Prasannapada · Chapter 36
yadetaduktaṃ bhagavatā, tanna bhāvānāmabhāvaparidīpakam kiṃ tarhi śūnyatāparidīpakam svabhāvānutpādaparidīpakamityarthaḥ | yathoktamanavataptahradāpasaṃkramaṇasūtre-
yaḥ pratyayairjāyati sa hyajāto no tasya utpādu sabhāvato 'sti |
yaḥ pratyayādhīnu sa śūnya ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ ||
iti
atrāha- nāyamāgamo bhāvasvabhāvānutpādaṃ paridīpayati, kiṃ tarhi niḥsvabhāvatvam, svabhāvasyānavasthāyitvam, vināśitvam, iti | kuta etaditi cet,
bhāvānāṃ niḥsvabhāvatvamanyathābhāvadarśanāt |
vicāryamāṇānāmanyathātvaṃ vipariṇāmadarśanāt ityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati- yadi bhāvānāṃ svabhāvo na syāt, tadānīṃ naivaiṣāmanyathātvamupalabhyeta | upalabhyate ca pariṇāmaḥ | tasmātsvabhāvānava sthāyitvameva sūtrārtha iti vijñeyam ||
itaścaitadevam | yasmāt-
asvabhāvo bhāvo nāsti bhāvānāṃ śūnyatā yataḥ
yo hyasvabhāvo bhāvaḥ, sa nāsti | bhāvānāṃ ca śūnyatā dharma iṣyate | na ca asati dharmiṇi tadāśrito dharma upapadyate | na hi asati vandhyātanaye tacchayāmatopapadyata iti | tasmādastyeva bhāvānāṃ svabhāva iti
api ca-
kasya syādanyathābhāvaḥ svabhāvaścenna vidyate |
yadi bhāvānāṃ svabhāvo na syāt, yo 'yaṃ vipariṇāmalakṣaṇaḥ anyathābhāvaḥ, sa kasya syāditi? atrocyate | evamapi parikalpyamāne
kasya syādanyathābhāvaḥ svabhāvo yadi vidyate
iha yo dharmo yaṃ padārthaṃ na vyabhicarati, sa tasya svabhāva iti vyapadiśyate, aparapratibaddhatvāt | agnerauṣṇyaṃ hi loke tadavyabhicāritvāt svabhāva ityucyate | tadeva auṣṇyamapsūpalabhyamānaṃ parapratyayasaṃbhūtatvātkṛtrimatvānna svabhāva iti | yadā caivamavyabhicāriṇā svabhāvena bhavitavyam, tadā asya avyabhicāritvādanyathābhāvaḥ syādabhāvaḥ | na hi agniḥ śaityaṃ pratipadyate | evaṃ bhāvānāṃ sati svabhāvābhyupagame 'nyathātvameva na saṃbhavet | upalabhyate caiṣāmanyathātvam | ato nāsti svabhāvaḥ
api ca | ayamanyathābhāvo bhāvānāṃ naiva saṃbhavati, yaddarśanātsasvabhāvatā syāt | yathā ca na saṃbhavati, tathā pratipādayannāha-
tasyaiva nānyathābhāvo nāpyanyasyaiva yujyate |
yuvā na jīryate yasmādyasmājjīrṇo na jīryate
tasyaiva tāvat prāgvat prāgavasthāyāṃ vartamānasya bhāvasyānyathātvaṃ nopapadyate | tathā hi yūno yuvāvasthāyāmeva vartamānasya nāsti anyathātvam | athāpi avasthāntaraprāptasyaiva anyathātvaṃ parikalpyate, tadapi nopapadyate | anyathātvaṃ nāma jarāyāḥ paryāyaḥ | tadyadi yūno neṣyate, anyasyaiva jīrṇasya bhavatīti, tadapi na yujyate | yasmānna hi jīrṇasya punarjarayā saṃbandhaḥ, niṣprayojanatvāt | kiṃ hi jīrṇasya punarjarayā saṃbandhaḥ kuryāt? tadāgamanāntareṇa jīrṇatābhāvājjīrṇo jīryata iti na yujyate | atha yūna evānyathābhāvaḥ, tadayuktam, aprāptajarāvasthasya yuveti vyapadeśāt, avasthādvayasya ca parasparaviruddhatvāt
api ca |
tasya cedanyathābhāvaḥ kṣīrameva bhaveddadhi |
atha syāt- kṣīrāvasthāparityāgena dadhyavasthā bhavati, ataḥ na kṣīrameva dadhi bhavatīti | ucyate | yadi kṣīraṃ dadhi bhavatīti neṣyate parasparavirodhāt-
kṣīrādanyasya kasyātha dadhibhāvo bhaviṣyati
kimudakasya dadhibhāvo bhavatu? tasmādasaṃbaddhameva tadanyasya dadhibhāvo bhaviṣyatīti | tadevamanyathātvāsaṃbhavāt kutastaddarśanāt sasvabhāvatā bhāvānāṃ prasetsyatīti na yuktametat | yathoktamāryaratnākaramahāyānasūtre-
yo na pi jāyati no cupapadyī no cyavate na pi jīryati dharmaḥ |
taṃ jinu darśayatī narasiṃha tatra nideśayi sattva maharṣī ||
yasya svabhāva na vidyati kaści no 'parabhāvatu kenaci labdhaḥ |
nāntarato na pi bāhirato vā labhyati tatra niveśayi nāthaḥ ||
śānta gatī kathitā sugatena no ca gatī upapadyati kāci |
tatra ca vyoharasī gatimukto muktaku mocayasī bahusattvān ||
sarvi vadesi nirātmaka dharmān sattvatu grāhatu mocasi lokam |
mukta svayaṃ gatito gatimukto tenasi pāragato na ca tīrṇaḥ ||
pāragato 'si bhavārṇavatīrṇaḥ pāragato na ca labhyati kaści |
pāru na vidyati nāpi apāru pāragato 'smi vadesi ca vākyam ||
vāca na vidyati yāṃ ca vadesi yaṃ pi vadesi na vidyati taṃ pi |
yasya vadesi na vidyati so 'pi yo 'pi vijānati so 'pi asanto ||
tatra praṇaṣṭu jagaṃ imu sarvaṃ vitathavikalpaniveśavaśena |
śānta vijānati yo naru dharmāṃ stehi tathāgatu dṛṣṭa svayaṃbhūḥ ||
śānta prajānati dharma praṇītān prīti sa vindati toṣati sattvān |
so bhavatī jinu jitvena kleśān ātma ............ |
tena vijānita bodhi jinānāṃ buddhiya bodhayate sa jagaṃ pi |
ityādi
yaccoktam- asvabhāvo bhāvo naivāsti, śūnyatā ca bhāvānāmiṣyate, tasmādasti śūnyatāaśrayo bhāvasvabhāva iti, etadapi na yujyate ityāha-
yadyaśūnyaṃ bhavetkiṃcitsyācchūnyamiti kiṃcana |
na kiṃcidastyaśūnyaṃ ca kutaḥ śūnyaṃ bhaviṣyati
yadi śūnyatā nāma kācit syāt, tadā tadāśrayo bhāvasvabhāvaḥ syāt | na tvevam | iha hi śūnyatā nāmeti sarvadharmāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamityabhyupagamāt aśūnyadharmābhāvādaśūnyataiva nāsti | yadā ca aśūnyāḥ padārthā na santi, aśūnyatā ca nāsti, tadā pratipakṣanirapekṣatvācchūnyatāpi ( Pp_108 ) khapuṣpamālāvannāstītyavasīyatām | yadā ca śūnyatā nāsti, tadātadāśrayā api padārthā na santīti sthitamavikalam
atrāha- trīṇi vimokṣamukhāni śūnyatānimittāpraṇihitākhyāni vimuktaye vineyebhyo bhagavatā nirdiṣṭāni sarvatīrthikasamayāsādhāraṇāni saugata eva pravacane samupalabhyante | yeṣāmupadeśārthameva buddhā bhagavanto 'śeṣatīrthyavādamahāmohāndhakārānugatajagati jagadekapradīpā nairātmyopadeśāvicchinnaśikhā utpadyante | sa bhavāṃstathāgatapravacanavyākhyānavyājena idānīṃ tāmeva śūnyatāṃ pratikṣeptumārabdhavān, ityalaṃ bhavatā svargāpavargamārgasamucchedakeneti | ucyate | aho vata bhavānatyunmukha iva atyantaviparyāsānnirvāṇapuragāminaṃ śivamṛjuṃ paramaṃ panthānamavadhūya bhāvābhiniveśavyā, kulitaṃ saṃsārakāntārānugameva mārgaṃ mokṣapuragāmitvena samāśrito nirmumukṣuḥ san saṃsārāṭavīkāntāraḥ sadbhirupālabhya eva san abhimānābhiniveśagrahapavaraśatayā tānevopālabhate | nanu bhoḥ, niravaśeṣakleśavyādhicikitsakairmahāvaidyarājaiḥ-
śūnyatā sarvadṛṣṭīnāṃ proktā niḥsaraṇaṃ jinaiḥ |
yeṣāṃ tu śūnyatā dṛṣṭistānasādhyān babhāṣire
iha sarveṣāmeva dṛṣṭikṛtānāṃ sarvagrahābhiniveśānāṃ yaniḥsaraṇamapravṛttiḥ sā śūnyatā | na ca dṛṣṭikṛtānāṃ nivṛttimātraṃ bhāvaḥ | ye tu tasyāmapi śūnyatāyāṃ bhāvābhiniveśinaḥ, tān prati avācakā vayamiti kuto 'smadupadeśāt sakalakalpanāvyāvṛttyā mokṣo bhaviṣyati? yaḥ nakiṃcidapi te paṇyaṃ dāsyāmītyuktaḥ, sa cet 'dehi bhostadeva mahyaṃ nakiṃcinnāma paṇyam,'; iti brūyāt, sa kenopāyena śakyaḥ paṇyābhāvaṃ grāhayitum? evaṃ yeṣāṃ śūnyatāyāmapi bhāvābhiniveśaḥ, kenedānīṃ sa teṣāṃ tasyāṃ bhāvābhiniveśo niṣidhyatāmiti? ato mahābhaiṣajye 'pi doṣasaṃjñitvāt paramacikitsakairmahāvaidyaistathāgataiḥ pratyākhyātā eva te | yathoktaṃ bhagavatā āryaratnakūṭasūtre-
yanna śūnyatayā dharmān śūnyān karoti, api tu dharmā eva śūnyāḥ | yannānimittena dharmānanimittān karoti, api tu dharmā evānimittāḥ | yannāpraṇihitena dharmānapraṇihitān karoti, api tu dharmā evāpraṇihitāḥ | yaivaṃ pratyavekṣā, iyamucyate kāśyapa madhyamā pratipaddharmāṇāṃ bhūtapratyavekṣā | ye hi kāśyapa śūnyatopalambhena śūnyatāṃ pratisaranti, tānahaṃ naṣṭapraṇaṣṭāniti vadāmi ||
iti pravacanāt ||
tathā-
varaṃ khalu kāśyapa sumerumātrā pudgaladṛṣṭirāśritā, na tveva abhāvābhiniveśikasya śūnyatādṛṣṭiḥ | tatkasya hetoḥ? sarvadṛṣṭikṛtānāṃ hi kāśyapa śūnyatā niḥsaraṇam | yasya khalu punaḥ śūnyataiva dṛṣṭiḥ, tamahamacikitsyamiti vadāmi | tadyathā kāśyapa glānaḥ puruṣaḥ syāt | tasmai ( Pp_109 ) vaidyo bhaiṣajyaṃ dadyāt | tasya tadbhaiṣajyaṃ sarvadoṣānuccārya svayaṃ koṣṭhagataṃ na niḥsaret | tatkiṃ manyase kāśyapa api tu sa puruṣastato glānyānmukto bhavet? no hīdaṃ bhagavan | gāḍhataraṃ tasya puruṣasya glānyaṃ bhavet, yasya tadbhaiṣajyaṃ sarvadoṣānuccārya koṣṭhagataṃ na niḥsaret | bhagavānāha- evameva kāśyapa sarvadṛṣṭikṛtānāṃ śūnyatā niḥsaraṇam | yasya khalu punaḥ śūnyataiva dṛṣṭiḥ, tamahamacikitsyamiti vadāmi || iti
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0