Prasannapada · અધ્યાય 39

અન્યોન્યેન સંસર્ગં ન વ્રજન્તિ । ત્રયઃ પ્રકારાસ્ત્રિધા, ત્રિધાભાવસ્ત્રૈધમ્ । તેન ત્રૈધેન શેષાઃ ક્લેશા દ્વેષમોહાદયઃ, તે એતે દ્વેષદ્વિષ્ટદ્વેષણીયાદિના ત્રૈધેન શ્રોત્રશ્રોતૃશ્રોતવ્યાદિના ચ

કસ્માત્પુનરેતેષાં સંસર્ગો નાસ્તીત્યાહ-
અન્યેનાન્યસ્ય સંસર્ગસ્તચ્ચાન્યત્વંન વિદ્યતે ।
દ્રષ્ટવ્યપ્રભૃતીનાં યન્ન સંસર્ગં વ્રજન્ત્યતઃ

યદિત્યયં યસ્માદર્થે । યદિ દ્રષ્ટવ્યાદીનાં પરસ્પરમન્યત્વં સ્યાત્, તદા ક્ષીરોદકયોરિવ અન્યેન અન્યસ્ય સંસર્ગઃ સ્યાત્ । તચ્ચાન્યત્વં યસ્માદેષાં દ્રષ્ટવ્યપ્રભૃતીનાં ન સંભવતિ, અતો નૈતે સંસર્ગ બ્રજન્તિ

અપિ ચ ।
ન ચ કેવલમન્યત્વં દ્રષ્ટવ્યાદેર્ન વિદ્યતે ।
કસ્યચિત્કેનચિત્સાર્ધં નાન્યત્વમુપપદ્યતે

ન ચ કેવલં કાર્યકારણભાવસ્થિતાનાં દ્રષ્ટવ્યાદીનામન્યત્વં ન સંભવતિ, ઘટપટાદીનામપિ પદાર્થાનાં સર્વેષાં નૈવ સંભવતીત્યવસીયતામ્

યથા ચૈષાં દ્રષ્ટવ્યપ્રભૃતીનાં પરસ્પરતો ઽન્યત્વમસત્, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
અન્યદન્યત્પ્રતીત્યાન્યન્નાન્યદન્યદૃતે ઽન્યતઃ ।
યત્પ્રતીત્ય ચ યત્તસ્માત્તદન્યન્નોપપદ્યતે

ઇહ યદેતદ્ ઘટાખ્યં વસ્તુ પટાદન્યદિતિ વ્યપદિશ્યતે, તદેતદન્યદન્યત્પ્રતીત્ય અન્યદ્ભવતિ । અન્યવસ્તુનઃ ઋતે, ઋતે ઽન્યતઃ, વિના અન્યત્, અન્યદન્યન્ન ભવતિ । યચ્ચ પટાખ્યં વસ્તુ અન્યદ્ ઘટાખ્યં વસ્તુ પ્રતીત્ય અન્યદ્ભવતિ, તસ્માત્પટાખ્યાદ્વસ્તુનઃ તદ્ ઘટાખ્યં વસ્તુ નાન્યદ્ભવતીત્યવસીયતામ્ । યસ્માત્, યત્પ્રતીત્ય યદ્ભવતિ, તસ્માત્તદન્યન્ન ભવતિ, સાપેક્ષત્વાદ્ બીજાઙ્કુરવત્ હ્રસ્વદીર્ઘવચ્ચેતિ । તથા ચ વક્ષ્યતિ-
પ્રતીત્ય યદ્યદ્ભવતિ ન હિ તાવત્તદેવ તત્ ।
ન ચાન્યદપિ તત્તસ્માન્નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતત્ ॥
ઇતિ

અત્રાહ- યદિ ઘટાદન્યઃ પટઃ સ્યાત્, તં ચ પૃથગ્ભૂતં પટમપેક્ષ્ય અન્યો ઘટઃ સ્યાત્, તદા કો દોષ ઇતિ । ઉચ્યતે-
યદ્યન્યદન્યદન્યસ્માદન્યસ્માદપ્યૃતે ભવેત્ ।
તદન્યદન્યદન્યસ્માદૃતે નાસ્તિ ચ નાસ્ત્યતઃ

એકો ઽત્ર અન્યશબ્દ ઉપદર્શને, અપરશ્ચ અર્થાન્તરપરામર્શી, અન્યશ્ચ પ્રસિદ્ધોચ્ચારણમ્, ઇતિ અન્યશબ્દત્રયોપાદાનમ્ । યદિ હિ એતદ્ ઘટાખ્યં વસ્તુ પટાદન્યસ્માદન્યત્ સ્યાત્, તદ્ ઘટાખ્યં વસ્તુ અન્યસ્માદપિ પટાખ્યાદૃતે અન્યદ્ભવેત્, તદા ચ પટનિરપેક્ષસ્યૈવ એકૈકસ્ય ઘટસ્ય અન્યત્વં ભવેત્ । યદ્ધિ યસ્માદન્યત્, તત્તેન વિનાપિ સિદ્ધયતિ । તદ્યથા । સ એવ ઘટો ન સ્વરૂપનિષ્પત્તાવન્યં પટમપેક્ષતે । એવમન્યત્વમપિ યદિ ઘટસ્ય અન્યસ્માત્પટાદૃતે ભવેત્, તદાનીં પટનિરપેક્ષસ્ય ઘટસ્ય પરત્વં સ્યાત્ । ન તુ એકૈકસ્ય પટનિરપેક્ષસ્ય ઘટસ્યાન્યત્વં દૃષ્ટમ્। તસ્માદન્યદ્ભવતીતિ બ્રુવતા યદપેક્ષ્ય યદન્યત્, તતસ્તદન્યન્ન ભવતીતિ સ્ફુટમભ્યુપેતં ભવતિ ॥
અત્રાહ- યદિ ખલુ અન્યત્વમેવં કુતશ્ચિત્કસ્યચિન્નાસ્તિ, નનુ ઇદમપિ તદા ન સંભવતિ વક્તુમ્- યસ્માદન્યત્પ્રતીત્ય અન્યદન્યદ્ભવતીતિ, તસ્માદેવ તદન્યદન્યન્ન ભવતીતિ । ઉચ્યતે । યત એવ હિ પરસ્પરાપેક્ષિકી ભાવાનામન્યત્વસિદ્ધિઃ, અત એવ અન્યદિત્યુચ્યતે લૌકિકે વ્યવહારે સ્થિત્વા । વસ્તુતસ્તુ પરીક્ષ્યમાણમન્યત્વં ન સંભવતીતિ બ્રૂમઃ ॥
યદિ તર્હિ એવમપ્યવિદ્યમાને ઽપ્યન્યત્વે લોકસંવૃત્યા પટાદન્યો ઘટ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે, અથ કસ્માદ્ બીજાઙ્કુરયોરપિ એવમન્યત્વં ન વ્યપદિશ્યતે? ઉચ્યતે । નૈવ હિ લોકો ઘટપટયોરિવ બીજાઙ્કુરયોરન્યત્વં પ્રતિપદ્યતે, ઘટપટયોરિવ જન્યજનકત્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્, યૌગપદ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ । અપિ ચ । યસ્માદ્બીજમાત્રમુ ત્વા બીજકાર્યં વૃક્ષમુપદર્શયતિ પુમાન્ લોકે- અયં વૃક્ષો મયોપ્ત ઇતિ, તસ્માલ્લોકે ઽપિ કાર્યકારણભૂતાનાં નાસ્ત્યેવ પરત્વમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે

અત્રાહ- યદિ પદાર્થાન્તરે પદાર્થાન્તરસાપેક્ષા પરબુદ્ધિઃ સ્યાત્, સ્યાદેષ દોષઃ- તસ્માત્તદન્યન્ન ભવતીતિ । ન ત્વેવં બ્રૂમઃ । કિં તર્હિ ઇહ અન્યત્વં નામ સામાન્યવિશેષો ઽસ્તિ, તદ્યત્ર સમવેતમ્ સ પદાર્થઃ પદાર્થાન્તરનિરપેક્ષયાપિ પર ઇત્યુચ્યતે, તસ્માદુક્તદોષાનવસરો ઽસ્મત્પક્ષે ઇતિ । ઉચ્યતે સ્યાદેતદેવમ્, યદિ અન્યત્વમેવ સ્યાત્, ન ત્વસ્તિ । ઇહેદમન્યત્વં કલ્પ્યમાનમન્યસ્મિન્ વા કલ્પ્યેત અનન્યસ્મિન્ વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યત ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
નાન્યસ્મિન્ વિદ્યતે ઽન્યત્વમનન્યસ્મિન્ન વિદ્યતે ।
તત્ર અન્યસ્મિન્નન્યત્વમસ્તીતિ કલ્પ્યતે, કિં તદાનીમન્યત્વપરિકલ્પનયા? અન્યવ્યપદેશસિદ્ધયર્થં હિ ભવતા અન્યત્વં પરિકલ્પ્યતે । સ ચ અન્યવ્યપદેશો વિનાપ્યન્યત્વેન સિદ્ધ એવ, યસ્માલ્લબ્ધાન્યવ્યપદેશ એવ પદાર્થે ઽન્યસ્મિન્ અન્યત્વં કલ્પ્યતે, ઇત્યેવં તાવદન્યસ્મિન્નન્યત્વં ન સંભવતિ ઇદાનીમનન્યસ્મિન્નપિ અન્યત્વં નાસ્તિ, યસ્માદનન્ય ઉચ્યતે એકઃ, તત્ર ચ અન્યત્વવિરુદ્ધમેકત્વમસ્તીતિ યતઃ વિરોધાદનન્યસ્મિન્નપિ અન્યત્વં ન સંભવતિ । યચ્ચ ઇદાનીં નાન્યસ્મિન્નનન્યસ્મિન્ વિદ્યતે તદ્વયતિરિક્તસ્ય પદાર્થાન્તરસ્યાસંભવાદ્ એતદ્વયતિરિક્તે ઽપિ પદાર્થે ન સંભવતિ, તત્રૈવાસ્તિ । યદા ચૈવમન્યત્વમેવ નાસ્તિ, તદા અન્યત્વસમવાયનિબન્ધનઃ અન્યબુદ્ધિધ્વનિપ્રવૃત્તિહેતુરન્યો ઽપિ પદાર્થો નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્ ॥
અત્રાહ- યદ્યપિ અન્યત્વં નાસ્તિ, તથાપિ અન્યસ્તાવદસ્તિ । ન ચ અસતિ અન્યત્વે અન્યો ભવિતુમર્હતિ, અતો ઽન્યત્વં ભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે-
અવિદ્યમાને ચાન્યત્વે નાસ્ત્યન્યદ્વા તદેવ વા

યદા અન્યત્વમેવ નાસ્તીતિ પ્રાક્ પ્રતિપાદિતમ્, તદા કુતઃ અસતિ અન્યત્વે અન્યદ્વા તદેવ વા ભવિષ્યતિ? તદેવેતિ અનન્યત્વમિત્યર્થઃ । તસ્માન્નાસ્તિ અન્યદ્વા તદેવ વા

અત્રાહ- વિદ્યન્ત એવ દર્શનાદયઃ, સંસર્ગસદ્ભાવાત્ । ઇહ દર્શનાદીનાં યદ્યપિ અન્યત્વં નાસ્તીતિ પ્રતિપાદિતમ્, તથાપિ ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સંગતિઃ સ્પર્શ ઇતિ સંસર્ગો ઽસ્તિ । તતશ્ચ સંસર્ગસદ્ભાવાદ્ વિદ્યન્ત એવ દર્શનાદય ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યુરેવમ્, યદિ તેષાં સંસર્ગ એવ સ્યાત્ । ન ત્વસ્તિ । યથા ચ નાસ્તિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન તેન તસ્ય સંસર્ગો નાન્યેનાન્યસ્ય યુજ્યતે ।
ઇહ યદિ દર્શનાદીનાં સંસર્ગઃ સ્યાત્, સ એકત્વેન વા પરિકલ્પ્યેત અન્યત્વેન વા? તત્ર એકત્વે નાસ્તિ સંસર્ગઃ । ન હિ એકકં ક્ષીરમુદકનિરપેક્ષમુદકેન સંસૃજ્યત ઇત્યુચ્યતે । પૃથક્ત્વે ઽપિ સંસર્ગો નાસ્તિ । ન હિ ઉદકાત્પૃથગવસ્થિતં ક્ષીરમુદકેન સંસૃજ્યત ઇતિ કથ્યતે । એવં દર્શનાદીનાં યદિ એકત્વે સતિ સંસર્ગઃ પરિકલ્પ્યતે, સો ઽનુપપન્નઃ । એકકસ્યાપિ ચક્ષુષઃ સંસૃષ્ટિપ્રસઙ્ગાત્ । અથ પૃથક્ત્વમ્, એવમપ્યનુપપન્નઃ । એકકસ્યાપિ ચક્ષુષો રૂપાદિભ્યઃ પૃથગ્ભૂતસ્ય સંસૃષ્ટિપ્રસઙ્ગાત્ । અસતિ સંસર્ગે નાસ્તિ દર્શનાદિકમિતિ સિદ્ધમ્ ॥
અત્રાહ- યદ્યપિ સંસર્ગો નાસ્તિ, તથાપિ સંસૃજ્યમાનં સંસૃષ્ટં સંસ્રષ્ટા ચાસ્તિ, તદપ્રતિષેધાત્ । ન ચ સંસર્ગમન્તરેણ સંસૃજ્યમાનં સંસૃષ્ટં સંસ્રષ્ટા ચ સંભવતિ । તસ્માત્સંસર્ગો ઽપિ ભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે । એતદપિ ન યુક્તમ્ । યસ્માદ્યદા સંસર્ગ એવ નાસ્તીતિ પ્રતિપાદિતમ્, અસતિ ચ ( પ્પ્_113 ) સંસર્ગે તદા કુતઃ સંસૃજ્યમાનાદિકમ્? તત્ર વર્તમાનસંસર્ગક્રિયાસાધનકર્મભૂતં સંસૃજ્યમાનમ્, સંસૃષ્ટં નિષ્પન્નસંસર્ગક્રિયમ્, સંસ્રષ્ટા કર્તા ક્રિયાનિષ્પત્તૌ સ્વાતન્ત્ર્યેણાવસ્થિતઃ । તદત્ર સંસર્ગાભાવાદેવ સંસૃજ્યમાનાદિકમપશ્યંસ્તત્પ્રતિષેધં નિગમયન્નાહ-
સંસૃજ્યમાનં સંસૃષ્ટંસંસ્રષ્ટા ચ ન વિદ્યતે