Prasannapada · અધ્યાય 36

યદેતદુક્તં ભગવતા, તન્ન ભાવાનામભાવપરિદીપકમ્ કિં તર્હિ શૂન્યતાપરિદીપકમ્ સ્વભાવાનુત્પાદપરિદીપકમિત્યર્થઃ । યથોક્તમનવતપ્તહ્રદાપસંક્રમણસૂત્રે-
યઃ પ્રત્યયૈર્જાયતિ સ હ્યજાતો નો તસ્ય ઉત્પાદુ સભાવતો ઽસ્તિ ।
યઃ પ્રત્યયાધીનુ સ શૂન્ય ઉક્તો યઃ શૂન્યતાં જાનતિ સો ઽપ્રમત્તઃ ॥
ઇતિ

અત્રાહ- નાયમાગમો ભાવસ્વભાવાનુત્પાદં પરિદીપયતિ, કિં તર્હિ નિઃસ્વભાવત્વમ્, સ્વભાવસ્યાનવસ્થાયિત્વમ્, વિનાશિત્વમ્, ઇતિ । કુત એતદિતિ ચેત્,
ભાવાનાં નિઃસ્વભાવત્વમન્યથાભાવદર્શનાત્ ।
વિચાર્યમાણાનામન્યથાત્વં વિપરિણામદર્શનાત્ ઇત્યર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ- યદિ ભાવાનાં સ્વભાવો ન સ્યાત્, તદાનીં નૈવૈષામન્યથાત્વમુપલભ્યેત । ઉપલભ્યતે ચ પરિણામઃ । તસ્માત્સ્વભાવાનવ સ્થાયિત્વમેવ સૂત્રાર્થ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ ॥
ઇતશ્ચૈતદેવમ્ । યસ્માત્-
અસ્વભાવો ભાવો નાસ્તિ ભાવાનાં શૂન્યતા યતઃ

યો હ્યસ્વભાવો ભાવઃ, સ નાસ્તિ । ભાવાનાં ચ શૂન્યતા ધર્મ ઇષ્યતે । ન ચ અસતિ ધર્મિણિ તદાશ્રિતો ધર્મ ઉપપદ્યતે । ન હિ અસતિ વન્ધ્યાતનયે તચ્છયામતોપપદ્યત ઇતિ । તસ્માદસ્ત્યેવ ભાવાનાં સ્વભાવ ઇતિ

અપિ ચ-
કસ્ય સ્યાદન્યથાભાવઃ સ્વભાવશ્ચેન્ન વિદ્યતે ।
યદિ ભાવાનાં સ્વભાવો ન સ્યાત્, યો ઽયં વિપરિણામલક્ષણઃ અન્યથાભાવઃ, સ કસ્ય સ્યાદિતિ? અત્રોચ્યતે । એવમપિ પરિકલ્પ્યમાને
કસ્ય સ્યાદન્યથાભાવઃ સ્વભાવો યદિ વિદ્યતે

ઇહ યો ધર્મો યં પદાર્થં ન વ્યભિચરતિ, સ તસ્ય સ્વભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે, અપરપ્રતિબદ્ધત્વાત્ । અગ્નેરૌષ્ણ્યં હિ લોકે તદવ્યભિચારિત્વાત્ સ્વભાવ ઇત્યુચ્યતે । તદેવ ઔષ્ણ્યમપ્સૂપલભ્યમાનં પરપ્રત્યયસંભૂતત્વાત્કૃત્રિમત્વાન્ન સ્વભાવ ઇતિ । યદા ચૈવમવ્યભિચારિણા સ્વભાવેન ભવિતવ્યમ્, તદા અસ્ય અવ્યભિચારિત્વાદન્યથાભાવઃ સ્યાદભાવઃ । ન હિ અગ્નિઃ શૈત્યં પ્રતિપદ્યતે । એવં ભાવાનાં સતિ સ્વભાવાભ્યુપગમે ઽન્યથાત્વમેવ ન સંભવેત્ । ઉપલભ્યતે ચૈષામન્યથાત્વમ્ । અતો નાસ્તિ સ્વભાવઃ

અપિ ચ । અયમન્યથાભાવો ભાવાનાં નૈવ સંભવતિ, યદ્દર્શનાત્સસ્વભાવતા સ્યાત્ । યથા ચ ન સંભવતિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
તસ્યૈવ નાન્યથાભાવો નાપ્યન્યસ્યૈવ યુજ્યતે ।
યુવા ન જીર્યતે યસ્માદ્યસ્માજ્જીર્ણો ન જીર્યતે

તસ્યૈવ તાવત્ પ્રાગ્વત્ પ્રાગવસ્થાયાં વર્તમાનસ્ય ભાવસ્યાન્યથાત્વં નોપપદ્યતે । તથા હિ યૂનો યુવાવસ્થાયામેવ વર્તમાનસ્ય નાસ્તિ અન્યથાત્વમ્ । અથાપિ અવસ્થાન્તરપ્રાપ્તસ્યૈવ અન્યથાત્વં પરિકલ્પ્યતે, તદપિ નોપપદ્યતે । અન્યથાત્વં નામ જરાયાઃ પર્યાયઃ । તદ્યદિ યૂનો નેષ્યતે, અન્યસ્યૈવ જીર્ણસ્ય ભવતીતિ, તદપિ ન યુજ્યતે । યસ્માન્ન હિ જીર્ણસ્ય પુનર્જરયા સંબન્ધઃ, નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ । કિં હિ જીર્ણસ્ય પુનર્જરયા સંબન્ધઃ કુર્યાત્? તદાગમનાન્તરેણ જીર્ણતાભાવાજ્જીર્ણો જીર્યત ઇતિ ન યુજ્યતે । અથ યૂન એવાન્યથાભાવઃ, તદયુક્તમ્, અપ્રાપ્તજરાવસ્થસ્ય યુવેતિ વ્યપદેશાત્, અવસ્થાદ્વયસ્ય ચ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાત્

અપિ ચ ।
તસ્ય ચેદન્યથાભાવઃ ક્ષીરમેવ ભવેદ્દધિ ।
અથ સ્યાત્- ક્ષીરાવસ્થાપરિત્યાગેન દધ્યવસ્થા ભવતિ, અતઃ ન ક્ષીરમેવ દધિ ભવતીતિ । ઉચ્યતે । યદિ ક્ષીરં દધિ ભવતીતિ નેષ્યતે પરસ્પરવિરોધાત્-
ક્ષીરાદન્યસ્ય કસ્યાથ દધિભાવો ભવિષ્યતિ

કિમુદકસ્ય દધિભાવો ભવતુ? તસ્માદસંબદ્ધમેવ તદન્યસ્ય દધિભાવો ભવિષ્યતીતિ । તદેવમન્યથાત્વાસંભવાત્ કુતસ્તદ્દર્શનાત્ સસ્વભાવતા ભાવાનાં પ્રસેત્સ્યતીતિ ન યુક્તમેતત્ । યથોક્તમાર્યરત્નાકરમહાયાનસૂત્રે-
યો ન પિ જાયતિ નો ચુપપદ્યી નો ચ્યવતે ન પિ જીર્યતિ ધર્મઃ ।
તં જિનુ દર્શયતી નરસિંહ તત્ર નિદેશયિ સત્ત્વ મહર્ષી ॥
યસ્ય સ્વભાવ ન વિદ્યતિ કશ્ચિ નો ઽપરભાવતુ કેનચિ લબ્ધઃ ।
નાન્તરતો ન પિ બાહિરતો વા લભ્યતિ તત્ર નિવેશયિ નાથઃ ॥
શાન્ત ગતી કથિતા સુગતેન નો ચ ગતી ઉપપદ્યતિ કાચિ ।
તત્ર ચ વ્યોહરસી ગતિમુક્તો મુક્તકુ મોચયસી બહુસત્ત્વાન્ ॥
સર્વિ વદેસિ નિરાત્મક ધર્માન્ સત્ત્વતુ ગ્રાહતુ મોચસિ લોકમ્ ।
મુક્ત સ્વયં ગતિતો ગતિમુક્તો તેનસિ પારગતો ન ચ તીર્ણઃ ॥
પારગતો ઽસિ ભવાર્ણવતીર્ણઃ પારગતો ન ચ લભ્યતિ કશ્ચિ ।
પારુ ન વિદ્યતિ નાપિ અપારુ પારગતો ઽસ્મિ વદેસિ ચ વાક્યમ્ ॥
વાચ ન વિદ્યતિ યાં ચ વદેસિ યં પિ વદેસિ ન વિદ્યતિ તં પિ ।
યસ્ય વદેસિ ન વિદ્યતિ સો ઽપિ યો ઽપિ વિજાનતિ સો ઽપિ અસન્તો ॥
તત્ર પ્રણષ્ટુ જગં ઇમુ સર્વં વિતથવિકલ્પનિવેશવશેન ।
શાન્ત વિજાનતિ યો નરુ ધર્માં સ્તેહિ તથાગતુ દૃષ્ટ સ્વયંભૂઃ ॥
શાન્ત પ્રજાનતિ ધર્મ પ્રણીતાન્ પ્રીતિ સ વિન્દતિ તોષતિ સત્ત્વાન્ ।
સો ભવતી જિનુ જિત્વેન ક્લેશાન્ આત્મ ............ ।
તેન વિજાનિત બોધિ જિનાનાં બુદ્ધિય બોધયતે સ જગં પિ ।
ઇત્યાદિ

યચ્ચોક્તમ્- અસ્વભાવો ભાવો નૈવાસ્તિ, શૂન્યતા ચ ભાવાનામિષ્યતે, તસ્માદસ્તિ શૂન્યતાઅશ્રયો ભાવસ્વભાવ ઇતિ, એતદપિ ન યુજ્યતે ઇત્યાહ-
યદ્યશૂન્યં ભવેત્કિંચિત્સ્યાચ્છૂન્યમિતિ કિંચન ।
ન કિંચિદસ્ત્યશૂન્યં ચ કુતઃ શૂન્યં ભવિષ્યતિ

યદિ શૂન્યતા નામ કાચિત્ સ્યાત્, તદા તદાશ્રયો ભાવસ્વભાવઃ સ્યાત્ । ન ત્વેવમ્ । ઇહ હિ શૂન્યતા નામેતિ સર્વધર્માણાં સામાન્યલક્ષણમિત્યભ્યુપગમાત્ અશૂન્યધર્માભાવાદશૂન્યતૈવ નાસ્તિ । યદા ચ અશૂન્યાઃ પદાર્થા ન સન્તિ, અશૂન્યતા ચ નાસ્તિ, તદા પ્રતિપક્ષનિરપેક્ષત્વાચ્છૂન્યતાપિ ( પ્પ્_108 ) ખપુષ્પમાલાવન્નાસ્તીત્યવસીયતામ્ । યદા ચ શૂન્યતા નાસ્તિ, તદાતદાશ્રયા અપિ પદાર્થા ન સન્તીતિ સ્થિતમવિકલમ્

અત્રાહ- ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાખ્યાનિ વિમુક્તયે વિનેયેભ્યો ભગવતા નિર્દિષ્ટાનિ સર્વતીર્થિકસમયાસાધારણાનિ સૌગત એવ પ્રવચને સમુપલભ્યન્તે । યેષામુપદેશાર્થમેવ બુદ્ધા ભગવન્તો ઽશેષતીર્થ્યવાદમહામોહાન્ધકારાનુગતજગતિ જગદેકપ્રદીપા નૈરાત્મ્યોપદેશાવિચ્છિન્નશિખા ઉત્પદ્યન્તે । સ ભવાંસ્તથાગતપ્રવચનવ્યાખ્યાનવ્યાજેન ઇદાનીં તામેવ શૂન્યતાં પ્રતિક્ષેપ્તુમારબ્ધવાન્, ઇત્યલં ભવતા સ્વર્ગાપવર્ગમાર્ગસમુચ્છેદકેનેતિ । ઉચ્યતે । અહો વત ભવાનત્યુન્મુખ ઇવ અત્યન્તવિપર્યાસાન્નિર્વાણપુરગામિનં શિવમૃજું પરમં પન્થાનમવધૂય ભાવાભિનિવેશવ્યા, કુલિતં સંસારકાન્તારાનુગમેવ માર્ગં મોક્ષપુરગામિત્વેન સમાશ્રિતો નિર્મુમુક્ષુઃ સન્ સંસારાટવીકાન્તારઃ સદ્ભિરુપાલભ્ય એવ સન્ અભિમાનાભિનિવેશગ્રહપવરશતયા તાનેવોપાલભતે । નનુ ભોઃ, નિરવશેષક્લેશવ્યાધિચિકિત્સકૈર્મહાવૈદ્યરાજૈઃ-
શૂન્યતા સર્વદૃષ્ટીનાં પ્રોક્તા નિઃસરણં જિનૈઃ ।
યેષાં તુ શૂન્યતા દૃષ્ટિસ્તાનસાધ્યાન્ બભાષિરે

ઇહ સર્વેષામેવ દૃષ્ટિકૃતાનાં સર્વગ્રહાભિનિવેશાનાં યનિઃસરણમપ્રવૃત્તિઃ સા શૂન્યતા । ન ચ દૃષ્ટિકૃતાનાં નિવૃત્તિમાત્રં ભાવઃ । યે તુ તસ્યામપિ શૂન્યતાયાં ભાવાભિનિવેશિનઃ, તાન્ પ્રતિ અવાચકા વયમિતિ કુતો ઽસ્મદુપદેશાત્ સકલકલ્પનાવ્યાવૃત્ત્યા મોક્ષો ભવિષ્યતિ? યઃ નકિંચિદપિ તે પણ્યં દાસ્યામીત્યુક્તઃ, સ ચેત્ ઽદેહિ ભોસ્તદેવ મહ્યં નકિંચિન્નામ પણ્યમ્,ઽ; ઇતિ બ્રૂયાત્, સ કેનોપાયેન શક્યઃ પણ્યાભાવં ગ્રાહયિતુમ્? એવં યેષાં શૂન્યતાયામપિ ભાવાભિનિવેશઃ, કેનેદાનીં સ તેષાં તસ્યાં ભાવાભિનિવેશો નિષિધ્યતામિતિ? અતો મહાભૈષજ્યે ઽપિ દોષસંજ્ઞિત્વાત્ પરમચિકિત્સકૈર્મહાવૈદ્યૈસ્તથાગતૈઃ પ્રત્યાખ્યાતા એવ તે । યથોક્તં ભગવતા આર્યરત્નકૂટસૂત્રે-
યન્ન શૂન્યતયા ધર્માન્ શૂન્યાન્ કરોતિ, અપિ તુ ધર્મા એવ શૂન્યાઃ । યન્નાનિમિત્તેન ધર્માનનિમિત્તાન્ કરોતિ, અપિ તુ ધર્મા એવાનિમિત્તાઃ । યન્નાપ્રણિહિતેન ધર્માનપ્રણિહિતાન્ કરોતિ, અપિ તુ ધર્મા એવાપ્રણિહિતાઃ । યૈવં પ્રત્યવેક્ષા, ઇયમુચ્યતે કાશ્યપ મધ્યમા પ્રતિપદ્ધર્માણાં ભૂતપ્રત્યવેક્ષા । યે હિ કાશ્યપ શૂન્યતોપલમ્ભેન શૂન્યતાં પ્રતિસરન્તિ, તાનહં નષ્ટપ્રણષ્ટાનિતિ વદામિ ॥
ઇતિ પ્રવચનાત્ ॥
તથા-
વરં ખલુ કાશ્યપ સુમેરુમાત્રા પુદ્ગલદૃષ્ટિરાશ્રિતા, ન ત્વેવ અભાવાભિનિવેશિકસ્ય શૂન્યતાદૃષ્ટિઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વદૃષ્ટિકૃતાનાં હિ કાશ્યપ શૂન્યતા નિઃસરણમ્ । યસ્ય ખલુ પુનઃ શૂન્યતૈવ દૃષ્ટિઃ, તમહમચિકિત્સ્યમિતિ વદામિ । તદ્યથા કાશ્યપ ગ્લાનઃ પુરુષઃ સ્યાત્ । તસ્મૈ ( પ્પ્_109 ) વૈદ્યો ભૈષજ્યં દદ્યાત્ । તસ્ય તદ્ભૈષજ્યં સર્વદોષાનુચ્ચાર્ય સ્વયં કોષ્ઠગતં ન નિઃસરેત્ । તત્કિં મન્યસે કાશ્યપ અપિ તુ સ પુરુષસ્તતો ગ્લાન્યાન્મુક્તો ભવેત્? નો હીદં ભગવન્ । ગાઢતરં તસ્ય પુરુષસ્ય ગ્લાન્યં ભવેત્, યસ્ય તદ્ભૈષજ્યં સર્વદોષાનુચ્ચાર્ય કોષ્ઠગતં ન નિઃસરેત્ । ભગવાનાહ- એવમેવ કાશ્યપ સર્વદૃષ્ટિકૃતાનાં શૂન્યતા નિઃસરણમ્ । યસ્ય ખલુ પુનઃ શૂન્યતૈવ દૃષ્ટિઃ, તમહમચિકિત્સ્યમિતિ વદામિ ॥ ઇતિ