhavetsvabhāvaḥ tatraiva gaccheya jinaḥ saśrāvako |
kūṭasthadharmāṇa siyā na nirvṛtī na niṣprapañco bhavi jātu paṇḍitaḥ || iti |
tathā-
buddhasahasraśatā ya atītā dharmasahasraśatāni bhaṇitvā |
naiva ca dharma na cākṣara kṣīṇā nāsti samudbhavu tena akṣīṇā || iti |
tathā-
utpādakāle hi tathāgatasya maitreyanāmā tviha yo bhaviṣyati |
bhaviṣyatīyaṃ kanakāvṛtā mahī tasyā idānīṃ kuta āgamo 'sau ||
ullāpanāḥ kāmaguṇā hi pañca vibhrāmaṇā mohana moṣadharmiṇaḥ |
madhyāhnakāle hi yathaiva grīṣme jalaṃ marīcyāṃ hi tathaiva kāmāḥ ||
ekena kalpena bhaveddhi loko ākāśabhūto gaganasvabhāvo |
dāhaṃ vināśaṃ ca payānti bhe[bhī?]ravaḥ kuta āgamaḥ kutra gatiśca teṣām || iti ||
tadyathā-
pañcemāni bhikṣavaḥ saṃjñāmātraṃ pratijñāmātraṃ vyavahāramātraṃ saṃvṛtimātraṃ yaduta atīto 'dhvā anāgato 'dhvā ākāśaṃ nirvāṇaṃ pudgalaśceti ||
|| ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau kālaparīkṣā nāma ekonaviṃśaṃ prakaraṇam ||
20
sāmagrīparīkṣā viṃśatitamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyate kālaḥ, phalapravṛttau sahakārikāraṇabhāvāt | yo nāsti, nāsau sahakārikāraṇabhāvena pratipadyate, vandhyātanayavat | tasmādasti kālaḥ, sahakārikāraṇabhāvāt | iha bījāvanisalilajvalanapavanagaganābhidhānahetupratyayasāmagrīṃ pratītya ayamaṅkura upajāyamānaḥ satyāmapi bījādipratyayasāmagryām, ṛtuviśeṣāsaṃnidhānānnopajāyate | yathā ca bāhyeṣu, evamādhyātmikeṣvapi | yathoktaṃ bhagavatā-
na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatairapi |
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām || iti ||
yasmācca evamasti kālāpekṣā, tasmādastyasau kālo nāma, yaḥ aṅkurādipravṛttau sahakārikāraṇaṃ bhavatīti | ucyate | syāt sahakārikāraṇatā kālasya, yadi aṅkurādiphalasya pravṛttireva syāt | na tvasti | kathaṃ kṛtvā? iha bījādihetupratyayasāmagrīto 'ṅkurādiphalodaye parikalpyamāne vyavasthitasya vā phalasya sāmagryāṃ satyāṃtata utpādaḥ parikalpyeta avyavasthitasya vā? kiṃ cātaḥ? yadi tāvad vyavasthitasya parikalpyate, tanna yujyate iti pratipādayannāha-
hetośca pratyayānāṃ ca sāmagryā jāyate yadi |
phalamasti ca sāmagryāṃ sāmagryā jāyate katham