Prasannapada · અધ્યાય 44

યદિ પુદ્ગલો નામ કશ્ચિત્ સ્યાત્, સ સંસરેત્ । ન ત્વસ્તિ । યસ્માત્ સ્કન્ધાયતનધાતુષુ પઞ્ચધા મૃગ્યમાણો નાસ્તિ । કથં કૃત્વા?
ઇન્ધનં પુનરગ્નિર્ન નાગ્નિરન્યત્ર ચેન્ધનાત્ ।
નાગ્નિરિન્ધનવાન્નાગ્નાવિન્ધનાનિ ન તેષુ સઃ ॥
અગ્નીન્ધનાભ્યાં વ્યાખ્યાત આત્મોપાદાનયોઃ ક્રમઃ ॥
ઇત્યેવં સ્કન્ધાયતનધાતુસ્વભાવ આત્મા ન ભવતિ । નાપિ તેભ્યો વ્યતિરિક્તઃ । ન સ્કન્ધાયતનધાતુમાન્ । ન સ્કન્ધાયતનધાતુષ્વાત્મા । નાત્મનિ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ । ઇત્યેવં પઞ્ચધા મૃગ્યમાણ આત્મા ન સંભવતિ પૂર્વોદિતેન ન્યાયેન । યશ્ચેદાનીં સ્કન્ધાયતનધાતુષ્વેવં વિચાર્યમાણઃ પઞ્ચધા ન સંભવતિ, સ કથમવિદ્યમાનઃ સન્ સંસરિષ્યતીતિ? એવમાત્મનો ઽપિ નાસ્તિ સંસારઃ, વન્ધ્યાસુતસ્યેવ અવિદ્યમાનત્વાત્

અપિ ચ । અયમાત્મા-
ઉપાદાનાદુપાદાનં સંસરન્ વિભવો ભવેત્ ।
વિભવશ્ચાનુપાદાનઃ કઃ સ કિં સંસરિષ્યતિ

ભવતુ કામમાત્મનઃ સંસારઃ, યદિ અનુપાદાનસ્ય સતો ઽસ્ય સંસારો યુક્તઃ સ્યાત્ । કથં પુનરસ્ય અનુપાદાનતા પ્રસજ્યત ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ઉપાદાનાદુપાદાનં સંસરન્ વિભવો ભવેત્ ઇતિ ।
ઇહ હિ મનુષ્યોપાદાનાદ્દેવોપાદાનં ગચ્છન્ પરિત્યજ્ય વા મનુષ્યોપાદાનં દેવોપાદાનં ગચ્છેદપરિત્યજ્ય વા? યદિ તાવત્પરિત્યજ્ય ગચ્છતીત્યુચ્યતે, તદા પૂર્વોપાદાનસ્ય પરિત્યાગાદુત્તરસ્ય ચાનુપાદાનાત્તદન્તરાલે વિભવઃ સ્યાત્ । વિગતો ભવો વિભવઃ । ભવઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ, તદ્રહિતઃ સ્યાત્ । યશ્ચ વિભવો ઽનુપાદાનઃ, સ સ્કન્ધરહિતત્વાત્ પ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનકારણરહિતત્વાન્નિર્હેતુકઃ સ્યાત્ । યશ્ચ અનુપાદાનો નિરઞ્જનો ઽવ્યક્તો નિર્હેતુકઃ, કઃ સઃ? ન કશ્ચિત્ સઃ । નાસ્ત્યેવ સ ઇત્યર્થઃ । તસ્મિંશ્ચાસતિ તદભાવાદેવ ઉપાદાનમપિ નિરુપાદાતૃકં નાસ્તીતિ કિં સંસરિષ્યતિ? નાસ્ત્યેવ તત્, યત્સંસરિષ્યતીત્યર્થઃ । અથવા, કિમિત્યેતત્ સંસરણક્રિયાવિશેષણમ્ । તતશ્ચ અવિદ્યમાનત્વાત્ નૈવ સંસરણક્રિયાં કરિષ્યતિ । એવં તાવત્પૂર્વોપાદાનપરિત્યાગેન સંસરણમયુક્તમ્ । અથ અપરિત્યાગેન, તથાપિ નોપપદ્યતે । કિં કારણમ્? પૂર્વસ્યાપરિત્યાગાદુત્તરસ્ય ચ ગ્રહણાદ્ યસ્માદેકસ્યાત્મનો દ્વયાત્મકતા સ્યાત્ । ન ચૈતદિષ્યત ઇતિ । તસ્માદપરિત્યાગેનાપિ સંસરણં નાસ્તિ ॥
અથ પૂર્વોત્તરયોર્ભવયોર્મધ્યે આન્તરાભવિકસ્કન્ધસંભવાત્, તૈશ્ચ સોપાદાનત્વાત્ સોપાદાનં સંસરતો ઽપિ ન વિભવતાપ્રસઙ્ગ ઇતિ । તદપિ ન યુક્તમ્, પૂર્વભવપરિત્યાગાપરિત્યાગાભ્યામાન્તરામવિકસ્કન્ધસંસારે ઽપિ તુલ્યપ્રસઙ્ગત્વાત્ ॥
યુગપત્ત્યાગોપાદાનાદદોષ ઇતિ ચેત્, ઉચ્યતે । કિમેકદેશેન પૂર્વોપાદાનં ત્યજતે એકદેશેનાન્તરાભવોપાદાનં સંચરતિ, અથ સર્વાત્મના? તત્ર યદિ અવયવેનેતિ પરિકલ્પ્યતે, તદા દ્વયાત્મકતાપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તદોષઃ । અથ સર્વાત્મના, એવમપિ સ એવ વિભવતાપ્રસઙ્ગ આપદ્યતે । એતાવાંસ્તુ વિશેષઃ યદન્તરાભવસંચારે ઽતિસામીપ્યાત્ સૂક્ષ્મં કાલમનુપાદાનઃ સ્યાત્ । ન ચ સર્વાત્મના એકસ્ય પદાર્થસ્ય અભિન્નપદાર્થસ્ય વિષયે યુગપત્ ત્યાગોપાદાને દૃષ્ટે । ન હિ એકસ્ય દેવદત્તસ્ય સર્વાત્મના ગૃહાદ્ગૃહં સંચરતઃ એકદા ત્યાગોપાદાનક્રિયે દ્વે સંભવતઃ । અથ એકેન પાદેન એકસ્ય પરિત્યાગાદપરસ્ય ચોપાદાનાદ્ યુગપત્ત્યાગોપાદાને પરિકલ્પ્યેતે, નનુ એવં સતિ પાદદ્વયવદ્ દ્વયાત્મકતા આત્મનઃ સ્યાત્ । અંશેન પૂર્વત્રાવસ્થાનાદંશેન ચોત્તરત્રાવસ્થાનાદનેકાવયવતા પ્રસજ્યેત । તસ્માદ્ યૌગપદ્યેનાપિ ત્યાગોપાદાને ન સંભવતઃ ઇત્યપરિહાર એવાયમ્ । તસ્માદન્તરાભવોપાદાને ઽપિ સ એવ દોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ સર્વથા આત્મનો ઽપિ નાસ્તિ સંસારઃ ॥
યદા ચ સંસ્કારાણામાત્મનશ્ચ સંસારો નાસ્તિ, તદા નાસ્ત્યેવ સંસાર ઇતિ સ્થિતમ્

અત્રાહ- વિદ્યત એવ સંસારઃ, પ્રતિદ્વન્દ્વિસદ્ભાવાત્ । ઇહ યો નાસ્તિ, ન તસ્ય પ્રતિદ્વન્દ્વી વિદ્યતે, તદ્યથા વન્ધ્યાસૂનોરિતિ । અસ્તિ ચ સંસારસ્ય પ્રતિદ્વન્દ્વિ નિર્વાણમ્ । તસ્માદસ્તિ સંસાર ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યાત્સંસારઃ, યદિ તત્પ્રતિદ્વન્દ્વિ નિર્વાણં સ્યાત્ । ન ત્વસ્તીત્યાહ-
સંસ્કારાણાં ન નિર્વાણં કથંચિદુપપદ્યતે ।
સત્ત્વસ્યાપિ ન નિર્વાણં કથંચિદુપપદ્યતે

યદિ નિર્વાણં નામ કિંચિત્ સ્યાત્, તત્ પરિકલ્પ્યમાનં સંસ્કારાણાં નિત્યાનાં વા પરિકલ્પ્યેત અનિત્યાનાં વા? તત્ર નિત્યાનામવિકારિણાં કિં નિર્વાણં કુર્યાત્? અનિત્યાનામપિ અસંવિદ્યમાનાનાં કિં નિર્વાણં કુર્યાદિતિ સર્વં પૂર્વેણ તુલ્યમ્ । ન કથંચિદિતિ ન કેનાપિ પ્રકારેણેત્યર્થઃ ॥
અથ સત્ત્વસ્ય નિર્વાણં પરિકલ્પ્યતે, તદપિ નિત્યસ્ય વા અનિત્યસ્ય વા પૂર્વવન્નોપપદ્યતે ॥
અથ નિત્યાનિત્યત્વેનાવાચ્યસ્ય પરિકલ્પ્યતે, નન્વેવં સતિ નિર્વાણે ઽપ્યાત્માસ્તીત્યભ્યુપેત ભવતિ સંસાર ઇવ । અપિ ચ । સોપાદાનસ્યૈવાત્મનઃ અવાચ્યતા યુજ્યતે । ન ચ નિર્વાણે ઉપાદાનમસ્તીતિ કુતો ઽસ્ય અવાચ્યતા? ભવતુ વા તત્ત્વાન્યત્વાવાચ્યતા આત્મનઃ, અપિ તુ કિમસૌ નિર્વાણે ઽસ્તિ ઉત નાસ્તિ? યદિ અસ્તિ, તદા મોક્ષે ઽપિ તસ્ય સદ્ભાવાન્નિત્યતા સ્યાત્ । અથ નાસ્તિ, તદા અનિત્ય આત્મા સ્યાત્ । તતશ્ચ તત્ત્વાન્યત્વાવાચ્યતાવન્નિત્યાનિત્યત્વેનાપિ આત્મનઃ અવક્તવ્યતેતિ ન સ્યાત્ । અથ નિર્વાણે ઽપિ આત્મનઃ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વેનાવાચ્યતૈવ ઇષ્યતે, એવમપિ કિમસૌ વિજ્ઞેયઃ, અથ ન? યદિ વિજ્ઞેયઃ, ન તર્હિ નિરુપાદાનો ઽસાવાત્મા નિર્વાણે વિજ્ઞેયત્વાત્ સંસાર ઇવ । અથ ન વિજ્ઞાયતે, તત્રાસૌ અવિજ્ઞેયસ્વરૂપત્વાત્ ખપુષ્પવન્નાસ્ત્યેવેતિ કુતો ઽસ્ય અવાચ્યતા? તદેવં નિર્વાણમપિ નાસ્તિ । તદભાવાન્નાસ્તિ સંસાર ઇતિ । અત એવોક્તં ભગવત્યામષ્ટસાહસ્રિકાયામ્-
નિર્વાણમપ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । બુદ્ધધર્મા આયુષ્મન્ સુભૂતે માયોપમાઃ સ્વપ્નોપમા ઇત્યાદિ । સચેત કુલપુત્ર નિર્વાણાદપ્યધિકતરો ઽન્યો ધર્મો ઽભવિષ્યત્, તમપ્યહં માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ વદામિ ॥
તથા આર્યસમાધિરાજભટ્ટારકે-
પરમાર્થસત્ય સુપિનેન સમં નિર્વાણં સ્વપ્નસમોતરતી ।
મન એવમોતરતિ યેન વિદુ મનસંવરઃ કથિતુ શ્રેષ્ઠુ અયમ્ ॥
તથા-
નિરોધસત્યં સુપિનં યથૈવ સ્વપ્નસ્વભાવામથ નિર્વૃતિં ચ ।
યેનેહ વાચોત્તરિ બોધિસત્ત્વો અયં ખુ સો વુચ્ચતિ વાચસંવરઃ ॥
અત્રાહ- યદ્યપિ ત્વયા સંસારનિર્વાણે પ્રતિષિદ્ધે, તથાપિ બન્ધમોક્ષૌ વિદ્યેતે । ન ચાવિદ્યમાનસ્ય ભાવસ્વભાવસ્ય બન્ધમોક્ષૌ સંભવતઃ । તસ્માદ્ બન્ધમોક્ષસદ્ભાવાદ્ વિદ્યત એવ ભાવાનાં સ્વભાવ ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ભાવાનાં સ્વભાવઃ, યદિ બન્ધમોક્ષાવેવ સ્યાતામ્ । ન તુ સ્તઃ ઇત્યાહ-
ન બધ્યન્તે ન મુચ્યન્તે ઉદયવ્યયધર્મિણઃ ।
સંસ્કારાઃ પૂર્વવત્સત્ત્વો બધ્યતે ન ન મુચ્યતે

ઇહ ય ઇમે રાગાદયઃ ક્લેશાઃ બદ્ધાનામસ્વતન્ત્રીકરણે બન્ધનમિતિ વ્યપદિશ્યતે, યૈશ્ચ બદ્ધાઃ પૃથગ્જનાઃ ત્રૈધાતુકં નાતિક્રમન્તીતિ વ્યવસ્થાપ્યતે, તદેતદ્રાગાદિકં બન્ધનત્વેન પરિકલ્પ્યમાનમુદયવ્યયધર્મિણાં તાવત્ ક્ષણિકાનાં સંસ્કારાણામુત્પાદાનન્તરધ્વંસિનાં નષ્ટાનામસત્ત્વાન્ન સંભવતિ । રાગાદિબન્ધનવિચ્છેદલક્ષણો ઽપિ મોક્ષઃ અનિત્યાનાં સંસ્કારાણામવિદ્યમાનત્વાન્નૈવ સંભવતિ । પૂર્વવત્ પૂર્વોક્તવિધિનેત્યર્થઃ । યથા ચ પૂર્વોક્તવિધિના સંસ્કારાણાં બન્ધમોક્ષૌ ન સંભવતઃ, એવં પૂર્વવદેવ સત્ત્વો ઽપિ ન બધ્યતે નાપિ મુચ્યતે, ઇત્યેવં બન્ધમોક્ષાવપિ ન સ્તઃ

અત્રાહ- યદ્યપિ સંસ્કારાણાં સત્ત્વસ્ય વા બન્ધો નાસ્તિ, તથાપિ રાગાદિકમુપાદાનાખ્યં બન્ધનભૂતમસ્તિ, તત્સદ્ભાવાદ્બન્ધો ઽપિ ભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદુપાદાનમ્, બન્ધનં યદિ કંચિત્પદાર્થં બધ્નીયાત્, ન તુ બધ્નાતિ । યથા ચ ન બધ્નાતિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
બન્ધનં ચેદુપાદાનં સોપાદાનો ન બધ્યતે ।
બધ્યતે નાનુપાદાનઃ કિમવસ્થો ઽથ બધ્યતે

તત્ર વિદ્યમાનોપાદાનઃ સોપાદાનઃ, સ તાવદ્ભાવો ન બધ્યતે । યો હિ સોપાદાનઃ, સ બદ્ધ એવ । તસ્ય પુનરપિ બન્ધનયોગઃ કિં કુર્યાત્? યશ્ચાપિ અનુપાદાનઃ બન્ધનરહિતઃ, અસાવપિ બન્ધનરહિતત્વાત્ તથાગતવન્ન બધ્યતે । અનુપાદાનઃ બન્ધનરહિતઃ બધ્યત ઇતિ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાચ્ચાયુક્તમેતત્ । યશ્ચૈવં નિરૂપ્યમાણઃ સોપાદાનો નિરુપાદાનો વા ન બધ્યતે, સ ઇદાનીં કિમવસ્થો બધ્યતામ્? નાસ્ત્યેવાસૌ કાચિદપરા અસ્યાવસ્થા, યસ્યાં બધ્યેતેત્યભિપ્રાયઃ । યદા ચૈવં નિરૂપ્યમાણં બન્ધનં ન કંચિદપિ બધ્નાતિ, તદા કંચિદપ્યબધ્નત ઉપાદાનસ્ય રાગાદેઃ કુતો બન્ધનત્વમિતિ । તસ્માદ્ બન્ધનમપિ નાસ્તિ

અપિ ચ ।
બધ્નીયાદ્બન્ધનં કામં બન્ધ્યાત્પૂર્વં ભવેદ્યદિ ।
ન ચાસ્તિ તત્
ઇહ બન્ધ્યવ્યતિરેકેણ બન્ધનં નિગડાદિકં પૂર્વસિદ્ધં સત્ બન્ધ્યં દેવદત્તં બધ્નાતીતિ દૃષ્ટમ્ । એવં યદિ બન્ધ્યેભ્યઃ સંસ્કારેભ્યઃ પુદ્ગલાદ્વા બન્ધ્યાત્પૂર્વં રાગાદિકં બન્ધનં સિદ્ધં સ્યાત્, તેન પૂર્વસિદ્ધેન બન્ધનં સ્યાત્ સંસ્કારાણાં પુદ્ગલસ્ય વા । તચ્ચૈતન્ન સંભવતિ નિરાશ્રયસ્ય રાગાદિકસ્ય અસિદ્ધત્વાત્ । પૂર્વસિદ્ધસ્ય ચ બન્ધનસ્ય પશ્ચાદ્ બન્ધ્યેન સહ સંબન્ધસ્ય નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ । ( પ્પ્_128 ) બન્ધ્યસ્ય ચ બન્ધનાત્પૃથક્સિદ્ધસ્ય પૂવબન્ધનાપેક્ષાનિષ્પ્રયોજનત્વાચ્ચ નાસ્તિ બન્ધ્યાદ્બન્ધનસ્ય પૂર્વસિદ્ધિઃ । તસ્માન્નૈવ બન્ધનં કંચિદપિ બધ્નાતિ । ન ચ કંચિદપ્યબધ્નતો બન્ધનત્વં યુક્તમિતિ નાસ્તિ બન્ધનમ્। બન્ધનાભાવાચ્ચ બન્ધ્યો ઽપિ નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્ । યત્પુનરત્ર શેષં દૂષણં તત્-
શેષમુક્તં ગમ્યમાનગતાગતૈઃ

ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । શ્લોકપાઠપરિવર્તનેન-
બદ્ધો ન બધ્યતે તાવદબદ્ધો નૈવ બધ્યતે ।
બદ્ધાબદ્ધવિનિર્મુક્તો બધ્યમાનો ન બધ્યતે ॥
ઇત્યાદિના યોજ્યમ્

અત્રાહ- યદ્યપિ ભવતા બન્ધનં પ્રતિષિદ્ધમ્, તથાપિ સંસારચારકાગારાવબદ્ધાનામત્રાણાનાં સત્ત્વાનાં મહાકારુણિકૈસ્તથાગતૈઃ શીલસમાધિપ્રજ્ઞાત્મકરકન્ધત્રયોપદેશો યદર્થમુક્તઃ, સ તાવન્મોક્ષો ઽસ્તિ । ન ચ અબદ્ધસ્ય પુંસો મોક્ષઃ । તસ્માદ્ બન્ધો ઽપ્યસ્તીતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્બન્ધયદિ મોક્ષ એવ સ્યાત્ । ઇહાયં મોક્ષઃ પરિકલ્પ્યમાનઃ બદ્ધસ્ય વા પરિકલ્પ્યેત અબદ્ધસ્ય વા? કિચાતઃ? ઉભયથા ચ ન યુજ્યત ઇત્યાહ-
બદ્ધો ન મુચ્યતે તાવદબદ્ધો નૈવ મુચ્યતે ।
સ્યાતાં બદ્ધે મુચ્યમાને યુગપદ્બન્ધમોક્ષણે

તત્ર બદ્ધસ્ય મોક્ષો ન સંભવતિ બદ્ધત્વાત્ । અથ બદ્ધસ્ય પશ્ચાદુપાયેન મોક્ષ ઇતિ કૃત્વા બદ્ધ એવ મુચ્યતે ઇતિ સ્યાત્, ન તર્હિ બદ્ધો મુચ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્, કિં તર્હિ મોક્ષ્યત ઇતિ । વર્તમાનસામીપ્યાદેવ મુચ્યત ઇતિ ચેત્, યદિ કદાચિદપિ મોક્ષઃ સંભવેત્, તદા સમીપે સ્યાત્ યદા તુ કસ્યાંચિદપ્યવસ્થાયાં મોક્ષે ઇષ્યમાણે બદ્ધસ્ય મોક્ષાસંભવેન મોક્ષાભાવઃ પ્રતિપિપાદયિષિત તદા કુતો વર્તમાનસમીપતા? એવં તાવદ્ બદ્ધો ન મુચ્યતે ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
ઇદાનીમબદ્ધો ઽપિ ન મુચ્યતે । સ હિ મુક્ત એવ । તસ્ય પુનરપિ મોક્ષઃ કિં કુર્યાત્ । મુક્તાનાં ચાર્હતાં પુનરપિ મોક્ષાપેક્ષત્વાદ્ બદ્ધતૈવ સ્યાત્, તતશ્ચાર્હતો ઽપિ બન્ધઃ સ્યાત્ ॥
અથ સ્યાત્- અબદ્ધસ્ય મોક્ષાસંભવાદ્ બદ્ધ એવ મુચ્યતે ઇતિ, એવં સતિ બદ્ધે મુચ્યમાને પરિકલ્પ્યમાને બદ્ધત્વાન્મુચ્યમાનત્વાચ્ચ યૌગપદ્યેન બન્ધમોક્ષણે સ્યાતામ્ । ન ચ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાદાલોકાન્ધકારવદેકસ્મિન્ કાલે બન્ધમોક્ષણે ઉપપદ્યેતે । યતશ્ચૈવં બદ્ધાબદ્ધયોર્મોક્ષાસંભવ, તસ્માન્મોક્ષો ઽપિ નાસ્તિ, તદભાવાચ્ચ બન્ધનમપિ નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્ ॥
અત્રાહ- યદિ ભવતૈવ સંસારનિર્વાણે નિષિદ્ધે, બન્ધમોક્ષૌ ચ પ્રતિષિદ્ધૌ, ય એષ સંસારવિનિર્મુમુક્ષૂણામવિદ્યાસાન્દ્રાન્ધકારવિવિધકુદર્શનકઠિનાતિદીર્ઘલતાસંછાદિતસત્પથં જાત્યાદિવિવિધા પર્યન્તવ્યસનાનિષ્ટતરવિપુલવિપાકફલદાનુશયવિષવૃક્ષસંકુલં વિંશતિશિખરસમુન્નતતરાતિપૃથુસત્કાયદૃષ્ટિમહાશૈલપરિવેષ્ટિતસર્વદિઙ્મુખં ( પ્પ્_129 ) વિષયસુખાશાતિપિચ્છિલવિપુલમહાતટવિવરવાહિતૃષ્ણાનદીમહાપરિખં સંસારમહાટવીકાન્તારં નિસ્તિતીર્ષૂણાં પરમાશ્વાસકરઃ કુશલો મહાધર્મચ્છન્દઃ, કદા નુ ખલ્વહમનુપાદાનો નિર્વાસ્યામિ, કદા નુ મે નિર્વાણં ભવિષ્યતીતિ, નનુ સ વ્યર્થક એવ સંજાયતે, યશ્ચાપ્યેવમુત્પાદિતકુશલામલવિપુલધર્મચ્છન્દાનાં કલ્યાણમિત્રસંસેવાદાનશીલશ્રુતચિન્તાભાવનાદિક્રમો નિર્વાણપ્રાપ્તયે, નનુ તમ્યાપિ વૈયર્થ્યં સ્યાદિતિ ઉચ્યતે । યો હ્યેવં નિઃસ્વભાવેષુ સર્વભાવેષુ પ્રતિબિમ્બમરીચિકાજલાલાતચક્રસ્વપ્નમાયેન્દ્રજાલસદૃશેષુ આત્માત્મીયસ્વભાવરહિતેષુ વિપર્યાસમાત્રાનુગમાત્ તામેવ સત્કાયદૃષ્ટિમ્ અહં મમેત્યહંકારમમકારસમુદાચારપરિગ્રહેણોત્પાદ્ય મન્યતે-
નિર્વાસ્યામ્યનુપાદાનો નિર્વાણં મે ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ યેષાં ગ્રહસ્તેષામુપાદાનમહાગ્રહઃ

અહમનુપાદાનઃ સર્વોપાદાનરહિતો નિર્વાસ્યામિ, મમ ચૈવં પ્રતિપન્નસ્ય નિર્વાણં ભવિષ્યતીતિ, એવં યેષાં મુમુક્ષૂણાં ગ્રાહો ભવતિ, નનુ તદેવ અહંકારમમકારાખ્યં સત્કાયદૃષ્ટયુપાદાનમેષાં મહાગ્રહો ભવતિ, ન ચૈવંવિધમહાગ્રહાભિનિવિષ્ટાનાં શાન્તિઃ સંભાવ્યતે । નિરવશેષગ્રહપ્રહાણેનૈવ મોક્ષાવાપ્તયે યાવદહંમમેતિ ગ્રાહાભિનિવેશઃ, યાવચ્ચ નિર્વાણં નામ અસ્તીતિ ગ્રાહાભિનિવેશઃ, યાવચ્ચ ઉપાદાનત્યાગાભિનિવેશઃ, તાવન્નિયતમેવ અનુપાયેન નિર્વાણં પ્રાર્થયતાં સર્વ એવારમ્ભા વ્યર્થા ભવન્તિ । તસ્માન્મુમુક્ષુણા સર્વમેતત્ પરિત્યાજ્યમ્ । યથોક્તં ભગવતા આર્યધ્યાયિતમુષ્ટિસૂત્રે-
અથ ખલુ ભગવાન્ મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્- ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં યથાભૂતાર્થાદર્શનાચ્ચતુર્ભિર્વિપર્યાસૈર્વિપર્યસ્તચિત્તાઃ સત્વાઃ એવમિમમભૂતં સંસારં નાતિક્રામન્તિ । એવમુક્તે મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો ભગવન્તમેતદવોચત્- દેશયતુ ભગવાન્ કસ્યોપલમ્ભતઃ સત્ત્વાઃ સંસારં નાતિક્રામન્તિ । ભગવાનાહ- આત્માત્મીયોપલમ્ભાન્મઞ્જુશ્રીઃ સત્ત્વાઃ સંસારં નાતિક્રામન્તિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? યો હિ મઞ્જુશ્રીરાત્માનં પરં ચ સમનુપશ્યતિ, તસ્ય કર્માભિસંસ્કારા ભવન્તિ । બાલો મઞ્જુશ્રીરશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનઃ અત્યન્તાપરિનિર્વૃતાન્ સર્વધર્માનપ્રજાનાનઃ આત્માનં પરં ચ ઉપલભતે । ઉપલભ્ય અભિનિવિશતે । અભિનિવિષ્ટઃ સન્ રજ્યતે દુષ્યતે મુહ્યતે । સ રક્તો દુષ્ટો મૂઢઃ સન્ ત્રિવિધં કર્મ અભિસંસ્કરોતિ કાયેન વાચા મનસા । સઃ અસત્સમારોપેણ વિકલ્પયતિ- અહં રક્તઃ, અહં દ્વિષ્ટઃ, અહં મૂઢઃ ઇતિ । તસ્ય તથાગતશાસને પ્રવ્રજિતસ્ય એવં ભવતિ- અહં શીલવાન્, અહં બ્રહ્મચારીતિ । અહં સંસારં સમતિક્રમિષ્યામિ । અહં નિર્વાણમનુપ્રાપ્સ્યામિ । અહં દુઃખેભ્યો મોક્ષ્યામિ । સ વિકલ્પયતિ- ઇમે કુશલા ધર્માઃ, ઇમે ઽકુશલા ધર્માઃ, ઇમે ધર્માઃ પ્રહાતવ્યાઃ, ઇમે ધર્માઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યાઃ, દુઃખં પરિજ્ઞાતવ્યમ્, સમુદયઃ પ્રહાતવ્યઃ, નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ, માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ । સ વિકલ્પયતિ- અનિત્યાઃ સર્વસંસ્કારાઃ, આદીપ્તાઃ સર્વસંસ્કારાઃ, યન્ન્વહં સર્વસંસ્કારેભ્યઃ પલાયેયમ્ । તસ્ય એવમવેક્ષમાણસ્ય ઉત્પદ્યતે નિર્વિત્સહગતો મનસિકારઃ અનિમિત્તપુરોગતઃ । તસ્યૈવં ભવતિ- એષા સા દુઃખપરિજ્ઞા
( પ્પ્_130 ) યેયમેષાં ધર્માણાં પરિજ્ઞા । તસ્યૈવં ભવતિ- યન્ન્વહં સમુદયં પ્રજહેયમ્ । સ એભ્યો ધર્મેભ્ય આર્તીયતે જેહ્રીયતે વિતરતિ વિજુગુપ્સતે ઉત્ત્રસ્યતિ સંત્રસ્યતિ સંત્રાસમાપદ્યતે । તસ્યૈવં ભવતિ- ઇયમેષાં ધર્માણાં સાક્ષાત્ક્રિયા । ઇદં સમુદયપ્રહાણં યદિદમેભ્યો ધર્મેભ્યો ઽર્તીયના વિજુગુપ્સના । તસ્યૈવ ભવતિ- નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ । સમુદયં કલ્પયિત્વા નિરોધે સંજાનાતિ । તસ્યૈવં ભવતિ- એષા સા નિરોધસાક્ષાત્ક્રિયા । તસ્યૈવં ભવતિ- યન્નૂનમહં માર્ગં ભાવયેયમ્ । સ એકો રહોગતઃ તાન્ ધર્માન્ મનસિ કુર્વન્ શમથં પ્રતિલભતે । તસ્ય તેન નિર્વિત્સહગતેન મનસિકારેણ શમથ ઉત્પદ્યતે । તસ્ય સર્વધર્મેષુ ચિત્તં પ્રતિલીયતે પ્રતિવહતિ પ્રત્યુદાવર્તતે, તેભ્યશ્ચાર્તીયતે જેહ્રીયતે, અનભિનન્દનાચિત્તમુત્પદ્યતે । તસ્યૈવં ભવતિ- મુક્તો ઽસ્મિ સર્વદુઃખેભ્યઃ । ન મમ ભૂય ઉત્તરિં કિંચિત્કરણીયમ્ । અર્હન્નસ્મિ । ઇત્યાત્માનં સંજાનાતિ । સમરણકાલસમયે ઉત્પત્તિમાત્મનઃ સમનુપશ્યતિ । તસ્ય કાઙ્ક્ષા ચ વિચિકિત્સા ચ ભવતિ બુદ્ધબોધૌ । સ વિચિકિત્સાપતિતઃ કાલગતો મહાનિરયેષુ પ્રપતતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપીદમનુત્પન્નાન્ સર્વધર્માન્ વિકલ્પયિત્વા તથાગતે વિચિકિત્સાં વિમતિં ચોત્પાદયતિ ॥
અથ ખલુ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો ભગવન્તમેતદવોચત્- કથં પુનર્ભગવંશ્ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ? ભગવાનાહ- યેન મઞ્જુશ્રીરનુત્પન્નાઃ સર્વસંસ્કારા દૃષ્ટાઃ, તેન દુઃખં પરિજ્ઞાતમ્ । યેન અસમુત્થિતાઃ સર્વધર્મા દૃષ્ટાઃ, તસ્ય સમુદયઃ પ્રહીણઃ । યેન અત્યન્તપરિનિર્વૃતાઃ સર્વધર્મા દૃષ્ટાઃ, તેન નિરોધઃ સાક્ષાત્કૃતઃ । યેન અત્યન્તશૂન્યાઃ સર્વધર્મા દૃષ્ટાઃ, તેન માર્ગો ભાવિતઃ । યેન મઞ્જુશ્રીરેવં ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ દૃષ્ટાનિ, સ ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ- ઇમે કુશલા ધર્માઃ, ઇમે ઽકુશલા ધર્માઃ । ઇમે ધર્માઃ પ્રહાતવ્યાઃ, ઇમે ધર્માઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યાઃ । દુઃખં પરિજ્ઞાતવ્યમ્ । સમુદયઃ પ્રહાતવ્યઃ, નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ, માર્ગો ભાવયિતવ્ય ઇતિ । તત્કસ્ય હેતો? તથાહિ સ તં ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ યં પરિકલ્પયેત્ । બાલપૃથગ્જનાસ્તુ એતાન્ ધર્માન્ કલ્પયન્તો રજ્યન્તિ ચ દ્વિષન્તિ ચ મુહ્યન્તિ ચ । સ ન કંચિદ્ધર્મમાવ્યૂહતિ નિર્વ્યૂહતિ । તસ્ય એવમનાવ્યૂહતો ઽનિર્વ્યૂહતઃ ત્રૈધાતુકે ચિત્ત ન સજ્જતિ, અજાત સર્વત્રૈધાતુકં સમનુપશ્યતિ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ

અત એવ અસ્માદાગમાત્ પરમાર્થસત્ય ઉચ્યતે-
ન નિર્વાણસમારોપો ન સંસારાપકર્ષણમ્ ।
યત્ર કસ્તત્ર સંસારો નિર્વાણં કિં વિકલ્પ્યતે

યત્ર હિ નામ પરમાર્થસત્યે નૈવં ન નિર્વાણસમારોપઃ ન નિર્વાણાધ્યારોપઃ સંભવતિ, અનુપલભ્યમાનત્વાત્, નાપિ સંસારાપકર્ષણં સંસારપરિક્ષયો ન સંભવતિ, કસ્તત્ર સંસારઃ યો વિકલ્પ્યતે ક્ષયાર્થમ્, કિં વા તત્ર નિર્વાણં યત્પ્રાપ્યર્થં વિકલ્પ્યતે? અથવા । યત્ર નિર્વાણે કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય સંસારાદપકર્ષણમપનયનં નિર્વાણે ચ સમારોપણં પ્રયત્નવતાપિ ન શક્યતે કર્તું સંસારનિર્વાણયોરપ્યનુપલભ્યમાનત્વાત્, તત્ર કિં નિર્વાણં વિકલ્પ્યતે? નૈવ હિ કિંચિદ્વિકલ્પયિતું ( પ્પ્_131 ) યુક્તમ્ । અવિકલ્પયતશ્ચ નિયતં યથોદિતસંસારાટવીકાન્તારાતિક્રમો નિર્વાણપુરપ્રાપ્તિશ્ચ ભવિષ્યતીતિ । અત એવોક્તમાર્યમારદમનસૂત્રે-
અથ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતઃ તસ્યાં વેલાયાં તથારૂપં સમન્વાહારં સમન્વાહરતિ સ્મ, યન્મારઃ પાપીયાનિન્દ્રકીલબન્ધનબદ્ધો ધરણીતલપ્રપતિતઃ ઉત્ક્રોશતિ સ્મ- ગાઢબન્ધનબદ્ધો ઽસ્મિ । મઞ્જુશ્રીરાહ- અસ્તિ પાપીયન્નેતસ્માદ્બન્ધનાદ્ગાઢતરં બન્ધનં યેન ત્વં નિત્યબદ્ધો ન પુનર્બધ્યસે? તત્પુનઃ કતમત્? યદિદમસ્મિમાનવિપર્યાસબન્ધનં તૃષ્ણાદૃષ્ટિબન્ધનમ્, ઇદં પાપીયન્ બન્ધનમ્ । અતો બન્ધનાદ્ ગાઢતરં બન્ધનં ન સંવિદ્યતે । તેન ત્વં નિત્યબદ્ધો ન પુનર્બધ્યસે । પેયાલમ્ । આહ- કિં ત્વં પાપીયન્નાત્તમના ભૂયાઃ યદિ મુચ્યેથાઃ । આહ- આત્તમના ભવેયમ્, પરમાત્તમના ભવેયમ્ ॥
અથ ખલુ સુયામો દેવપુત્રો મઞ્જુશ્રિયં કુમારભૂતમેતદવોચત્- ઉત્સૃજ મઞ્જુશ્રીર્મારં પાપીયાંસમ્ । ગચ્છતુ સ્વભવનમ્ । અથ ખલુ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂતો મારં પાપીયાંસમેતદવોચત્- કેનાસિ પાપીયન્ બદ્ધો યદાત્માનમુત્સૃજસિ? આહ- ન જાને મઞ્જુશ્રીઃ- કેનાસ્મિ બદ્ધઃ ઇતિ । આહ- યથા ત્વં પાપીયન્ અબદ્ધો બદ્ધસંજ્ઞી, એવમેવ સર્વબાલપૃથગ્જના અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞિનઃ, દુઃખે ઽદુઃખ સંજ્ઞિનઃ, અશુભે શુભસંજ્ઞિનઃ, અનાત્મનિ આત્મસંજ્ઞિનઃ, અરૂપે રૂપસંજ્ઞિનઃ, અવેદનાયાં વેદનાસંજ્ઞિનઃ, અસંજ્ઞાયાં સંજ્ઞાસંજ્ઞિનઃ, અસંસ્કારે સંસ્કારસંજ્ઞિનઃ, અવિજ્ઞાને વિજ્ઞાનસંજ્ઞિનઃ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ પાપીયન્, યસ્ત્વં મોક્ષ્યસે, કુતો મોક્ષ્યસે? આહ- નાહં જાને કુતશ્ચિન્મોક્ષ્યે । આહ- એવમેવ પાપીયન્ યે ઽપિ મોક્ષ્યન્તે, નતે કુતશ્ચિદ્વિમોક્ષ્યન્તે, અન્યત્ર યા અસૌ અસદ્ભૂતસંજ્ઞા । તાં પરિજાનન્તિ, તાં પરિજ્ઞાય વિમુક્તા ઇત્યુચ્યન્તે ॥ ઇતિ ॥
અત એવ આગમાદ્ અસદ્વિપર્યાસકલ્પનામાત્રલતાબન્ધનવિચ્છેદો વિમોક્ષો નિર્વાણમિત્યુચ્યતે સ્વપ્નોપલબ્ધદહનજ્વાલાનિર્વાપણવત્ તદનિલસલિલૈરિતિ