Prasannapada · અધ્યાય 30

કોટિર્ભાગો દેશ ઇતિ પર્યાયાઃ । પૂર્વા કોટિઃ પૂર્વો દેશ ઇત્યર્થઃ । યદિ હિ સંસારો નામ કશ્ચિત્ સ્યાત્, નિયતં તસ્ય પૂર્વમપિ સ્યાત્, પશ્ચિમમપિ, ઘટાદીનામિવ । ઉક્તં ચ ભગવતા- અનવરાગ્રો હિ ભિક્ષવો જાતિજરામરણસંસાર ઇતિ । યદેવ અવરાગ્રે ન સ્તઃ, સંસારસ્ય અનવરાગ્રવચનાત્, સંસાર એવ નાસ્તીતિ નનુ સ્પષ્ટમાદેશયામાસ ભગવાન્ । તસ્માન્નાસ્તિ સંસારઃ, પૂર્વાપરકોટયનુપલમ્ભાત્, અલાતચક્રવત્, ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
અત્રેદં વિચાર્યતે- યદિ પૂર્વં ચાપરં ચ સંસારસ્ય નિષિદ્ધં ભગવતા, કથં પુનરિદમાહ- તસ્માત્તર્હિ સંસારક્ષયાય પ્રતિપત્સ્યામહ ઇત્યેવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્, ઇતિ? ઉચ્યતે । અવિદ્યાનીવરણાનાં સત્ત્વાનામિત્યાદિવિશેષણોપાદાનાત્તેષામેવાયમનવરાગ્રઃ સંસાર ઇતિ પ્રતીયતે, ન પુનસ્તત્ત્વજ્ઞાનાનિલબલાત્ સમુન્મૂલિતાવિદ્યાનીવરણતરૂણામ્ । તેષાં તુ લોકોત્તરમાર્ગજ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધાશેષક્લેશવાસનામૂલનિઃશેષપાદપાનાં ભવત્યેવ અન્તઃ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ ॥
કથં પુનરાદિરહિતાનામન્તોપદેશ ઇતિ યાવત્ । દૃષ્ટમેતદ્ બાહ્યેષુ વ્રીહ્યાદિષુ આદ્યભાવે ઽપિ દહનાદિસંપર્કાદન્તસદ્ભાવઃ । યથોક્તમાર્યદેવપાદૈઃ-
યથા બીજસ્ય દૃષ્ટો ઽન્તો ન ચાદિસ્તસ્ય વિદ્યતે ।
તથા કારણવૈકલ્યાજ્જન્મનો ઽપિ ન સંભવઃ ॥ ઇતિ ।
સ ચ અન્તોપદેશો લૌકિક એવ વ્યવહારે સ્થિત્વા સંસારચારકાવબદ્ધાનામુત્સાહનાર્થં સત્ત્વાનાં દેશિતો લૌકિકજ્ઞાનાપેક્ષયા । વસ્તુકચિન્તાયાં તુ સંસાર એવ નાસ્તિ, તત્કુતો ઽસ્ય પરિક્ષયઃ? પ્રદીપાવસ્થાયાં રજ્જૂરગપરિક્ષયવત્ ॥
અત્રાહ- યદ્યેવં લૌકિકજ્ઞાનાપેક્ષયા અન્તવદ્ આદિરપિ કિં નોચ્યતે? ઉચ્યતે । અહેતુકદોષપ્રસઙ્ગાત્ લૌકિકજ્ઞાનાપેક્ષયાપિ સંસારસ્યાદેરભાવ ઇત્યુભયથાપ્યાદેરભાવ એવેતિ વિજ્ઞેયમ્

અત્રાહ- યદ્યાપિ અવરાગ્રે ન સ્તઃ સંસારસ્ય, તથાપિ મધ્યમસ્તિ, અપ્રતિષેધાત્ । તતશ્ચ અસ્તિ સંસારો મધ્યસદ્ભાવાત્ । ઇહ યન્નાસ્તિ, ન તસ્ય મધ્યમસ્તિ તદ્યથા કૂર્મરોમપ્રાવરણસ્યેતિ । હાસ્યઃ ખલ્વસિ । નનુ ચ ભોઃ,
નૈવાગ્રં નાવરં યસ્ય તસ્ય મધ્યં કુતો ભવેત્ ।
અગ્રમિતિ આદિઃ, પૂર્વમ્, પ્રથમમ્ ઉચ્યતે । અવરમિતિ અવસાનમ્, અન્તઃ, વ્યવચ્છેદ ઉચ્યતે । યસ્ય સંસારસ્ય આદિરન્તશ્ચ પ્રતિષિદ્ધઃ, તસ્ય કુતો મધ્યં ભવિષ્યતિ? તતશ્ચ સંજ્ઞામાત્રકમેવ વિપર્યાસપરવશમાનસાનાં સંસારઃ આદિમધ્યાવસાનવિરહિતત્વાદાકાશવદલાતચક્રાદિવદિતિ ભાવઃ । સંસારાભાવાચ્ચ નાસ્તિ આત્મેતિ । યત એવં સંસારસ્યાદિમધ્યાવસાનાનિ ન સન્તિ, અત એવ સંસારાભાવાજ્જાતિજરામરણાદીનાં પૂર્વાપરસહક્રમા અપિ નૈવ સન્તીત્યાહ-
તસ્માન્નાત્રોપપદ્યન્તે પૂર્વાપરસહક્રમાઃ

યથા ચ નોપપદ્યન્તે તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
પૂર્વં જાતિર્યદિ ભવેજ્જરામરણમુત્તરમ્ ।
નિર્જરામરણા જાતિર્ભવેજ્જાયેત ચામૃતઃ

યદિ પૂર્વં જાતિર્ભવેત્, તદા મરણસહિતા સ્યાત્ । ન ચ જરાદિરહિતા જાતિર્યુજ્યતે, અસંસ્કૃતત્વપ્રસઙ્ગાત્ । જરામરણરહિતસ્ય ભાવસ્ય જાતૌ પરિકલ્પ્યમાનાયામન્યત્ર અમૃતસ્યૈવ દેવદત્તસ્ય પ્રથમમિહ જાતિઃ પરિકલ્પ્યમાના સ્યાત્ । તતશ્ચ આદિમાન્ સંસારઃ સ્યાદહેતુકદોષશ્ચ । અભૂવમતીતમધ્વાનમ્, ઇત્યેવં પૂર્વાન્તકલ્પના ચ ન સ્યાત્ । અભૂત્વા ચ પૂર્વં પશ્ચાદિહોત્પાદઃ સ્યાત્ ॥
અથ સ્યાત્- આમ્રાદીનાં યથા પૂર્વં વિનાપિ જરામરણસંબન્ધાત્ પ્રથમમેવ ઉત્પાદો દૃષ્ટઃ, એવમાત્માનો ઽપીતિ । નૈવમ્ । સાધ્યસમત્વાત્ । આમ્રાદીનામપિ હિ સ્વબીજનિરોધે સમુત્પદ્યમાનત્વાત્ નાન્યત્રાવિનષ્ટાનામુત્પાદ ઇતિ સમમેતત્ પૂર્વેણ ॥
અથ સ્યાત્- અન્યદેવ વૃક્ષાદ્બીજમ્, અતો ઽન્યત્રાવિનાશપૂર્વક એવ વૃક્ષસ્યોત્પાદ ઇતિ નૈવમ્ । કાર્યકારણયોરન્યત્વસ્યાસિદ્ધત્વાત્ । તથા ચ વક્ષ્યતિ-
પ્રતીત્ય યદ્યદ્ભવતિ ન હિ તાવત્તદેવ તત્ ।
ન ચાન્યદપિ તત્તસ્માન્નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્ ॥
ન ચ બીજાદ્વૃક્ષસ્યાન્યત્વમ્ । અતઃ સાધ્યસમમેતત્ । યતશ્ચ અન્યત્રામૃતસ્ય ઇહોત્પાદો નાસ્તિ, ન પૂર્વં જાતિરભ્યુપેયા

અથ પૂર્વં જરામરણમ્, પશ્ચાજ્જાતિઃ, એવમપિ-
પશ્ચાજ્જાતિર્યદિ ભવેજ્જરામરણમાદિતઃ ।
અહેતુકમજાતસ્ય સ્યાજ્જરામરણં કથમ્

જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિતિ વચનાજ્જાતિહેતુકં જરામરણમુક્તં ભગવતા । યદિ એતત્પૂર્વં સ્યાત્તદા નિર્હેતુકં સ્યાત્ । તસ્માન્ન યુક્તમેતત્ । યતો ઽપ્યુક્તમ્-
યથ ઉક્ખિત્તે લોઢમ્મિ ઉક્ખેવે અત્થિ કારણં ।
ષડને કારણં ણત્થિ અણ્ણં ઉક્ખેવકારણા ॥ ઇતિ ।
યથાષ્યત્રોત્ક્ષેપઃ પતનકારણં નાન્યત્, એવમિહાપિ જાતિમેવકારણત્વેન વિનાશસ્ય વર્ણયામો નાન્યત્, ઇતિ નાસ્ત્યહેતુકતા વિનાશસ્ય । જાતિહેતુકત્વાચ્ચાસ્યોદ્ગમનમેવ વિનાશસ્ય હેતુરિતિ કૃત્વા એષાપિ ગાથા સુનીતા ભવતિ-
એવિમે સંખતા ધમ્મા સંભવન્તિ સકારણા ।
સ ભાવ એવ ધમ્માણં યં વિભોન્તિ સમુગ્ગતા ॥
ઇતિ

ઇદાનીં સહભાવેનાપિ જાતિજરામરણાનામસદ્ભાવં પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન જરામરણેનૈવ જાતિશ્ચ સહ યુજ્યતે ।
મ્રિયેત જાયમાનશ્ચ સ્યાચ્ચાહેતુકતોભયોઃ

યદિ સહભાવો જાતિજરામરણાનાં સ્યાત્, તદા જાયમાનસ્ય મરણં સ્યાત્ । ન ચૈતદ્યુક્તમ્ । ન ચ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાદાલોકાન્ધકારવદેકકાલતા યુક્તા । ન ચૈવં લોકે દૃષ્ટં યજ્જાયમાન એવ મ્રિયતે ઇતિ । અપિ ચ । અહેતુકત્વં જાત્યાદીનાં સહભાવકલ્પનાયાં સ્યાત્ । ન હિ સહભૂતયોઃ સવ્યેતરગોવિષાણયોરન્યોન્યહેતુકતા દૃષ્ટેતિ ન યુક્તમેતત્

તદેવમ્-
યત્ર ન પ્રભવન્ત્યેતે પૂર્વાપરસહક્રમાઃ ।
પ્રપઞ્ચયન્તિ તાં જાતિં તજ્જરામરણં ચ કિમ્

યસ્યાં જાતૌ યત્ર જરામરણે એતે પૂર્વાપરસહક્રમાઃ ન સન્તિ, તાં જાતિમનુપલભમાના આર્યાઃ કિં પ્રપઞ્ચયન્તિ? કિંશબ્દો ઽસંભવે । નૈવ પ્રપઞ્ચયન્તીત્યર્થઃ । અથવા । એવમવિદ્યમાનેષુ જાત્યાદિષુ તાં જાતિભવિદ્યમાનાં બાલાઃ કિં પ્રપઞ્ચયન્તિ તચ્ચ જરામરણં યન્ન સંવિદ્યતે? તસ્માદવસ્તુક એવ બાલાનાં પ્રપઞ્ચ ઇત્યભિપ્રાયઃ

યથા ચ સંસારસ્ય પૂર્વા કોટિર્નાસ્તિ, એવમન્યેષામપિ ભાવાનામિત્યાહ-
કાર્યં ચ કારણં ચૈવ લક્ષ્યં લક્ષણમેવ ચ ।
વેદના વેદકશ્ચૈવ સન્ત્યર્થા યે ચ કેચન

પૂર્વા ન વિદ્યતે કોટિઃ સંસારસ્ય ન કેવલમ્ ।
સર્વેષામપિ ભાવાનાં પૂર્વા કોટિર્ન વિદ્યતે