Prasannapada · અધ્યાય 51

તત્ર અતીતે કાલે યદિ વર્તમાનાનાગતૌ કાલૌ ન સ્તઃ ઇતિ પરિકલ્પ્યતે, એવમપિ તત્ર અવિદ્યમાનત્વાત્ ગગનેન્દીવરવન્નાસ્ત્યપેક્ષા

અથાપિ સ્યાત્- કાલવાદિનાં વિદ્યતે એવ કાલઃ, તત્ર કિમપેક્ષયા પ્રયોજનમિતિ? ઉચ્યતે । એવમપિ-
અનપેક્ષ્ય પુનઃ સિદ્ધિર્નાતીતં વિદ્યતે તયોઃ ।
પ્રત્યુત્પન્નો ઽનાગતશ્ચ તસ્માત્કાલો ન વિદ્યતે

પ્રત્યુત્પન્નાનાગતયોરસત્ત્વમ્, અતીતાનપેક્ષત્વાત્, ખરવિષાણવત્ । યતશ્ચૈવમ્ પ્રત્યુત્પન્નો ઽનાગતશ્ચ તસ્માત્કાલો ન વિદ્યતે ઇતિ વિજ્ઞેયમ્

યદા ચૈવમ્ અતીતમપેક્ષ્ય વા અનપેક્ષ્ય વા પ્રત્યુત્પન્નાનાગતયોર્નાસ્તિ સિદ્ધિઃ, એવં પ્રત્યુત્પન્નાપેક્ષયા વા અનપેક્ષયા વા અતીતાનાગતયોઃ અનાગતાપેક્ષયા વા અનપેક્ષયા વા પ્રત્યુત્પન્નાતીતયોઃ અસિદ્ધૌ ઇષ્યમાણાયાં તેનૈવ પ્રત્યુત્પન્નાગતયોઃ અતીતાપેક્ષયા વા અનપેક્ષયા અસિદ્ધિક્રમેણ દૂષણસામ્યમતિદિશન્નાહ-
એતેનૈવાવશિષ્ટૌ દ્વૌ ક્રમેણ પરિવર્તકૌ ।
ઉત્તમાધમમધ્યાદીનેકત્વાદીંશ્ચ લક્ષયેત્

કથં કૃત્વા?
યદ્યતીતો ઽનાગતશ્ચ પ્રત્યુત્પન્નમપેક્ષ્ય હિ ।
કાલો ઽતીતો ઽનાગતશ્ચ પ્રત્યુત્પન્ને ભવિષ્યતઃ ॥
કાલો ઽતીતો ઽનાગતશ્ચ ન સ્તસ્તત્ર પુનર્યદિ ।
કાલો ઽતીતો ઽનાગતશ્ચ સ્યાતાં કથમપેક્ષ્ય તમ્ ॥
અનપેક્ષ્ય પુનઃ સિદ્ધિર્ન જાતં વિદ્યતે તયોઃ ।
તેનાતીતો ઽનાગતશ્ચ કાલો નામ ન વિદ્યતે ॥
એષ તાવદેકઃ કાલપરિવર્તઃ ।
અતીતો વર્તમાનશ્ચ યદ્યજાતમપેક્ષ્ય હિ ।
અતીતો વર્તમાનશ્ચ કાલે ઽજાતે ભવિષ્યતઃ ॥
અતીતો વર્તમાનશ્ચ ન સ્તસ્તત્ર પુનર્યદિ ।
અતીતો વર્તમાનશ્ચ સ્યાતાં કથમપેક્ષ્ય તમ્ ॥
અનપેક્ષ્ય પુનઃ સિદ્ધિર્નાજાતં વિદ્યતે તયોઃ ।
અતીતો વર્તમાનશ્ચ તસ્માત્કાલો ન વિદ્યતે ॥
એષ દ્વિતીયઃ કાલપરિવર્ત ઇતિ વ્યાખ્યાનકારિકા ઇતિ । એવંદ્વૌ કાલપરિવર્તૌ બોદ્ધવ્યૌ ॥
યતશ્ચ એવં વિચારણે કાલત્રયં નાસ્તિ, તસ્માત્ કાલો ન વિદ્યતે, કાલાભાવાચ્ચ ભાવસદ્ભાવો ઽપિ નાસ્તિ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
યથા ચૈતત્કાલત્રયં વિચારિતમ્, એવમ્
ઉત્તમાધમમધ્યાદીનેકત્વાદીંશ્ચ લક્ષયેત્ ।
ઉત્તમાધમમધ્યમાન્ ઇતિ આદિશબ્દેન કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાનિ, ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાઃ, પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાન્તાઃ, કામરૂપારૂપ્યધાતવઃ, શૈક્ષાશૈક્ષનૈવશૈક્ષનૈવાશૈક્ષાદયો યાવન્તઃ પદાર્થાઃ ત્રિપદાર્થસંબન્ધવ્યવસ્થિતાઃ, તે સર્વે ગૃહ્યન્તે । એકત્વાદીંશ્ચ ઇત્યનેન આદિશબ્દેન દ્વિત્વબહુત્વયો ગ્રહણાત્ તે એવ ઉત્તમાદયઃ એકત્વાદયશ્ચ કાલત્રયવ્યાખ્યાનેન વ્યાખ્યાતા વેદિતવ્યાઃ

અત્રાહ- વિદ્યત એવ કાલઃ પરિમાણવત્ત્વાત્ । ઇહ યન્નાસ્તિ, ન તસ્ય પરિમાણવત્ત્વં વિદ્યતે તદ્યથા ખરવિષાણસ્ય । અસ્તિ ચ કાલસ્ય પરિમાણવત્ત્વં ક્ષણલવમુહૂર્તદિવસરાત્ર્યહોરાત્રપક્ષમાસસંવત્સરાદિભેદેન । તસ્માત્, પરિમાણવત્ત્વાદ્ વિદ્યત એવ કાલઃ ઇતિ । ઉચ્યતે । યદિ કાલો નામ કશ્ચિત્ સ્યાત્, સ્યાત્તસ્ય પરિમાણવત્ત્વમ્ । ન ત્વસ્તિ । યસ્માત્-
નાસ્થિતો ગૃહ્યતે કાલઃ સ્થિતઃ કાલો ન વિદ્યતે ।
યો ગૃહ્યેતાગૃહીતશ્ચ કાલઃ પ્રજ્ઞપ્યતે કથમ્

ઇહ યદિ કાલો નામ કશ્ચિદવસ્થિતઃ ક્ષણાદિવ્યતિરિક્તઃ સ્યાત્, સ ક્ષણાદિભિઃ પરિમાણવત્ત્વાદ્ ગૃહ્યેત । ન તુ અવસ્થિતઃ કૂટસ્થઃ કશ્ચિત્ કાલો નામ અસ્તિ, યઃ ક્ષણાદિભિર્ગૃહ્યેત । તદેવં નાસ્થિતો ગૃહ્યતે કાલઃ, અસ્થિતત્વાન્ન ગૃહ્યતે ઇત્યર્થઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- નિત્ય એવ અવસ્થિતસ્વભાવઃ કાલો નામ અસ્તિ, ક્ષણાદિભિરભિવ્યજ્યતે । તથાહિ-
કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।
કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥ ઇતિ ।
યશ્ચૈવંલક્ષણઃ સો ઽવસ્થિતસ્વભાવો ઽસ્તીતિ । ઉચ્યતે । એવમપિ સ્થિતઃ કાલો ન વિદ્યતે યઃ ક્ષણાદિભિરભિવ્યજ્યમાનો ગૃહ્યેત । કસ્માત્ પુનઃ સ્થિતઃ કાલો નાસ્તીતિ ચેત્, ક્ષણાદિવ્યતિરેકેણાગૃહ્યમાણત્વાત્ ॥
અપિ ચ । અયં કાલઃ સંસ્કૃતસ્વભાવઃ સન્ અસ્તીતિ, અસંસ્કૃતસ્વભાવો વા? ઉભયં ચ સંસ્કૃતપરીક્ષાયાં પ્રતિષિદ્ધમ્-
ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાનામસિદ્ધૌ નાસ્તિ સંસ્કૃતમ્ ।
સંસ્કૃતસ્યાપ્યસિદ્ધૌ ચ કથં સેત્સ્યત્યસંસ્કૃતમ્ ॥
ઇત્યનેન । તદેવં નાસ્તિ વ્યવસ્થિતઃ કાલઃ, યો ગૃહ્યેત । યશ્ચ ઇદાનીં કાલો ન ગૃહ્યતે અસ્થિતત્વાદવિદ્યમાનસ્વરૂપત્વાત્, સો ઽગૃહ્યમાણઃ સન્ કથં ક્ષણાદિભિઃ પ્રજ્ઞપયિતું ભાવતઃ પાર્યત ઇત્યાહ- અગૃહીતશ્ચ કાલઃ પ્રજ્ઞપ્યતે કથમિતિ । તસ્માન્નાસ્ત્યેવ કાલઃ

અત્રાહ- સત્યં નાસ્તિ નિત્યઃ કાલો નામ કશ્ચિદ્ રૂપાદિવ્યતિરિક્તઃ સ્વભાવસિદ્ધઃ, કિં તર્હિ રૂપાદીનેવ સ સંસ્કારાનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્તઃ કાલઃ ક્ષણાદિવાચ્યો ભવતિ, તસ્માદદોષ ઇતિ । ઉચ્યતે । એવમપિ-
ભાવં પ્રતીત્ય કાલશ્ચેત્કાલો ભાવાદૃતે કુતઃ ।
યદ્યેવં ભાવં પ્રતીત્ય કાલો ભવતીતિ ભવતા વ્યવસ્થાપ્યતે, યદા ખલુ ભાવો નાસ્તિ, તદા નિયતં તદ્ધેતુકો ઽપિ કાલો નાસ્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન ચ કશ્ચન ભાવો ઽસ્તિ
ઇતિ પૂર્વં વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતત્વાદ્વક્ષ્યમાણપ્રતિષેધાચ્ચ । યદા ચૈવં ન કશ્ચિદ્ભાવો ઽસ્તિ ભાવતઃ, તદા-
કુતઃ કાલો ભવિષ્યતિ