Prasannapada · અધ્યાય 46

તત્ર આહિતઃ ઉત્પાદિતઃ અહંમાનો ઽસ્મિન્નિત્યાત્મા । સ્કન્ધાનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યમાનઃ પુદ્ગલઆત્મેત્યુચ્યતે । ચિનોતિ ઉપચિનોતિ શુભમશુભં કર્મ વિપાકદાનસામર્થ્યે નિયમયતીતિ ચેતઃ । ચિત્તં મનઃ વિજ્ઞાનમિતિ તસ્યૈવ પર્યાયાઃ । આત્માનં સંયમયતિ વિષયેષ્વસ્વતન્ત્રયતિ રાગાદિક્લેશવશેન પ્રવૃત્તિં નિવારયતીત્યાત્મસંયમકમ્ । તદેતદાત્મસંયમકં કુશલં ચેતઃ પ્રાણાતિપાતાદિષુ પ્રવૃત્તિવિધારકં દુર્ગતિગમનાદ્ધારયતીતિ ધર્મ ઇત્યુચ્યતે ॥
ધર્મશબ્દો ઽયં પ્રવચને ત્રિધા વ્યવસ્થાપિતઃ । સ્વલક્ષણધારણાર્થેન કુગતિગમનવિધારણાર્થેન પાઞ્ચગતિકસંસારવિધારણાર્થેન । તત્ર સ્વલક્ષણધારણાર્થેન સર્વે સાસ્રવા અનાસ્રવાશ્ચ ધર્મા ઇત્યુચ્યન્તે । કુગતિગમનવિધારણાર્થેન દશકુશલાદયો ધર્મા ઇત્યુચ્યન્તે ।
ધર્મચારી સુખં શેતે અસ્મિંલ્લોકે પરત્ર ચ ॥
પાઞ્ચગતિકસંસારગમનવિધારણાર્થેન નિર્વાણે ધર્મ ઇત્યુચ્યતે, ધર્મં શરણં ગચ્છતીત્યત્ર। ઇહ તુ કુગતિગમનવિધારણાર્થેનૈવ ધર્મશબ્દો ઽભિપ્રેતઃ ॥
કિં પુનરાત્મસંયમકમેવૈકં ચેતઃ ધર્મ ઇતિ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ પરાનુગ્રાહકં ચ મૈત્રં ચ યચ્ચેતઃ, અસાવપિ ધર્મઃ । મૈત્રમિત્યત્ર ચશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો વેદિતવ્યઃ । તત્ર પરમનુગૃહ્ણાતીતિ પરાનુગ્રાહકં ચેતઃ, ચતુઃસંગ્રહવસ્તુપ્રવૃત્તં ભયપરિત્રાણપ્રવૃત્તં ચ યચ્ચેતઃ, અસાવપિ ધર્મઃ । મિત્રે ભવમવિરુદ્ધં સત્ત્વેષુ યચ્ચેતઃ, તન્મૈત્રં ચેતઃ । મૈત્રં યચ્ચેતઃ, તન્મૈત્રચેતઃ, મૈત્રમેવં વા । યચ્ચૈતત્ ત્રિવિધં ચેતો નિર્દિષ્ટમ્, સ ધર્મ ઇત્યુચ્યતે। વિપર્યયાદધર્મો યોજ્યઃ ॥
યચ્ચૈતન્નિર્દિષ્ટપ્રભેદં ચેતઃ, તદ્બીજં ફલસ્ય । અસાધારણં ફલાભિનિર્વૃત્તૌ યત્કારણમ્, તદેવ બીજમિત્યુચ્યતે । તદ્યથા શાલ્યઙ્કુરસ્ય શાલિબીજમ્ । યત્તુ સાધારણં ક્ષિત્યાદિ ન તદ્બીજં કારણમેતત્ । યથૈતદેવમ્, ઇહાપિ ઇષ્ટસ્ય વિપાકસ્યાભિનિર્વૃત્તૌ ત્રિવિધં ચેતો ભવતિ બીજમ્ । પુરુષકારાદયસ્તુ કારણમેવ ॥
કસ્મિન્ પુનઃ કાલે બીજસ્ય ફલનિષ્પત્તિરિત્યાહ- પ્રેત્ય ચેહ ચ । પ્રેત્યેતિ અદૃષ્ટે જન્મનિ, ઇહેતિ દૃષ્ટે જન્મનીત્યર્થઃ । એતચ્ચ આગમાદ્વિસ્તરેણ બોદ્ધવ્યમ્

એવં તાવત્ ચિત્તાત્મકમેવૈકં ધર્મં વ્યવસ્થાપ્ય પુનરપિ દ્વિવિધં ભગવતા-
ચેતના ચેતયિત્વા ચ કર્મોક્તં પરમર્ષિણા ।
પરમાર્થદર્શનાદૃષિઃ । પરમશ્ચાસૌ ઋષિશ્ચેતિ પરમર્ષિઃ સર્વાકારતયા પરમાર્થગમનાત્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભ્યો ઽપિ ઉત્કૃષ્ટત્વાત્ પરમર્ષિઃ સંબુદ્ધો ભગવાન્ । તેન પરમર્ષિણા ચેતના કર્મ, ચેતયિત્વા ચ કર્મેત્યુક્તં સૂત્રે ॥
યચ્ચૈતદ્ દ્વિવિધં કર્મોક્તમ્-
તસ્યાનેકવિધો ભેદઃ કર્મણઃ પરિકીર્તિતઃ

કથં કૃત્વા?
તત્ર યચ્ચેતનેત્યુક્તં કર્મ તન્માનસં સ્મૃતમ્ ।
ચેતયિત્વા ચ યત્તૂક્તં તત્તુ કાયિકવાચિકમ્

મનસિ ભવં માનસમ્ । મનોદ્વારેણૈવ નિષ્ઠાગમનાત્ કાયવાક્પ્રવૃત્તિનિરપેક્ષત્વાચ્ચ મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તૈવ ચેતના માનસં કર્મેત્યુચ્યતે । તત્રશબ્દો નિર્ધારણે । યત્તુ દ્વિતીયં ચેતયિત્વા ચ કર્મેત્યુક્તમ્, તત્પુનઃ કાયિકં વાચિકં ચ વેદિતવ્યમ્ । એવં ચ એવં ચ કાયવાગ્ભ્યાં પ્રવર્તિષ્યે ઇત્યેવં ચેતસા સંચિન્ત્ય યત્ ક્રિયતે, તચ્ચેતયિત્વા કર્મેત્યુચ્યતે । તત્પુનર્દ્વિવિધમ્, કાયિકં વાચિકં ચ । કાયવાચોર્ભવત્વાત્ તદ્દ્વારેણ ચ નિષ્ઠાગમનાત્ । એવં ચ ત્રિવિધમ્- કાયિકં વાચિકં માનસં ચ

એતદપિ ત્રિવિધં કર્મ પુનર્ભિદ્યમાનં સપ્તવિધં સંજાયતે, ઇત્યેવં તસ્ય કર્મણો ભગવતા બહુપ્રકારો ભેદો ઽનુવર્ણિતઃ । કથં કૃત્વા?
વાગ્વિષ્પન્દો ઽવિરતયો યાશ્ચાવિજ્ઞપ્તિસંજ્ઞિતાઃ ।
અવિજ્ઞપ્તય એવાન્યાઃ સ્મૃતા વિરતયસ્તથા

પરિભોગાન્વયં પુણ્યમપુણ્યં ચ તથાવિધમ્ ।
ચેતના ચેતિ સપ્તૈતે ધર્માઃ કર્માઞ્જનાઃ સ્મૃતાઃ

તત્ર વ્યક્તવર્ણોચ્ચારણં વાક્ । વિષ્પન્દઃ શરીરંચેષ્ટા । તત્ર કુશલાકુશલા વા વાક્ સર્વૈવ વિરત્યવિરતિલક્ષણા વિજ્ઞપ્તિસમુત્થાપિકા સામાન્યેન વાગિતિ ગૃહ્યતે । એવં કુશલો ઽકુશલો વા વિરત્યવિરતિલક્ષણો વિજ્ઞપ્તિસમુત્થાપકો વિષ્પન્દઃ સામાન્યેન ગૃહ્યતે ॥ યથા ચૈતદ્વિજ્ઞપ્તેર્દ્વિધા ભેદઃ, ( પ્પ્_134 ) એવમવિજ્ઞપ્તેરપિ । અવિરતિલક્ષણા અવિજ્ઞપ્તયઃ વિરતિલક્ષણાશ્ચેતિ કૃત્વા । તત્ર અવિરતિલક્ષણા અવિજ્ઞપ્તયઃ તદ્યથા અદ્યપ્રભૃતિ મયા પ્રાણિનં હત્વા ચૌર્યં કૃત્વા જીવિકા પરિકલ્પયિતવ્યેતિ પાપકર્માભ્યુપગમાત્પ્રભૃતિ તદકારિણો ઽપિ અકુશલકર્માભ્યુપગમહેતુકાઃ સતતસમિતમવિજ્ઞપ્તયઃ સમુપજાયન્તે । કૈવર્તાદીનાંચ જાલાદિપરિકર્મકાલાત્પ્રભૃતિ તદકારિણામપિ યા અવિજ્ઞપ્તય ઉપજાયન્તે, તા એતા અવિરતિલક્ષણા અવિજ્ઞપ્તય ઇત્યુચ્યન્તે । યથા ચૈતાસ્તથા અન્યાઃ વિરતિલક્ષણાઃ કુશલસ્વભાવા અવિજ્ઞપ્તયઃ । તદ્યથા- અદ્યપ્રભૃતિ પ્રાણાતિપાતાદિભ્યઃ પ્રતિવિરમામીતિ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિપરિસમાપ્તિકાલક્ષણાત્પ્રભૃતિ તદુત્તરકાલં પ્રમત્તાદ્યવસ્થસ્યાપિ યાઃ કુશલોપચયસ્વભાવા અવિજ્ઞપ્તય ઉપજાયન્તે, તા એતા વિરતિલક્ષણા અવિજ્ઞપ્તય ઇત્યુચ્યન્તે । એતા રૂપક્રિયાસ્વભાવા અપિ સત્યો વિજ્ઞપ્તિવત્ પરાન્ન વિજ્ઞાપયન્તીત્યવિજ્ઞપ્તયઃ ॥
તથા પરિભોગાન્વયં પુણ્યમ્, કુશલમિત્યર્થઃ । પરિભોગેન અન્વયઃ અસ્યેતિ પરિભોગાન્વયમ્ । પરિભોગઃ પરિત્યક્તસ્ય વસ્તુનઃ સંઘાદિભિરુપભોગઃ । અન્વયઃ અનુગમઃ । દાયકસંતાનજઃ કુશલોપચય ઇત્યર્થઃ ॥
અપુણ્યં ચ તથાવિધમ્, પરિભોગાન્વયમિત્યર્થઃ । તદ્યથા દેવકુલાદિપ્રતિષ્ઠાપનમ્, યત્ર સત્ત્વા હન્યન્તે । યથા યથા હિ તત્કીર્તૌ પ્રાણિનો હન્યન્તે, તથા તથા તદ્દેવકુલાદ્યુપભોગાત્ તત્કર્તૃણાં સંતાને પરિભોગાન્વયમપુણ્યમપિ જાયતે, ઇત્યેવમપુણ્યં ચ તથાવિધં ભવતિ ॥
ચિત્તાભિસંસ્કારમનસ્કર્મલક્ષણા ચેતના ચેતિ ॥
સંક્ષેપેણ એતત્સપ્તવિધં કર્મ ભવતિ- કુશલાકુશલા વાક્, કુશલાકુશલો વિષ્પન્દઃ, કુશલમવિજ્ઞપ્તિલક્ષણમ્, અકુશલમવિજ્ઞપ્તિલક્ષણમ્, પરિભોગાન્વયં પુણ્યમ્, પરિભોગાન્વયમપુણ્યમ્, ચેતના ચેતિ ॥
એતે ચ સપ્ત ધર્માઃ કર્માઞ્જનાઃ કર્મત્વેનાભિવ્યક્તાઃ કર્મલક્ષણાઃ સ્મૃતાઃ

અત્રૈકે પરિચોદયન્તિ- યદેતત્ કર્મ બહુવિધમુક્તમ્, તત્ કિમા વિપાકકાલાદવતિષ્ઠતે, અથ ન તિષ્ઠતિ ઉત્પત્ત્યનન્તરવિનાશિત્વાત્? યદિ તાવત્-
તિષ્ઠત્યા પાકકાલાચ્ચેત્કર્મ તન્નિત્યતામિયાત્ ।
નિરુદ્ધં ચેન્નિરુદ્ધં સત્કિં ફલં જનયિષ્યતિ

યદિ ઉત્પન્નં સત્ કર્મ આવિપાકકાલં સ્વરૂપેણાવતિષ્ઠતે ઇતિ પરિકલ્પ્યતે, તદ્ ઇયન્તં કાલમસ્ય નિત્યતા આપદ્યતે વિનાશરહિતત્વાત્ । પશ્ચાદ્વિનાશસદ્ભાવાન્ન નિત્યત્વમિતિ ચેત્, નૈતદેવમ્, પૂર્વં વિનાશરહિતસ્ય આકાશાદિવત્ પશ્ચાદપિ વિનાશેન સંબન્ધાભાવાત્ । વિનાશરહિતસ્ય ચ અસંસ્કૃતત્વપ્રસઙ્ગાત્, અસંસ્કૃતાનાં ચ વિપાકાદર્શનાત્, અવિપાકત્વેન સદૈવાવસ્થાનાત્ નિત્યતાભ્યુપગમ એવ કર્મણામુપપદ્યતે । ઇત્યેવં તાવન્નિત્યત્વે દોષઃ । અથ ઉત્પાદાનન્તરવિનાશિત્વમેવ કર્મણામભ્યુપેતમ્, નનુ એવં સતિ-
નિરુદ્ધં ચેન્નિરુદ્ધં સત્ કિં ફલં જનયિષ્યતિ ।
અભાવીભૂતં સત્ કર્મ અવિદ્યમાનસ્વભાવત્વાન્નૈવ ફલં જનયિષ્યતીત્યભિપ્રાયઃ

તત્રૈકે નિકાયાન્તરીયાઃ પરિહારં વર્ણયન્તિ- ઉત્પત્ત્યનન્તરવિનાશિત્વાત્સંસ્કારાણામ્, અનિત્યત્વદોષસ્તાવદસ્માકં નોપપદ્યતે । યચ્ચાપ્યુક્તમ્-
નિરુદ્ધં ચેન્નિરુદ્ધં સત્ કિં ફલં જનયિષ્યતિ ।
ઇતિ, અત્રાપિ પરિહારં બ્રૂમઃ-
યો ઽઙ્કુરપ્રભૃતિર્બીજાત્સંતાનો ઽભિપ્રવર્તતે ।
તતઃ ફલમૃતે બીજાત્સ ચ નાભિપ્રવર્તતે

ઇહ બીજં ક્ષણિકમપિ સત્ સ્વજાતીયભાવિફલવિશેષનિષ્પત્તિસામર્થ્યવિશેષયુક્તસ્યૈવ સંતાનસ્ય અઙ્કુરકાણ્ડનાલપત્રાદ્યભિધાનસ્ય હેતુભાવમપ્યુપગમ્ય નિરુધ્યતે । યશ્ચાયમઙ્કુરપ્રભૃતિર્બીજાત્સંતાનઃ પ્રવર્તતે, તસ્માત્ ક્રમેણ સહકારિકારણવૈકલ્યે સતિ સ્વલ્પાદપિ હેતોર્વિપુલફલપ્રચય ઉપજાયતે । ઋતે બીજાત્ વિના બીજાત્ સ ચ અઙ્કુરાદિસંતાનઃ નાભિપ્રવર્તતે । તદેવં તદ્ભાવે ભાવિત્વેન તદભાવે ચ અભાવિત્વેન બીજહેતુકત્વમઙ્કુરાદિસંતાનસ્ય ફલસ્યોપદર્શિતં ભવતિ

તદેવમ્-
બીજાચ્ચ યસ્માત્સંતાનઃ સંતાનાચ્ચ ફલોદ્ભવઃ ।
બીજપૂર્વં ફલં તસ્માન્નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્

યદિ ઇહ બીજમપ્રસૂય અઙ્કુરાદિસંતાનં જ્વાલાઙ્ગારાદિવિરોધિપ્રત્યયસાંનિધ્યાન્નિરુધ્યેત, તદા તત્ર કાર્યસંતાનપ્રવૃત્ત્યદર્શનાત્ સ્યાદુચ્છેદદર્શનમ્ । યદિ ચ બીજં ન નિરુધ્યેત, અઙ્કુરાદિસંતાનશ્ચ પ્રવર્તેત, તદા બીજસ્યાનિરોધાભ્યુપગમાચ્છાશ્વતદર્શનં સ્યાત્, ન ચૈતદેવમ્, ઇત્યતો નાસ્તિ બીજસ્ય શાશ્વતોચ્છેદદર્શનપ્રસઙ્ગઃ

યથા ચ બીજે અયં ક્રમો ઽનુવર્ણિતઃ, એવમ્-
યસ્તસ્માચ્ચિત્તસંતાનશ્ચેતસો ઽભિપ્રવર્તતે ।
તતઃ ફલમૃતે ચિત્તાત્સ ચ નાભિપ્રવર્તતે

તસ્માત્ કુશલાકુશલચેતનાવિશેષસંપ્રયુક્તાચ્ચિત્તાદ્ યઃ ચિત્તસંતાનસ્તદ્ધેતુકઃ પ્રવર્તતે, તસ્માત્ કુશલાકુશલચેતનાપરિભાવિતાચ્ચિત્તસંતાનાત્ સહકારિકારણસંનિધાનાવૈકલ્યે સતિ ઇષ્ટમનિષ્ટં ફલમુપજાયતે સુગતિદુર્ગતિષુ । ઋતે તુ તચ્ચિતાત્ ચિત્તમન્તરેણ સ ચ નાભિપ્રવર્તતે

તદેવમ્-
ચિત્તાચ્ચ યસ્માત્સંતાનઃ સંતાનાચ્ચ ફલોદ્ભવઃ ।
કર્મપૂર્વં ફલં તસ્માન્નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્

યદિ અર્હચ્ચરમચિત્તમિવ તદ્ધેતુફલપારંપર્યાવિચ્છિન્નક્રમવર્તિનો ભાવિનશ્ચિત્તસંતાનસ્ય હેતુભાવમનુપગમ્ય કુશલં ચિત્તં નિરુધ્યેત, તદા ઉચ્છિન્નં તત્કર્મ સ્યાત્ । અથાપિ અનાગતસંતાનસ્ય હેતુભાવમુપગમ્ય સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતં સ્યાત્, સ્યાત્તદાનીં કર્મ શાશ્વતમ્ । ન ચૈતદેવમિતિ । તસ્માત્ ક્ષણિકકર્માભ્યુપગમે ઽપિ નાસ્તિ ઉચ્છેદશાશ્વતદર્શનદ્વયપ્રસઙ્ગ ઇતિ

તદત્ર યથોદિતકર્મપ્રભેદવ્યાખ્યાને દશ કુશલાઃ કર્મપથા વ્યાખ્યાતાઃ । તે ચ-
ધર્મસ્ય સાધનોપાયાઃ શુક્લાઃ કર્મપથા દશ ।
ફલં કામગુણાઃ પઞ્ચ ધર્મસ્ય પ્રેત્ય ચેહ ચ

ત એતે દશ કુશલાઃ કર્મપથા ધર્મસ્ય સાધનોપાયા નિષ્પત્તિહેતુભૂતા ઇત્યર્થઃ ॥
કઃ પુનરસૌ કુશલકર્મપથવ્યતિરિક્તો ધર્મો નામ, યસ્યૈતે સાધનોપાયત્વેન વ્યવસ્થાપ્યન્તે? ઉચ્યતે । ચિત્તવિશેષ એવ કશ્ચિત્ ધર્મશબ્દેનોક્તઃ ॥
આત્મસંયમકં ચેતઃ પરાનુગ્રાહકં ચ યત્ ।
મૈત્રં સ ધર્મઃ
ઇત્યનેન । અથવા । પરિનિષ્ઠિતરૂપા એતે દશ કુશલાઃ કર્મપથા ધર્મશબ્દવાચ્યા ભવન્તિ, ક્રિયમાણરૂપાસ્તુ કુશલકર્મપથવાચ્યા ભવન્તિ । તદસ્ય ઉક્તલક્ષણસ્ય એતે દશ કુશલાઃ કર્મપથા નિષ્પત્તૌ હેતુત્વેન વ્યવસ્થાપ્યન્તે । કથં પુનરત્ર પ્રક્રાન્તે કર્મવિભાગે દશ કુશલાઃ કર્મપથા ઇતિ? ઉચ્યતે-
વાગ્વિષ્પન્દો ઽવિરતયો યાશ્ચાવિજ્ઞપ્તિસંજ્ઞિતાઃ ।
ઇત્યાદિના કાયિકાસ્રયઃ કર્મપથાઃ વાચિકાશ્ચત્વારો વ્યાખ્યાતાઃ। ચેતના ચેત્યનેન અભિધ્યાવ્યાપાદસમ્યગ્દૃષ્ટયાખ્યાસ્રયો માનસા વ્યાખ્યાતાઃ । ઇત્યેવં દશાપિ કુશલાઃ કર્મપથા અત્ર વ્યાખ્યાતાઃ । તે ચ યથોદિતસ્ય ધર્મસ્ય નિષ્પત્તિહેતવો ભવન્તિ । અસ્ય ચ ધર્મસ્ય રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યલક્ષણાઃ પઞ્ચ કામગુણાઃ । પ્રેત્ય ચ અદૃષ્ટે પરલોકે ઇત્યર્થઃ, ઇહ ચેતિ ઇહલોકે ઇત્યર્થઃ, ફલમુપભુજ્યતે ઇતિ

એવં તાવદૈકનિકાયિકૈરાક્ષેપપરિહારે વર્ણિતે સતિ, તાન્ પ્રતિ અપરે દોષમુદ્ભાવ્ય અન્યાક્ષેપપરિહારં વર્ણયન્તઃ આહુઃ-
બહવશ્ચ મહાન્તશ્ચ દોષાઃ સ્યુરપિ કલ્પના ।
યદ્યેષા તેન નૈવૈષા કલ્પનાત્રોપપદ્યતે

યદિ બીજાઙ્કુરસાધર્મ્યેણ ચિત્તસંતાને શાશ્વતોચ્છેદદર્શનદ્વયદોષપ્રસઙ્ગપરિહારઃ સ્યાત્, તદા બહવશ્ચ દોષાઃ સંખ્યાબહુત્વેન મહાન્તશ્ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટવિરોધેન પરપક્ષે પ્રાપ્રુવન્તિ । કથં કૃત્વા? યદિ હિ બીજસંતાનદૃષ્ટાન્તેન શાલિબીજાત્ શાલ્યઙ્કુરાદિસંતાન એવ પ્રવર્તતે, ન વિજાતીયઃ, શાલ્યઙ્કુરાદિસંતાનાચ્ચ શાલિફલમેવ ઉપજાયતે, ન બિલ્વફલમ્, ભિન્નજાતીયત્વાત્, એવમિહાપિ કુશલચિત્તાત્ કુશલચિત્તસંતાન એવ સ્યાત્, સમાનજાતીયત્વાત્, ન અકુશલાવ્યાકૃતચિત્તસંતાનઃ, વિજાતીયત્વાત્ । એવમકુશલાવ્યાકૃતચિત્તાદકુશલાવ્યાકૃતચિત્તસંતાન એવ સ્યાન્નાન્યઃ, ભિન્નજાતીયત્વાત્ । કામરૂપારૂપ્યાવચરાનાસ્રવચિત્તેભ્યઃ સદૃશાનામેવ ચિત્તાનાં કામરૂપારૂપ્યાવચરાનાસ્રવાણામુત્પાદઃ ( પ્પ્_137 ) સ્યાત્, ન ભિન્નજાતીયાનામ્ । મનુષ્યચિત્તાન્મનુષ્યચિત્તમેવ સ્યાન્ન દેવનારકતિર્યગાદ્યન્યચિત્તમ્ । તતશ્ચ યો દેવઃ સ દેવ એવ સ્યાત્, યો મનુષ્યઃ સ મનુષ્ય એવ સ્યાદિત્યાદિ । તતશ્ચ અકુશલમપિ કુર્વતાં દેવમનુષ્યાણાં ગતિયોનિવર્ણબુદ્ધીન્દ્રિયબલરૂપભોગાદિ વૈચિત્ર્યં ન સ્યાદપાયપતનં ચ । ઇષ્યતે ચૈતત્સર્વમિતિ । એવં બહવશ્ચ મહાન્તશ્ચ દોષા યસ્માદ્બીજસંતાનસાધર્મ્યકલ્પનાયાં પ્રસજ્યન્તે, તસ્માન્નૈષા કલ્પના અત્રોપપદ્યતે

ઇમાં પુનઃ પ્રવક્ષ્યામિ કલ્પનાં યાત્ર યોજ્યતે ।
બુદ્ધૈઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈશ્ચ શ્રાવકૈશ્ચાનુવર્ણિતામ્

કા ચાસૌ કલ્પનેત્યાહ-
પત્રં યથાવિપ્રણાશસ્તથર્ણમિવ કર્મ ચ ।
ચતુર્વિધો ધાતુતઃ સ પ્રકૃત્યાવ્યાકૃતશ્ચ સઃ

ઇહ કુશલં કર્મ કૃતં સત્ ઉત્પાદાનન્તરમેવ નિરુધ્યતે, ન ચ તસ્મિન્નિરુદ્ધે ફલાભાવપ્રસઙ્ગઃ । યસ્માદ્ યદૈવ તત્કર્મ ઉત્પદ્યતે, તદા એતસ્ય કર્મણો ઽવિપ્રણાશો નામ વિપ્રયુક્તો ધર્મઃ કર્તુઃ સંતાને સમુપજાયતે ઋણપત્રસ્થાનીયઃ । તદેવં પત્રં યથા અવિપ્રણાશઃ તથા વેદિતવ્યઃ । યસ્ય ચ અસૌ અવિપ્રણાશાખ્યો ધર્મ ઉત્પદ્યતે, ઋણમિવ તત્કર્મ વેદિતવ્યમ્ । યથા ચ ઋણપત્રાવસ્થાનાત્ પ્રયુક્તે ઽપિ ધને ધનિનો ન ધનનાશો ભવતિ, સંબધ્યત એવ સ કાલાન્તરેણ પઞ્ચમેન ધનસ્કન્ધેન, તથા વિનષ્ટે ઽપિ કર્મણિ અવિપ્રણાશાખ્યધર્માન્તરાવસ્થાનાત્ તન્નિમિત્તકેન ફલેન અભિસંબધ્યત એવ કર્તા । યથા ચ ઋણપત્રં દાતુર્ધનાભ્યાગમં કૃત્વા નિર્મુક્તં સત્ પુનરપિ વિદ્યમાનં વા અવિદ્યમાનં વા ન ધનાભ્યાગમે સમર્થમ્, એવમવિપ્રણાશો ઽપિ દત્તવિપાકઃ સન્ વિદ્યમાનો વા અવિદ્યમાનો વા ન શક્નોતિ નિર્મુક્તપત્રવત્ કર્તુઃ પુનરપિ વિપાકસંબન્ધં કર્તુમ્ ॥
યશ્ચાયમવિપ્રણાશો ઽસ્માભિરુક્તઃ સૂત્રાન્તરોક્તઃ, ચતુર્વિધો ધાતુતઃ સ કામરૂપારૂપ્યાવચરાનાસ્રવભેદાત્, પ્રકૃત્યા અવ્યાકૃતશ્ચ સઃ । કુશલાકુશલત્વેન અવ્યાકરણાદવ્યાકૃત એવાવિપ્રણાશઃ । યદિ અસૌ અકુશલાનાં કર્મણામકુશલઃ સ્યાત્, તદા કામં વીતરાગાણાં ન સ્યાત્ । યદિ ચ કુશલાનામ્, કુશલઃ સ્યાત્, સમુચ્છિન્નકુશલમૂલાનાં સ ન સ્યાત્ । તસ્માત્ પ્રકૃત્યવ્યાકૃત એવાસૌ

કિં ચ ।
પ્રહાણતો ન પ્રહેયો ભાવનાહેય એવ વા ।
સ ચાયમવિપ્રણાશઃ પ્રહાણતો ન પ્રહેયઃ । પાર્થગ્જનિકાનિ કર્માણિ દર્શનમાર્ગેણૈવ પ્રહીયન્તે મા ભૂદાર્યઃ પૃથગ્જનકર્મસમન્વાગત ઇતિ । અવિપ્રણાશસ્તુ તત્કર્મપ્રહાણે ઽપિ દર્શનમાર્ગેણ ન પ્રહીયતે, કિં તુ ભાવનામાર્ગેણ વા તસ્યા પ્રહાણં ભવતિ । ધાતુસમતિક્રમણપ્રહેય એવેતિ વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ ॥
યતશ્ચૈવમવિપ્રણાશઃ કર્મવિનાશે ઽપિ ન નશ્યતિ, કર્મપ્રહાણે ઽપિ ન પ્રહીયતે,
તસ્માદવિપ્રણાશેન જાયતે કર્મણાં ફલમ્

યદિ પુનરપિ અસ્ય અવિપ્રણાશસ્ય કર્મણઃ પ્રહાણેન પ્રહાણાત્પ્રહાણતઃ પ્રહાણં સ્યાત્ કર્મણશ્ચ સંક્રમેણ કર્મણો વિનાશેન કર્માન્તરસંમુખીભાવેન વિનાશઃ સ્યાત્, કો દોષઃ સ્યાદિતિ? ઉચ્યતે-
પ્રહાણતઃ પ્રહેયઃ સ્યાત્કર્મણઃ સંક્રમેણ વા ।
યદિ દોષાઃ પ્રસજ્યેરંસ્તત્ર કર્મવધાદયઃ

યદિ દર્શનમાર્ગેણ પાર્થગ્જનિકકર્મવદવિપ્રણાશઃ પ્રહીયેત, તદા કર્મણો વિનાશ એવ સ્યાત્ । કર્મવિનાશાચ્ચ આર્યાણામિષ્ટાનિષ્ટકર્મફલવિપાકઃ પૂર્વકર્મફલહેતુકો ન સ્યાત્ । અકૃતસ્યૈવ કર્મણઃ ફલોદયઃ સ્યાત્ । કર્મફલાભાવદર્શનાચ્ચ મિથ્યાદર્શનં સ્યાદિતિ । એવં કર્મવધાદયો દોષાઃ પ્રસજ્યન્તે પ્રહાણતઃ પ્રહેયત્વાભ્યુપગમે સતિ અવિપ્રણાશસ્ય । એવં કર્મણઃ સંક્રમે ઽપિ યોજ્યમ્

સર્વેષાં વિષભાગાનાં સભાગાનાં ચ કર્મણામ્ ।
પ્રતિસંધૌ સધાતૂનામેક ઉત્પદ્યતે તુ સઃ

ભિન્નજાતીયાનિ કર્માણિ વિષભાગાનિ । સદૃશાનિ સભાગાનિ । તેષાં સર્વેષામેવ સભાગાનાં ચ વિષભાગાનાં ચ કર્મણાં કામરૂપારૂપ્યધાતુપ્રતિસંધિષુ સર્વકર્માપમર્દનઃ એક એવ અવિપ્રણાશ ઉત્પદ્યતે । સ ચાપિ સધાતૂનાં સમાનધાતુકાનામેવ ઉત્પદ્યતે ન વિષભાગધાતુકાનામ્

કર્મણઃ કર્મણો દૃષ્ટે ધર્મ ઉત્પદ્યતે તુ સઃ ।
દ્વિપ્રકારસ્ય સર્વસ્ય વિપક્કે ઽપિ ચ તિષ્ઠતિ

સ ચાયમવિપ્રણાશાખ્યો ધર્મઃ સર્વસ્યૈવ કર્મણઃ ચેતનાચેતયિત્વાસ્વભાવસ્ય સાસ્રવાનાસ્રવભેદેન વા દ્વિપ્રકારભિન્નસ્ય દૃષ્ટે ધર્મે ઇહૈવ જન્મનિ કર્મણઃ કર્મણઃ એકૈકો ઽવિપ્રણાશ ઉત્પદ્યતે । સ ચાયમવિપ્રણાશો વિપક્કે ઽપિ વિપાકે નાવશ્યં નિરુધ્યતે, નિર્ભુક્તપત્રવચ્ચ વિદ્યમાનો ઽપિ સન્ ન શક્નોતિ પુનરપિ વિપક્તુમ્

ફલવ્યતિક્રમાદ્વા સ મરણાદ્વા નિરુધ્યતે ।
અનાસ્રવં સાસ્રવં ચ વિભાગં તત્ર લક્ષયેત્

તત્ર ફલવ્યતિક્રમાન્નિરુધ્યતે । યથોક્તમ્- ભાવનાહેય એવેતિ । મરણાન્નિરુધ્યતે । યથોક્તમ્-
પ્રતિસંધૌ સધાતૂનામેક ઉત્પદ્યતે તુ સઃ । ઇતિ ।
સ ચાયં સાસ્રવાણાં સાસ્રવઃ, અનાસ્રવાણામનાસ્રવઃ ઇત્યેવં વિભાગં લક્ષયેત્

તદેવમ્-
શૂન્યતા ચ ન ચોચ્છેદઃ સંસારશ્ચ ન શાશ્વતમ્ ।
કર્મણો ઽવિપ્રણાશશ્ચ ધર્મો બુદ્ધેન દેશિતઃ

યસ્માત્ કર્મ કૃતં સત્ નિરુધ્યતે, ન સ્વભાવેનાવતિષ્ઠતે, તસ્માત્ કર્મણઃ સ્વભાવેનાવસ્થાનાત્ શૂન્યતા ચોપપદ્યતે । ન ચૈવં કર્મણો ઽનવસ્થાનાદુચ્છેદદર્શનપ્રસઙ્ગઃ, અવિપ્રણાશપરિગ્રહેણ કર્મવિપાકસદ્ભાવાત્ । વિપાકાભાવે હિ કર્મણઃ ઉચ્છેદદર્શનં સ્યાત્ । અવિપ્રણાશધર્મસદ્ભાવાત્ ( પ્પ્_139 ) બીજસંતાનસાધર્મ્યપરિકલ્પનાભાવાચ્ચ નાનાગતિજાતિયોનિધાતુભેદભિન્નશ્ચ પાઞ્ચગતિકઃ સંસારો વિચિત્રઃ સિદ્ધો ભવતિ । ન ચ શાશ્વતવાદપ્રસઙ્ગઃ, કર્મણઃ સ્વરૂપેણાવસ્થાનાનભ્યુપગમાત્ । કર્મણાં ચ અવિપ્રણાશઃ, અવિપ્રણાશસદ્ભાવાત્, ઇતિ । એવં નિરવશેષાવિદ્યાનિદ્રાપગમાદ્વિબુદ્ધેન ભગવતા યસ્માદયં ધર્મો દેશિતઃ, તસ્માદ્ યત્પૂર્વંમુક્તં પરેણ-
તિષ્ઠત્યા પાકકાલાચ્ચેત્ કર્મ તન્નિત્યતામિયાત્ ।
નિરુદ્ધં ચેન્નિરુદ્ધં સત્ કિં ફલં જનયિષ્યતિ ॥ ઇતિ,
તદસ્મત્પક્ષે નોપપદ્યતે ઇતિ । તસ્માદસ્માભિરુપવર્ણિતકલ્પનૈવ ન્યાય્યા ઇતિ

અત્રોચ્યતે- કિમિહ ભવન્તો ગન્ધર્વનગરપ્રાકારપતનાતિશઙ્કિતયા અતીવોદ્વિગ્નાઃ તત્પરિરક્ષાપરિશ્રમાયાસમાપન્નાઃ, યે નામ યૂયં કર્મણ્યનુપપદ્યમાને તત્ફલનિમિત્તં વિપ્રવદધ્વમ્? યદિ હિ કર્મણઃ સ્વરૂપેણૈવોત્પાદઃ સ્યાત્, તસ્ય આવિપાકમવસ્થાનાન્નિત્યત્વં સ્યાત્, વિનાશાદુચ્છેદઃ સ્યાત્ । યદા તુ કર્મ નૈવોત્પદ્યતે સ્વભાવશૂન્યત્વાત્, તદા તસ્ય કુતો ઽવસ્થાનં વિનાશો વા, યત એષા ચિન્તા સ્યાત્? અત્રાહ-
કર્મ નોત્પદ્યતે કસ્માત્
આચાર્ય આહ-
નિઃસ્વભાવં યતસ્તતઃ ।
યસ્માન્નિઃસ્વભાવં કર્મ તસ્માન્નોત્પદ્યતે । યદિ ખલ્વેવં નિઃસ્વભાવત્વાત્કર્મ નોત્પદ્યતે, તત્ કથમેવમુક્તં ભગવતા-
ન પ્રણશ્યન્યિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈરપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્ ॥ ઇતિ?
ઉચ્યતે-
યસ્માચ્ચ તદનુત્પન્નં ન તસ્માદ્વિપ્રણશ્યતિ

ઇત્યેવં ભગવતો ઽભિપ્રાય ઇતિ । અતો નાયમસ્માકં બાધકો વિધિરિતિ ।21 ॥
અવશ્યં ચૈતદેવં વિજ્ઞેયમ્- નિઃસ્વભાવં કર્મેતિ । અન્યથા હિ-
કર્મ સ્વભાવતશ્ચેત્સ્યાચ્છાશ્વતં સ્યાદસંશયમ્ ।
અકૃતં ચ ભવેત્કર્મ ક્રિયતે ન હિ શાશ્વતમ્

યદિ હિ કર્મ સ્વભાવતઃ સ્યાત્, મુક્તસંશયં તચ્છાશ્વતં સ્યાત્, સ્વભાવસ્યાન્યથાભાવાભાવાત્ । તતશ્ચ અકૃતમેવ કર્મ ભવેત્ । કર્તુઃ સ્વતન્ત્રસ્ય ક્રિયયા યદીપ્સિતતમં તત્કર્મ । એતચ્ચ ન યુજ્યતે । કિં કારણમ્? યસ્માત્ ક્રિયતે ન હિ શાશ્વતમ્ । શાશ્વતં હિ નામ તદ્ યદ્વિદ્યમાનસત્તાકમ્ । યચ્ચ વિદ્યમાનં તસ્ય કરણાનુપપત્તેઃ તન્નૈવ કારણમપેક્ષત ઇતિ

શુભાશુભે કર્મણિ અકૃત એવ સકલસ્ય લોકસ્ય વિપાકો યસ્માત્, તતશ્ચ-
અકૃતાભ્યાગમભયં સ્યાત્કર્માકૃતકં યદિ ।
અબ્રહ્મચર્યવાસશ્ચ દોષસ્તત્ર પ્રસજ્યતે

યદિ હિ અકૃતં કર્મ ભવેત્, તદા અકૃતાભ્યાગમભયં સ્યાત્ । યેનાપિ હિ પ્રાણાતિપાતાદિકં ન કૃતમ્, તસ્યાપિ અકૃતમપિ સત્ તત્ કર્મ અસ્ત્યેવેતિ તેનાપ્યસ્ય સંબન્ધાદકૃતાભ્યાગમભયં સ્યાત્ । અબ્રહ્મચર્યવાસશ્ચ તત્ર પક્ષે પ્રાપ્નોતિ । કિં કારણમ્? પરિશુદ્ધબ્રહ્મચર્યવાસાન્ન કસ્યચિન્નિર્વાણેન ભવિતવ્યં સ્યાત્

કિં ચાતઃ?
વ્યવહારા વિરુધ્યન્તે સર્વ એવ ન સંશયઃ ।
પુણ્યપાપકૃતોર્નૈવ પ્રવિભાગશ્ચ યુજ્યતે

યે હિ એતે કૃષિવાણિજ્યગોરક્ષાદયઃ ક્રિયારમ્ભાઃ ફલાર્થમારભ્યન્તે, તેષાં સર્વેષામકૃતાનામેવ વિદ્યમાનત્વાત્ પ્રારમ્ભવૈયર્થ્યં સ્યાત્ । ઘટં કુરુ, પટં કુરુ, ઇત્યેવમાદયશ્ચ સર્વ એવ લૌકિકવ્યવહારા વિરુધ્યન્તે, ઘટાદીનાં સર્વેષામેવ વિદ્યમાનત્વાત્ । પુણ્યકૃદયમ્, પાપકૃદયમ્, ઇતિ ચ પ્રવિભાગો ન પ્રાપ્નોતિ, ઉભયોરપિ પુણ્યપાપકૃતોઃ અકૃતયોરપિ પુણ્યપાપયોઃ પ્રત્યેકં વિદ્યમાનત્વાત્

કિં ચ-
તદ્વિપક્વવિપાકં ચ પુનરેવ વિપક્ષ્યતિ ।
કર્મ વ્યવસ્થિતં યસ્માત્તસ્માત્સ્વાભાવિકં યદિ

વિપક્વવિપાકસ્યાપિ કર્મણઃ પુનર્વિપાકદાનમાપદ્યતે સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતત્વાત્, અવિપક્વવિપાકાવસ્થાયામિવ । તદેવં યદિ કર્મ સ્વાભાવિકમિતિ મન્યસે, યસ્માત્ તત્કર્મ વ્યવસ્થિતમસ્તિ તસ્માન્નિઃસંશયં યથોપવર્ણિતા દોષાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ સસ્વભાવત્વે । તસ્માન્નિઃસ્વભાવં કર્મ, યતશ્ચ નિઃસ્વભાવં કર્મ, તસ્માચ્છાશ્વતોચ્છેદદર્શનપ્રસઙ્ગો નૈવાસ્માકમેવં વ્યાચક્ષમાણાનામાપદ્યતે ઇતિ

અત્રાહ- વિદ્યત એવ સ્વભાવતઃ કર્મ, તત્કારણસદ્ભાવાત્ । ઇહ યન્નાસ્તિ, ન તસ્ય કારણમસ્તિ [કૂર્મ] રોમકૂપપ્રાવારસ્યેવ । અસ્તિ ચ કર્મણઃ કારણં ક્લેશાઃ । અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, ..... ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ, ઇતિ વચનાત્ । તસ્માદ્વિદ્યત એવ કર્મ સ્વભાવતઃ ઇતિ । ઉચ્યતે । અયુક્તમેવ । કિં કારણમ્? યસ્માત્-
કર્મ ક્લેશાત્મકં ચેદં તે ચ ક્લેશા ન તત્ત્વતઃ ।
ન ચેત્તે તત્ત્વતઃ ક્લેશાઃ કર્મ સ્યાત્તત્ત્વતઃ કથમ્

ઇહેદં કર્મ ક્લેશાત્મકં ક્લેશહેતુકમ્ । તે ચ ક્લેશાસ્તત્ત્વતો ન સન્તિ । વક્ષ્યતિ હિ-
શુભાશુભવિપર્યાસાન્ સંભવન્તિ પ્રતીત્ય યે ।
તે સ્વભાવાન્ન વિદ્યન્તે તસ્માત્ક્લેશા ન તત્ત્વતઃ ॥ ઇતિ ।
તદેવં તાવત્ ન તત્ત્વતઃ ક્લેશાઃ, તદ્ધેતુકં કર્મ તદાનીં કુતસ્તત્ત્વતો ભવિષ્યતિ? તસ્માન્નાસ્તિ કર્મ સ્વભાવતઃ

અત્રાહ- વિદ્યન્ત એવ ક્લેશા કર્માણિ ચ, તત્કાર્યસદ્ભાવાત્ । ઇહ હિ ક્લેશકર્મણાં દેહાખ્યં કાર્યમુપલભ્યતે । યસ્ય ચ કાર્યમુપલભ્યતે તદસ્તિ, અવિદ્યમાનસ્ય ખપુષ્પાદેઃ કાર્યાદર્શનાત્ ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યુઃ ક્લેશાઃ કર્માણિ ચ, યદિ તત્કાર્યં દેહા વિદ્યેરન્ । ન તુ વિદ્યન્તે ઇત્યાહ-
કર્મ ક્લેશાશ્ચ દેહાનાં પ્રત્યયાઃ સમુદાહૃતાઃ ।
કર્મ ક્લેશાશ્ચ તે શૂન્યા યદિ દેહેષુ કા કથા

યથા કર્મ ક્લેશાશ્ચ શૂન્યાઃ, તથા પ્રતિપાદિતમ્ । તતશ્ચ કર્મ ક્લેશા યદા ન સન્તિ, તદા તત્કાર્યાણાં દેહાનામસત્ત્વે કા કથા ભવિષ્યતિ? નાસ્તિત્વં તેષાં પૂર્વમેવ સિદ્ધં યસ્માત્, તસ્માન્નાન્ન કશ્ચિદ્વક્તવ્યવિશેષો ઽસ્તીત્યભિપ્રાયઃ

અત્રાહ- વિદ્યત એવ સ્વભાવતઃ કર્મ, તત્ફલભોક્તૃસદ્ભાવાત્ । યન્નાસ્તિ, ન તસ્ય ફલોપભોક્તાસ્તિ, તદ્યથા ગગનચૂતફલસ્યેતિ । અસ્તિ ચ કર્મણઃ ફલોપભોક્તા-
અવિદ્યાનિવૃતો જન્તુસ્તૃષ્ણાસંયોજનશ્ચ સઃ ।
સ ભોક્તા સ ચ ન કર્તુરન્યો ન ચ સ એવ સઃ

તત્ર અવિદ્યા અજ્ઞાનં તમઃ સંમોહ ઇતિ પર્યાયાઃ । અવિદ્યયા નિવૃતશ્છાદિતઃ । પાઞ્ચગતિકસંસારે પુનઃ પુનર્જાયત ઇતિ જન્તુઃ । સત્ત્વઃ પુદ્ગલઃ પ્રાણીતિ તસ્યૈવ પર્યાયાઃ । તૃષ્ણા રાગઃ સક્તિર્વિસક્તિશ્ચેતિ પર્યાયાઃ । સંયોજનં બન્ધનમ્ । તૃષ્ણા સંયોજનમસ્યેતિ તૃષ્ણાસંયોજનઃ તૃષ્ણાબન્ધન ઇત્યર્થઃ । યથોક્તં સૂત્રે- અવિદ્યાનિવૃતાઃ સત્ત્વાસ્તૃષ્ણાસંયોજનાઃ ઇતિ । અથ ચ પુનરિદં પાપં કર્મ સ્વયમેવ કૃતમ્, અસ્ય સ્વયમેવ વિપાકઃ પ્રત્યનુભવિતવ્યઃ ઇતિ વચનાત્ । સ ચ ભોક્તા કર્મફલસ્ય । સ ચ ન કર્તુરન્યઃ, ન ચ સ એવ સઃ । તત્ત્વાન્યત્વાવાચ્યત્વાત્ । તસ્માત્ ફલોપભોક્તૃસદ્ભાવાદસ્ત્યેવ કર્મેતિ

અત્રોચ્યતે- સ્યાત્કર્મણઃ કર્તા કર્મફલસ્ય ચોપભોક્તા યદિ કર્મૈવ સ્યાત્ । ન ત્વસ્તિ । કથં કૃત્વા?
ન પ્રત્યયસમુત્પન્નં નાપ્રત્યયસમુત્થિતમ્ ।
અસ્તિ યસ્માદિદં કર્મ તસ્માત્કર્તાપિ નાસ્ત્યતઃ

કર્મ ચેન્નાસ્તિ કર્તા ચ કુતઃ સ્યાત્કર્મજં ફલમ્ ।
અસત્યથ ફલે ભોક્તા કુત એવ ભવિષ્યતિ

યદિ કર્મ નામ કિંચિત્સ્યાત્, તત્ પ્રત્યયસમુત્પન્નં વા ભવેત્, અપ્રત્યયસમુત્પન્નં વા? યદિ તાવત્ પ્રત્યયસમુત્પન્નમિષ્યતે, તન્ન યુક્તમ્, પ્રત્યયપરીક્ષાયામુક્તદોષત્વાત્ । અથ અપ્રત્યયજનિતં નિર્હેતુકમ્, તદપિ- હેતાવસતિ કાર્યં ચ કારણં ચ ઇત્યાદિના કર્મકારકપરીક્ષાયાં વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતમ્ । યતશ્ચૈવં પ્રત્યયસમુત્પન્નં વા અપ્રત્યયસમુત્પન્નં વા કર્મેદં ન સંભવતિ, તસ્માદસ્ય કર્મણઃ કર્તાપિ ન સંભવતિ । યદા ચૈવં કર્મ ચ કર્તા ચ નાસ્તિ, તદા નિર્હેતુકં કર્મજં ફલં કુતો ભવિષ્યતીતિ, અસતિ ચ ફલે કુત એવ ફલભોક્તા ભવિષ્યતીતિ, સર્વમેતત્ સ્વભાવતો ઽસંવિદ્યમાનમેવેતિ વિજ્ઞેયમ્ ॥
અત્રાહ- યદિ એવં નૈઃસ્વાભાવ્યં ભાવાનાં વ્યવસ્થાપિતં ભવતિ, યત્તર્હિ એતદુક્તં ભગવતા- સ્વયં કૃતસ્ય કર્મણઃ સ્વયમેવ વિપાકઃ પ્રત્યનુભવિતવ્યઃ ઇતિ, તદેતત્ સર્વમમુના ન્યાયેન અપાકૃતં ભવતિ । કર્મફલાપવાદાચ્ચ પ્રધાનનાસ્તિકો ભવાનિતિ । ઉચ્યતે । ન વયં નાસ્તિકાઃ । અસ્તિત્વનાસ્તિત્વદ્વયવાદનિરાસેન તુ વયં નિર્વાણપુરગામિનમદ્વયપથં વિદ્યોતયામઃ । ન ચ કર્મકર્તૃફલાદિકં નાસ્તીતિ બ્રૂમ, કિં તર્હિ નિઃસ્વભાવમેતદિતિ વ્યવસ્થાપયામઃ । અથ મન્યસે- નિઃસ્વભાવાનાં ભાવાનાં વ્યાપારકરણાનુપપત્તેઃ તદવસ્થ એવ દોષ ઇતિ, એતદપિ નાસ્તિ । સસ્વભાવાનામેવ વ્યાપારાદર્શનાત્ । નિઃસ્વભાવાનામેવ વ્યાપારદર્શનાત્ । તથાહિ નિઃસ્વભાવા એવ સન્તો ઘટાદયઃ લોકે સ્વકાર્યકૃત્ ઉપલભ્યન્તે

અપિ ચ । અમુષ્માદ્ દૃષ્ટાન્તાત્ સ્પષ્ટતરાદયમર્થો ઽવસીયતામ્-
યથા નિર્મિતકં શાસ્તા નિર્મિમીતર્દ્ધિસંપદા ।
નિર્મિતો નિર્મિમીતાન્યં સ ચ નિર્મિતકઃ પુનઃ

તદ્યથા- એકં નિર્મિતકં શાસ્તા બુદ્ધો ભગવાન્ ઋદ્ધિસંપદા ઋદ્ધિપ્રભાવેણ નિર્મિમીત, સ ચાપિ નિર્મિતકઃ પુનઃ યો ઽયં બુદ્ધેન ભગવતા નિર્મિતઃ, સ પુનર્ભૂયો ઽન્યમપરં નિર્મિતકં નિર્મિમીત । તત્ર ય એષ નિર્મિતકઃ અપરસ્ય નિર્મિતકસ્ય નિર્માતા, સ શૂન્યઃ નિઃસ્વભાવઃ, તથાગતસ્વભાવરહિત ઇત્યર્થઃ । યશ્ચાયમપરો નિર્મિતકઃ, યોનિર્મિતકેન નિર્મિતઃ, અસાવપિ શૂન્યો નિસ્વભાવઃ, તથાગતસ્વભાવરહિત ઇત્યર્થઃ । યથાત્ર નિઃસ્વભાવાનાં નિસ્વભાવકાર્યકૃત્ત્વં કર્મકર્તૃવ્યપદેશશ્ચ ભવતિ,
તથા નિર્મિતકાકારઃ કર્તા કર્મ ચ તત્કૃતમ્ ।
તદ્યથા નિર્મિતેનાન્યો નિર્મિતો નિર્મિતસ્તથા

યો હ્યત્ર કર્મણઃ કર્તા સ નિર્મિતકાકારઃ સ્વભાવશૂન્યઃ । તેન ચ સ્વભાવશૂન્યેન સ્વતન્ત્રકર્ત્રા યત્ કિંચિત્ કર્મ ક્રિયતે, તદપિ સ્વભાવશૂન્યમ્ । તદ્યથા નિર્મિતકેન અન્યો નિર્મિતકો નિર્મિતઃ તથા વેદિતવ્યમ્ । યથોક્તમાગમે-
એકસ્ય ભાષમાણસ્ય સર્વે ભાષન્તિ નિર્મિતાઃ ।
એકસ્ય તૂષ્ણીંભૂતસ્ય સર્વે તૂષ્ણીંભવન્તિ હિ ॥
તસ્માદદ્વયવાદિનાં માધ્યમિકાનાં કુતો મિથ્યાદર્શનમ્? ઉક્તં ચ આર્યસમાધિરાજે-
યદ સુગતુ કથાં કથેતિ નાથો વીથિગતાન્ મનુજાન્ કૃપાયમાનઃ ।
નિર્મિત જિનુ તત્ર નિર્મિનિત્વ વિચરતિ તેષુ પ્રણીતબુદ્ધધર્માન્ ॥
પ્રાણિશતસહસ્ર તં શ્રુણિત્વા પ્રણિદધયિંસુ વરાગ્રબુદ્ધજ્ઞાને ।
કદ વય લભિ જ્ઞાનમેવરૂપં આશય જ્ઞાત્વ જિનો ઽસ્ય વ્યાકરોતિ ॥
રશ્મિ શતસહસ્ર અપ્રમેયાન્ અવસિરિ પાદતલેહિ ધર્મરાજા ।
સર્વિ નિરય શીતલા ભવન્તિ દુખમપનીય સુખં ચ વેદયન્તિ ॥
ધર્મ દશબલપ્રભાષિતે ઽત્ર મરુમનુજાન વિશુદ્ધ ભોતિ ચક્ષુઃ ।
ઇત્યાદિ ।
કેચિ સ્પૃહ જનેન્તિ તત્ર કાલે પરમ અચિન્ત્ય તેહિ લબ્ધલાભા ।
યેહિ જિનુ નિમન્ત્રિતો નરેન્દ્રો ન ચ પરિયન્ત તેષુ દક્ષિણાયા ॥
ઇત્યાદિ વિસ્તરઃ ॥
તથા આર્યવિમલકીર્તિનિર્દેશે-
તન્નિર્મિતબોધિસત્ત્વેન ગન્ધસુગન્ધાયાં લોકધાતૌ સમન્તભદ્રતથાગતોપભુક્તશેષં ભોજનમાનીતં નાનાવ્યઞ્જનખાદ્યાદિસંપ્રયુક્તં પૃથક્પૃથગ્વિવિધરસમેકભોજનેન સર્વં તચ્છ્રાવકબોધિસત્ત્વસંઘરાજરાજામાત્યપુરોહિતાન્તઃ પુરદૌવારિકસાર્થવાહાદિજનપદં સંતર્પ્ય પ્રીત્યાકારં નામ મહાસમાધિં લમ્ભયામાસ । ઇતિ ॥
વિનયે ચ પઠયતે-
પાપભિક્ષુરપ્રતિરૂપકો ભગવતા ભિક્ષુરભિનિર્મિતઃ । તદ્વચનેન શીલવતો ઽપિ વિશુદ્ધિપ્રતિજ્ઞાસંવાસઃ પ્રજ્ઞપ્તઃ ઇતિ

ન ચ કેવલં નિર્માણદૃષ્ટાન્તેન નૈઃસ્વભાવ્યદર્શનમુપપદ્યમાનરૂપમ્, અપિ ચ અમીભ્યો દૃષ્ટાન્તેભ્યઃ સ્ફુટં નૈઃસ્વભાવ્યં ભાવાનાં પ્રતીયતામિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ક્લેશાઃ કર્માણિ દેહાશ્ચ કર્તારશ્ચ ફલાનિ ચ ।
ગન્ધર્વનગરાકારા મરીચિસ્વપ્નસંનિભાઃ