Prasannapada · અધ્યાય 29

તત્ર સહ તેન વર્તત ઇતિ સતત્, સતતો ભાવઃ સતત્ત્વમ્, અપૃથક્ત્વમ્, અનન્યત્વમ્ એકત્વમિત્યર્થઃ । તદેતત્ સતત્ત્વં યે વર્ણયન્તિ, ન તાનાચાર્યઃ શાસનાર્થપણ્ડિતાન્ મન્યતે । તદ્યથા- આત્મા ઉપાદાનેન પ્રજ્ઞપ્યતે યેન, સહૈવ તેનોપાદાનેન સંભવતિ । સ ન પૃથક્ । અવ્યતિરેકેણૈવ ભવતીત્યર્થઃ । એવં યેન કારણેન મૃદાદિના ઘટઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, તદવ્યતિરેકેણૈવ સ ભવતિ, ન પૃથક્ । એવમાત્મનો ભાવાનાં ચ સતત્ત્વં યે વર્ણયન્તિ, ન તે પરમગમ્ભીરસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્થ શાશ્વતોચ્છેદરહિતસ્ય ઉપાદાયપ્રજ્ઞપ્ત્યભિધાનસ્ય તત્ત્વં પશ્યન્તિ । પૃથક્ પૃથક્ ચ યે નિર્દિશન્તિ, પૃથગિત્યાત્માનમ્, પૃથગુપાદાનમ્, પૃથક્ કાર્યમ્, પૃથક્ કારણમ્, ઇત્યાદિના અન્યત્વં પશ્યન્તિ, અમૂનપિ ન શાસનસ્યાર્થકોવિદાનાચાર્યો મન્યતે । યથોક્તમ્-
એકત્વાન્યત્વરહિતં પ્રતિશ્રુત્કોપમં જગત્ ।
સંક્રાન્તિમાસાદ્ય ગતં બુદ્ધવાંસ્ત્વમનિન્દિતઃ ॥
એવં ચ અગ્નીન્ધનપરીક્ષયા અધિગતધર્મતત્ત્વપરમસ્ય યોગિનઃ કલ્પેનાકાલાલિપ્સિતૈરપિ નૈવ વપુર્દહ્યતે રાગદ્વેષમોહહુતાશનૈરપિ વા ઇતિ । યથોક્તં ભગવતા-
યથ ગગણુ ન જાતુ દગ્ધપૂર્વં સુબહુભિ કલ્પશતૈર્હિ દહ્યમાનમ્ ।
ગગનસમ વિજાનમાન ધર્માન્ સો ઽપિ ન દહ્યતિ જાતુ સાગ્નિમધ્યે ॥
સર્વિ હિ જ્વલમાણિ બુદ્ધક્ષેત્રે પ્રણિધિ કરોતિ સમાધિયે સ્થિહિત્વા ।
જ્વલત અયુ પ્રશામ્યતામશેષ પૃથિવિ વિનશ્યિપિ નૈવસ્યાન્યથાત્વમ્ ॥
તથા
અરણિં યથ ચોત્તરારણિં હસ્તવ્યાયામુ ત્રયેભિ સંગતિઃ ।
ઇતિ પ્રત્યયતો ઽગ્નિ જાયતે જાતુ કૃતુ કાર્ય લઘૂ નિરુધ્યતે ॥
અથ પણ્ડિતુ કશ્ચિ માર્ગતે કુત અયમાગતુ કુત્ર યાતિ વા ।
વિદિશો દિશ સર્વિ માર્ગતો નાગતિર્નાસ્ય ગતિશ્ચ લભ્યતિ ॥
સ્કન્ધાયતનાનિ ધાતવઃ શૂન્ય આધ્યાત્મિક શૂન્ય બાહિરાઃ ।
સર્વાત્મવિવિક્તનાલયા ધર્મ આકાશસભાવલક્ષણાઃ ॥
ઇમુ ઈદૃશ ધર્મલક્ષણા બુદ્ધ દીપંકરદર્શને ત્વયા ॥
અનુબુદ્ધ યથ ત્વયાત્મના તથ બોધેહિ સદેવમાનુષાન્ ॥
વિપરીતઅભૂતકલ્પિતૈ રાગદોષૈઃ પરિદહ્યતે જગત્ ।
કૃપમેઘશમામ્બુશીતલાં મુઞ્ચ ધારામમૃતસ્ય નાયક ॥
ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ અગ્નીન્ધનપરીક્ષા નામ દશમં પ્રકરણમ્ ॥
11
પૂર્વાપરકોટિપરીક્ષા એકાદશમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- વિદ્યત એવ આત્મા, સંસારસદ્ભાવાત્ । યદિ હિ આત્મા ન સ્યાત્, કસ્ય પઞ્ચગતિકે આજવંજવીભાવેન જન્મમરણપરંપરયા સંસરણં સ્યાત્? ઉક્તં હિ ભગવતા- અનવરાગ્રો હિ ભિક્ષવો જાતિજરામરણસંસારઃ ઇતિ । અવિદ્યાનીવરણાનાં સત્ત્વાનાં તૃષ્ણાસંયોજનાનાં તૃષ્ણાગણ્ડુરબદ્ધાનાં સંસરતાં સંધાવતાં પૂર્વા કોટિર્ન પ્રજ્ઞાયત ઇતિ । યદા ચ ભગવદુપદેશાત્સંસારો ઽસ્તિ, તદા સંસર્તાપ્યસ્તિ । સ ચ આત્મા ઉચ્યત ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદાત્મા, યદા સંસાર એવ સ્યાત્ । કથમ્? યસ્માદસ્ય-
પૂર્વા પ્રજ્ઞાયતે કોટિર્નેત્યુવાચ મહામુનિઃ ।
સંસારો ઽનવરાગ્રો હિ નાસ્યાદિર્નાપિ પશ્ચિમમ્