Prasannapada · અધ્યાય 35

સૂત્રે ઉક્તમ્- તન્મૃષા મોષધર્મ યદિદં સંસ્કૃતમ્ । એતદ્ધિ ખલુ ભિક્ષવઃ પરમં સત્યં યદિદમમોષધર્મ નિર્વાણમ્ । સર્વસંસ્કારાશ્ચ મૃષા મોષધર્માણઃ ઇતિ । તથા- નાસ્ત્યત્ર તથતા અવિતથતા વા । મોષધર્મકમપ્યેતત્ । પ્રલોપધર્મકમપ્યેતત્ ઇતિ । તદનેન ન્યાયેન યન્મોષધર્મ તન્મૃષેત્યેવં યસ્માદુક્તવાંસ્તથાગતો ભગવાન્, સર્વે ચ મોષધર્માણઃ સંસ્કારાઃ, તસ્માન્મોષધર્મકત્વેન તે સંસ્કારા મૃષા ભવન્તિ ચિત્રકરયન્ત્રદારિકાવત્, લક્ષણોપેતયન્ત્રમયવારણવઞ્ચિતોદયનવત્સરાજવત્ । તત્ર વિસંવાદકં મોષધર્મકં વિતથખ્યાત્યાલાતચક્રવત્ । અતો નિઃસ્વભાવત્વેન મૃષા સર્વસંસ્કારાઃ મોષધર્મકત્વાત્ મરીચિકાદિજલવત્ । યત્તુ સત્યં ન તન્મોષધર્મકમ્, તદ્યથા નિર્વાણમેકમ્ । તતશ્ચ વિહિતયા ઉપપત્ત્યા અસ્માચ્ચાગમાત્ સિદ્ધં સર્વભાવાનાં નૈઃસ્વાભાવ્યમ્ । શૂન્યાઃ સર્વધર્મા નિઃસ્વભાવયોગેન ઇતિ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા- અર્ધશતિકાપાઠાત્

અત્રાહ- યદ્યેવં મોષધર્મકત્વેન સર્વસંસ્કારાણાં મૃષાત્વં પ્રતિપાદિતં ભવતા, નન્વેવં સતિ ન સન્તિ સર્વે ભાવા ઇતિ સર્વપદાર્થાપવાદિની મિથ્યાદૃષ્ટિરેવ સ્યાત્ । ઉચ્યતે । સત્યં મોષધર્મકાઃ સર્વસંસ્કારાઃ, યે ઽદ્યાપિ ભવન્તં મુષ્ણન્તિ । નનુ ચ ભોઃ,
તન્મૃષા મોષધર્મ યદ્યદિ કિં તત્ર મુષ્યતે ।
યદા અસ્માભિઃ તન્મૃષા મોષધર્મકમ્ ઇત્યુક્તમ્, તદા કિં તત્ર મુષ્યતે? કિં તત્રાભાવો ભવતિ? કશ્ચિદ્યદિ પદાર્થો ઽભવિષ્યત્, સ્યાત્તસ્યાપવાદાદભાવદર્શનાન્મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । યદા તુ પદાર્થમેવ કંચિન્ન પશ્યામઃ, તદા કિં તત્ર મુષ્યતે? નૈવ કિંચિદભાવો ભવતીત્યયુક્તો ઽયમુપાલમ્ભો ભવતઃ ।
અત્રાહ- યદિ અભાવદર્શનમપિ ન પ્રતિપાદ્યતે, કિં પુનરનેનાગમેન પ્રતિપાદ્યત ઇતિ? ઉચ્યતે-
એતત્તૂક્તં ભગવતા શૂન્યતાપરિદીપકમ્