Prasannapada · અધ્યાય 28

ઇન્ધનાત્પૃથગ્ભૂતો ઽગ્નિરિષ્યમાણો નિત્યપ્રદીપ્ત એવ સ્યાત્, અપ્રદીપનહેતુકશ્ચ સ્યાત્ પુનરારમ્ભવૈયર્થ્યં ચ સ્યાત્, એવં ચ સતિ અકર્મક એવ સ્યાત્

અમુમેવાર્થં પ્રતિપાદયિતુકામ આહ-
પરત્ર નિરપેક્ષત્વાદપ્રદીપનહેતુકઃ ।
પુનરારમ્ભવૈયર્થ્યં નિત્યદીપ્તઃ પ્રસજ્યતે

ઇતિ । તત્ર પ્રદીપ્યતે તદિતિ પ્રદીપનમિન્ધનમ્ । પ્રદીપનં હેતુરસ્યેતિ પ્રદીપનહેતુક, ન પ્રદીપનહેતુકઃ અપ્રદીપનહેતુકઃ । યદિ પ્રદીપનાદન્યો ઽગ્નિઃ સ્યાત્, તદા ઇન્ધનનિરપેક્ષઃ સ્યાત્ । યો હિ યસ્માદન્યઃ, સ તન્નિરપેક્ષો દૃષ્ટઃ, ઘટાદિવ પટઃ । તતશ્ચ પરત્ર નિરપેક્ષત્વાદપ્રદીપનહેતુકઃ સ્યાત્, પ્રદીપનસાપેક્ષસ્ય હિ અગ્નેઃ તદભાવે સ્યાન્નિર્વાણમ્ । યદા તુ પ્રદીપનનિરપેક્ષ, તદા નિર્વાણપ્રત્યયવૈકલ્યાન્નિત્યપ્રદીપ્ત એવ ભવેત્ । નિત્યપ્રદીપ્તે ચાગ્નૌ સતિ અગ્નેરપરિનિર્વાણાર્થં ( પ્પ્_87 ) ચાસ્ય ઉપાદાનસંધુક્ષણાદિકં વ્યર્થમેવ સ્યાત્ । એવં ચ સતિ અકર્મકો ઽગ્નિઃ કર્તા સ્યાત્ । ન ચ અવિદ્યમાનકર્મકસ્ય કર્તૃત્વં વન્ધ્યાસુતસ્યેવ । તસ્માદિન્ધનાદગ્નેરન્યત્વમિતિ ન યુજ્યતે

અત્રાહ- યદેતદુક્તમ્-
અન્યશ્ચેદિન્ધનાદગ્નિરિન્ધનાદપ્યૃતે ભવેત્ ।
ઇતિ, તદયુક્તમ્ । ઇહાન્યત્વે ઽપિ સતિ અગ્નીન્ધનયોર્ન વિનૈવ ઇન્ધનેન અગ્નેરસ્તિત્વમ્ । યસ્માજ્જ્વાલાપરિગતો ઽર્થો દાહ્યત્વલક્ષણઃ ઇન્ધનમ્ । તદાશ્રયેણ ચ અગ્નિરુપલભ્યતે ન પૃથક્ । યદા ચૈતદેવમ્, અગ્નિસંબન્ધાદેવેન્ધનવ્યપદેશો ભવતિ, ઇન્ધનાશ્રયેણ ચાગ્નિરુપલભ્યતે ન પૃથક્, તદા અન્યશ્ચેદિન્ધનાદગ્નિરિત્યાદિદોષપ્રસઙ્ગસ્ય નાસ્ત્યેવાવસર ઇતિ । અસ્ય પક્ષસ્યાષ્યયુક્તતામુદ્ભાવયન્નાહ-
તત્રૈતસ્માદિધ્યમાનમિન્ધનં ભવતીતિ ચેત્ ।
કેનેધ્યતામિન્ધનં તત્તાવન્માત્રમિદં યદા

યદિ મન્યસે જ્વાલાપરિગતો ઽર્થો દાહ્યલક્ષણઃ ઇન્ધનમ્, તદાશ્રયશ્ચાગ્નિરિતિ, એવમપિ પરિકલ્પ્યમાને ઇન્ધનમગ્નિર્દહતીતિ નોપપદ્યતે । યસ્માત્
કેનેધ્યતામિન્ધનં તત્તાવન્માત્રમિદં યદા ।
ઇહેન્ધનમગ્નિર્દહતીતિ પરિકલ્પ્યમાને જ્વાલાપરિગતં દાહ્યમિન્ધનમિતિ, ન ચૈતદ્વયતિરેકેણાપરમગ્નિં પશ્યામો યેનેન્ધનં દહ્યેત । યસ્માદેતાવન્માત્રમિદમુપલભ્યતે યદુત જ્વાલાપરિગતં દાહ્યમાત્રમ્ । યદા ચૈતદ્વયતિરિક્તો નાસ્ત્યગ્નિઃ, તદા કેન તદિન્ધનં દાહ્યતામ્? તાવન્માત્રમિદં યદા, ઇધ્યમાનમાત્રમિદં યદેત્યર્થઃ । તસ્માન્નાગ્નિરિન્ધનં દહતિ તદ્વયતિરિક્તાગ્ન્યભાવાત્ । યદા ચૈવમ્, તદા કુતઃ કસ્યચિજ્જ્વાલાપરિગતિરિતિ સ એવ દોષો ન વેપતે

અપિ ચ । અન્યત્વાભ્યુપગમે ઽગ્નીન્ધનયોરિધ્યમાનવ્યપદેશાભાવાત્કુત ઇધ્યમાનમિન્ધનમ્, કુતો વા ઇન્ધનમગ્નિર્ધક્ષ્યતીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
અન્યો ન પ્રાપ્સ્યતે ઽપ્રાપ્તો ન ધક્ષ્યત્યદહન્ પુનઃ ।
ન નિર્વાસ્યત્યનિર્વાણઃ સ્થાસ્યતે વા સ્વલિઙ્ગવાન્

યદિ ઇન્ધનાદન્યો ઽગ્નિઃ સ્યાત્, સો ઽન્યત્વાદન્ધકારમિવેન્ધનં ન પ્રાપ્નુયાત્ । ન ચ ધક્ષ્યતિ અપ્રાપ્તત્વાદ્વિપ્રકૃષ્ટદેશાવસ્થિતમિવેત્યભિપ્રાયઃ । એવં ચ ઇધ્યમાનમિન્ધનં ભવતીતિ નોપપન્નમેવ । તતશ્ચ અગ્નેર્નિર્વાણં ન સ્યાત્ । અનિર્વાણશ્ચ સ્વલિઙ્ગવાનેવ સ્થાસ્યતિ, પ્રદીપ્ત ઇત્યર્થઃ । વાશબ્દો ઽવધારણે દ્રષ્ટવ્યો વિકલ્પાર્થો વા । સ્વલિઙ્ગવાનેવ અગ્નિઃ સ્થાસ્યતિ, યદિ વા નાસ્ત્યન્યત્વમગ્નેરિન્ધનાદિતિ । સમુચ્ચયે વા । અન્યો ન પ્રાપ્સ્યતિ ન ધક્ષ્યતિ ન ચ નિર્વાસ્યતિ સ્વલિઙ્ગવાંશ્ચ સ્થાસ્યતિ । તસ્માદયુક્તમિન્ધનાદન્યત્વમગ્નેઃ

અત્રાહ- અયુક્તમગ્નીન્ધનયોરન્યત્વમ્, યસ્માન્ન પ્રાપ્સ્યતે ઽપ્રાપ્તો ન ધક્ષ્યત્યદહન્ પુનરિત્યાદિ, તદયુક્તમ્ । દૃષ્ટા હિ અન્યત્વે સ્ત્રીપુરુષયોઃ પ્રાપ્તિઃ, એવમગ્નીન્ધનયોરપિ ભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે-
અન્ય એવેન્ધનાદગ્નિરિન્ધનં પ્રાપ્નુયાદ્યદિ ।
સ્ત્રી સંપ્રાપ્નોતિ પુરુષં પુરુષશ્ચ સ્ત્રિયં યથા

સ્યાદેતદેવમ્, યદિ સ્ત્રીપુરુષવત્પરસ્પરાનપેક્ષા અગ્નીન્ધનયોઃ સિદ્ધિઃ સ્યાત્

ન ત્વસ્તીત્યાહ-
અન્ય એવેન્ધનાદગ્નિરિન્ધનં કામમાપ્નુયાત્ ।
અગ્નીન્ધને યદિ સ્યાતામન્યોન્યેન તિરસ્કૃતે

ન ત્વેવં સંભવતિ યદિન્ધનનિરપેક્ષો ઽગ્નિઃ સ્યાત્, અગ્નિનિરપેક્ષં ચેન્ધનમિતિ । તસ્માદ્ દૃષ્ટાન્તવૈયર્થ્યમ્ । અન્યોન્યાપેક્ષાધીનજન્મનાં સત્યન્યત્વે યેષાં પ્રાપ્તિઃ સિદ્ધા, તેષામેવ દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદાનં ન્યાય્યં સ્યાત્ । તે ચ ન સંભવન્તીતિ ન યુક્તમેતદન્યત્વે સતિ પ્રાપ્તિરસ્તીતિ

અત્રાહ- યદ્યપિ અગ્નીન્ધનયોઃ સ્ત્રીપુરુષવત્પરસ્પરનિરપેક્ષા સિદ્ધિર્નાસ્તિ, તથાપિ પરસ્પરાપેક્ષા તાવદસ્તિ । તતશ્ચ અસ્ત્યેવાગ્નીન્ધનયોઃ સ્વરૂપસિદ્ધિઃ પરસ્પરસાપેક્ષત્વાત્ । ન હિ અવિદ્યમાનયોર્વન્ધ્યાપુત્રદુહિત્રોઃ પરસ્પરાપેક્ષતા દૃષ્ટેતિ । ઉચ્યતે । એવમપિ-
યદીન્ધનમપેક્ષ્યાગ્નિરપેક્ષ્યાગ્નિં યદીન્ધનમ્ ।
કતરત્પૂર્વનિષ્પન્નં યદપેક્ષ્યાગ્નિરિન્ધનમ્

અસ્યેન્ધનસ્ય અયમગ્નિર્દાહકઃ કર્તા, ઇત્યેવં યદિ ઇન્ધનમપેક્ષ્યાગ્નિર્વ્યવસ્થાપ્યતે, અસ્યાગ્નેરિદમિન્ધનં કર્મેત્યેવમગ્નિમપેક્ષ્ય યદીન્ધનમ્, તત્ કતરદનયોઃ પૂર્વનિષ્પન્નમ્? કિમિન્ધનં યદપેક્ષ્યાગ્નિ સ્યાત્, ઉત અગ્નિર્યમપેક્ષ્યેન્ધનં સ્યાત્? તત્ર યદિ ઇન્ધનં પૂર્વનિષ્પન્નમિતિ કલ્પ્યતે, તદયુક્તમ્, અગ્નિનિરપેક્ષસ્ય અનિધ્યમાનસ્યેન્ધનત્વાભાવાત્, તૃણાદેઃ સર્વસ્ય ચૈવ ઇન્ધનત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અથ પૂર્વમગ્નિઃ પશ્ચાદિન્ધનમિતિ, તદપ્યયુક્તમ્, ઇન્ધનાત્પૂર્વસિદ્ધસ્યાગ્નેરસંભવાત્, નિર્હેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । પશ્ચાચ્ચાપેક્ષયા નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ । તસ્માન્નાસ્તિ અત્ર કિંચિત્પૂર્વસિદ્ધં યદપેક્ષ્ય ઇતરસ્ય સિદ્ધિ સ્યાત્

અથાપિ મન્યસે- પૂર્વમિન્ધનં પશ્ચાદગ્નિરિતિ, એવમપિ
યદીન્ધનમપેક્ષ્યાગ્નિરગ્નેઃ સિદ્ધસ્ય સાધનમ્ ।
ભવિષ્યતિ । યદિ ઇન્ધનમપેક્ષ્યાગ્નિર્ભવિષ્યતીતિ પરિકલ્પ્યતે, એવં તર્હિ સિદ્ધસ્ય સતો ઽગ્નેઃ પુનરપિ સાધનં સ્યાત્ । વિદ્યમાનસ્યૈવ પદાર્થસ્ય સિદ્ધરૂપસ્યાપેક્ષા યુજ્યતે । ન હિ અવિદ્યમાનો દેવદત્તો ગૃહે કંચિદપેક્ષતે । એવં યદિ અગ્નિર્વિદ્યમાનો ન સ્યાત્, નાસાવિન્ધનમપેક્ષતે । તસ્માદસ્તિત્વમગ્ને રમ્ભુપેયમ્ । તદા ચ કિમસ્ય ઇન્ધનસ્યાપેક્ષયા પુનઃ કર્તવ્યમ્? ન હિ સિદ્ધો ઽગ્નિઃ પુનરિન્ધનેન ( પ્પ્_89 ) કર્તવ્યો યદર્થમિન્ધનાપેક્ષાસાફલ્યં સ્યાત્ । તસ્માદિન્ધનમપેક્ષ્યાગ્નિર્ભવતીતિ ન યુક્તમ્ ।
અપિ ચ । યદિ ઇન્ધનમપેક્ષ્યાગ્નિર્ભવતીતિ પરિકલ્પ્યતે-
એવં સતીન્ધનં ચાપિ ભવિષ્યતિ નિરગ્નિકમ્

યદિ ઇન્ધનમસિદ્ધં સ્યાત્, નૈવ તદગ્નિના અપેક્ષ્યેત, અસિદ્ધસ્યાપેક્ષાયોગાત્ । તસ્માન્નિરગ્નિકસ્યેન્ધનસ્ય સિદ્ધિરભ્યુપેયા, ન ચૈવમેતદિતિ ન યુક્તમેતદિતિ

અથ મતમ્- યૌગપદ્યેનૈવ ઇન્ધનસિદ્ધયા અગ્નિસિદ્ધિઃ, અગ્નિસિદ્ધયા ચ ઇન્ધનસિદ્દિઃ । તતશ્ચ એકસ્યાપિ પૂર્વસિદ્ધયનભ્યુપગમાત્, તત્ર યદુક્તમ્-
કતરત્પૂર્વનિષ્પન્નં યદપેક્ષ્યાગ્નિરિન્ધનમ્ ।
ઇતિ, તદયુક્તમિતિ । ઉચ્યતે । એવમપીષ્યમાણે ઉભયસ્યાપિ નાસ્તિ સિદ્ધિઃ । યસ્માત્-
યો ઽપેક્ષ્ય સિધ્યતે ભાવસ્તમેવાપેક્ષ્ય સિધ્યતિ ।
યદિ યો ઽપેક્ષિતવ્યઃ સ સિધ્યતાં કમપેક્ષ્ય કઃ

તત્ર યદિ યઃ અગ્ન્યાખ્યો ભાવઃ યમિન્ધનાખ્યં ભાવમપેક્ષ્ય સિધ્યતિ, ઇન્ધનાખ્યશ્ચ ભાવઃ યો ઽગ્નિના આત્મસિદ્ધયર્થમપેક્ષિતવ્યઃ, સ યદિ તમેવ અગ્ન્યાખ્યં પદાર્થમપેક્ષ્ય સિધ્યતિ, કથ્યતામિદાનીં સિધ્યતાં કમપેક્ષ્ય કઃ ઇતિ । યદા ચ અગ્ન્યભાવે સતિ ઇન્ધનસ્ય સિદ્ધિરેવ નાસ્તિ, તદા અકારણસ્યેન્ધનસ્યાભાવાત્ કુતસ્તદ્ધેતુકો ઽગ્નિઃ પ્રસેત્સ્યતિ? એવં ય ઇન્ધનાખ્યો ભાવઃ યમગ્ન્યાખ્યં ભાવમપેક્ષ્ય સિધ્યતિ, અગ્ન્યાખ્યશ્ચ ભાવો યઃ ઇન્ધનાખ્યેન આત્મસિદ્ધયર્થમપેક્ષિતવ્યઃ, સ યદિ તમેવેન્ધનાખ્યં ભાવમપેક્ષ્ય સિધ્યતિ, કથ્યતાં કિમિદાનીં સિધ્યતાં કમપેક્ષ્ય કઃ ઇતિ । યદા હિ ઇન્ધનાભાવે સતિ અગ્નેઃ સિદ્ધિર્નાસ્તિ, તદા નિષ્કારણસ્યાગ્નેરભાવાત્ કુતસ્તદ્ધેતુકમિન્ધનમ્?

ઇતશ્ચ અગ્નીન્ધનયોઃ પરસ્પરાપેક્ષયાપિ સિદ્ધિરસતી, સિદ્ધાસિદ્ધયોરપેક્ષાભાવાદિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
યો ઽપેક્ષ્ય સિધ્યતે ભાવઃ સો ઽસિદ્ધો ઽપેક્ષતે કથમ્ ।
અથાપ્યપેક્ષતે સિદ્ધસ્ત્વપેક્ષાસ્ય ન યુજ્યતે

યો હિ અગ્ન્યાખ્યો ભાવઃ ઇન્ધનાખ્યં ભાવમપેક્ષ્ય સિધ્યતિ, સઃ અસિદ્ધો વા ઇન્ધનમપેક્ષતે સિદ્ધો વા? યદિ અસિદ્ધઃ, તદા અસિદ્ધત્વાત્ ખરવિષાણવન્નેન્ધનમપેક્ષેત । અથ સિદ્ધઃ, સિદ્ધત્વાત્ કિમસ્યેન્ધનાપેક્ષયા? ન હિ સિદ્ધં પુનરપિ સાધ્યતે વૈયર્થ્યાત્ । એવમિન્ધને ઽપિ વાચ્યમ્ । તસ્માન્નાગ્નીન્ધનયોઃ પરસ્પરાપેક્ષયા યૌગપદ્યેન વા સિદ્ધિરિતિ

યતશ્ચૈવમ્, તસ્માત્-
અપેક્ષ્યેન્ધનમગ્નિર્ન
અથ સ્યાત્- અનપેક્ષ્યાગ્નિસ્તર્હિ ભવિષ્યતીતિ । એતદપિ ન યુક્તમિત્યાહ-
નાનપેક્ષ્યાગ્નિરિન્ધનમ્ ।
અન્યત્વપ્રતિષેધાદહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ । યથા ચ અગ્નિરપેક્ષ્ય વા અનપેક્ષ્ય વા ઇન્ધનં સંભવતિ, એવમિન્ધનમપીત્યાહ-
અપેક્ષ્યેન્ધનમગ્નિં ન નાનપેક્ષ્યાગ્નિમિન્ધનમ્

એતચ્ચ અનન્તરમેવ ગતાર્થત્વાન્ન પુનરુચ્યતે

અત્રાહ- કિમનયા અસ્માકમતિસૂક્ષ્મેક્ષિકયા પ્રયોજનમ્, યે વયં બ્રૂમઃ- યસ્માદગ્નિના ઇધ્યમાનમિન્ધનં પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યતે, તસ્માત્તે એવ અગ્નીન્ધને ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદેતદેવમ્, યદિ અગ્નિરિન્ધનં દહેત્ । યદિ ઇન્ધને ઽગ્નિઃ સંભવેત્, સ ઇન્ધનં દહેત્ । ન તુ સંભવતીત્યાહ-
આગચ્છત્યન્યતો નાગ્નિરિન્ધને ઽગ્નિર્ન વિદ્યતે ।
ઇન્ધનવ્યતિરિક્તાત્તાવત્કુતશ્ચિદન્યતો ઽગ્નેરાગમનં નાસ્તિ, તસ્ય અદૃષ્ટત્વાત્ । નિરિન્ધનસ્ય ચાહેતુકસ્યાગ્નેરાગમનાભાવાત્, સેન્ધનસ્ય ચાગમને પ્રયોજનાભાવાત્, તત્રાપિ ચેન્ધને તુલ્યપર્યનુયોગાત્, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્ચ આગચ્છત્યન્યતો નાગ્નિઃ । તથા ઇન્ધને ઽપ્યગ્નિર્ન સંભવતિ તત્રાનુપલભ્યમાનત્વાત્ ।
અથ સ્યાત્- વિદ્યમાનસ્યાપિ મૂલોદકાદિવદભિવ્યઞ્જકપ્રત્યયવૈકલ્યાત્પૂર્વમનુપલભ્યમાનત્વમ્, અરણિનિઘર્ષણાદભિવ્યઞ્જકપ્રત્યયસંભવાત્તુ પશ્ચાદુપલબ્ધિરિતિ । ઇદમેવ તાવત્સંપ્રધાર્યતે- કિં પુનર્મૂલોદકાદીનામભિવ્યઞ્જકૈઃ પ્રત્યયૈઃ ક્રિયત ઇતિ । તત્ર સ્વરૂપં તાવન્ન ક્રિયતે વિદ્યમાનત્વાત્ અભિવ્યક્તિઃ ક્રિયત ઇતિ ચેત્, કેયમભિવ્યક્તિર્નામ? પ્રકાશતેતિ ચેત્, એવં તર્હિ સૈવ ક્રિયતે પૂર્વમવિદ્યમાનત્વાદસ્યાઃ । સત્કાર્યવાદત્યાગશ્ચૈવં જાયતે અભિવ્યક્તેઃ પૂર્વમવિદ્યમાનત્વાત્પશ્ચાચ્ચ ભાવાત્ । સ્વરૂપસ્ય ચોત્પત્તિપ્રત્યયનિરપેક્ષત્વાત્ખપુષ્પવદભિવ્યક્તિપ્રત્યયસાપેક્ષતાપિ ન સ્યાત્ । અપિ ચ ઇયમભિવ્યક્તિરભિવ્યક્તસ્ય વા ભાવસ્ય પરિકલ્પ્યેત અનભિવ્યક્તસ્ય વા? તત્ર તાવદ્ યદભિવ્યક્તં તન્નાભિવ્યજ્યતે, તસ્યાભિવ્યક્તિવૈયર્થ્યાત્ અનિષ્ટદોષપ્રસઙ્ગાચ્ચ । અનભિવ્યક્તમપિ નાભિવ્યજ્યતે ખપુષ્પવદનભિવ્યક્તત્વાત્ । ઇત્યેવમભિવ્યક્તિર્ન સંભવતિ ॥
અથાપિ સ્યાત્- વિદ્યમાનસ્યૈવ પ્રત્યયૈઃ સ્થૌલ્યં ક્રિયતે ઇતિ, એવમપિ યદેવ સ્થૌલ્યં પૂર્વં નાસ્તીતિ તદેવ ક્રિયત ઇતિ કુતઃ સ્થૌલ્યાપાદનમભિવ્યક્તિઃ? સૌક્ષ્મ્યસ્ય ચ નિર્હેતુકસ્યાસંભવાત્ કસ્ય સ્થૂલતાપાદનાદભિવ્યક્તિઃ સ્યાદિતિ । તદેવં સર્વથા ઇન્ધને અગ્નેર્ન સંભવ ઇતિ ઇન્ધને ઽગ્નિર્ન વિદ્યતે । ન ચાવિદ્યમાનાગ્નિના ઇન્ધનસ્ય દહનમુપજાયતે ઇત્યસત્યમેવૈતદુપલભતે ભવાન્ ।
અપિ ચ । યથા પૂર્વં ગતાગતગમ્યમાનાનાં દૂષણમુક્તમ્-
અત્રેન્ધને શેષમુક્તં ગમ્યમાનગતાગતૈઃ

અગ્નિના ઇન્ધનં દહ્યમાનમુપલભ્યતે ઇત્યત્ર ઇન્ધનપ્રસ્તાવે શેષં દૂષણં ગમ્યમાનગતાગતદૂષણેન વેદિતવ્યમ્, ઉક્તપાઠવિપર્યયેણ-
દગ્ધં ન દહ્યતે તાવદદગ્ધં નૈવ દહ્યતે ।
દગ્ધાદગ્ધવિનિર્મુક્તં દહ્યમાનં ન દહ્યતે ॥
ઇત્યાદિના । યત એવમ્, અતો નાસ્ત્યગ્નિના ઇન્ધનસ્ય દહનમિતિ વેદિતવ્યમ્

ઇદાનીં યથોપપાદિતમર્થં નિગમયન્નાહ-
ઇન્ધનં પુનરગ્નિર્ન નાગ્નિરન્યત્ર ચેન્ધનાત્ ।
નાગ્નિરિન્ધનવાન્નાગ્નાવિન્ધનાનિ ન તેષુ સઃ

તત્ર
યદિન્ધનં સ ચેદગ્નિરેકત્વં કર્તૃકર્મણોઃ ।
ભવેત્, ઇત્યનેન અગ્નીન્ધનયોરકત્વપ્રતિષેધાત્
ઇન્ધનં પુનરગ્નિર્ન,
અન્યશ્ચેદિન્ધનાદગ્નિરિન્ધનાદપ્યૃતે ભવેત્ ।
ઇત્યાદિના અન્યત્વસ્ય પ્રતિષેધાત્
નાગ્નિરન્યત્ર ચેન્ધનાત્ ।
તત્ત્વાન્યત્વોભયપક્ષપ્રતિષેધાદેવ તદ્વત્પક્ષાધારાધેયપક્ષાણામપ્યર્થતઃ પ્રતિષિદ્ધત્વાત્તાનપિ નિગમયન્નાહ-
નાગ્નિરિન્ધનવાન્નાગ્નાવિન્ધનાનિ ન તેષુ સઃ ।
ઇતિ । તત્રાગ્નિરિન્ધનવાન્ન ભવતિ । ઇન્ધનમસ્યાસ્મિન્ વા વિદ્યત ઇતિ વ્યતિરેકેણ વા વ્યુત્પાદેન અવ્યતિરેકેણ વા । તત્ર વ્યતિરેકેણ- તદ્યથા ગોમાન્ દેવદત્તઃ । અવ્યતિરેકેણ- બુદ્ધિમાન્ દેવદત્તો રૂપવાનિત્યાદિ । અગ્નીન્ધનયોશ્ચ પક્ષદ્વયસ્યાપિ પ્રતિષિદ્ધત્વાદિન્ધનવાનગ્નિરિતિ પ્રતિષેધો વિહિતઃ । અન્યચ્ચ । કુણ્ડં દધ્ન આધારતાં પ્રતિપદ્યતે । ન ચેન્ધનાદન્યત્વમગ્નેરસ્તીતિ નાગ્નાવિન્ધનાનીતિ યુજ્યતે । નાપિ ઇન્ધને ઽસ્ત્યગ્નિઃ, અન્યત્વપ્રતિષેધાદિતિ । એવમાધારાધેયતાપ્રતિષેધો ઽપ્યર્થત ઉપપાદિત એવ

યથા ચાગ્નિઃ પઞ્ચધા વિચાર્યમાણો ન સંભવતિ, એવમાત્માપિ, ઇત્યતિદિશન્નાહ-
અગ્નીન્ધનાભ્યાં વ્યાખ્યાત આત્મોપાદાનયોઃ ક્રમઃ ।
સર્વો નિરવશેષેણ
તત્ર ઉપાદીયતે ઇત્યુપાદાનં પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ । યસ્તાનુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યતે, સ ઉપાદાતા ગ્રહીતા નિષ્પાદક આત્મેત્યુચ્યતે । અહંકારવિષયત્વાદાહિત ઉત્પાદિતો ઽહંમાનો ઽસ્મિન્નિતિ । તદસ્યાત્મન ઉપાદાનસ્ય ચ યઃ ક્રમઃ સિદ્ધિઃ, સ સર્વો ઽગ્નીન્ધનાભ્યાં વ્યાખ્યાતો ઽવગન્તવ્યો નિરવશેષેણ ॥
કઃ પુનઃ સર્વસ્ય નિરવશેષસ્ય ચ ભેદઃ? સર્વગ્રહણેનૈવ પઞ્ચ પક્ષાઃ સમનન્તરપ્રક્રાન્ત અભિસંબધ્યન્તે । સર્વે એતે પઞ્ચાપિ પક્ષાઃ અગ્નીન્ધનવદાત્મોપાદાનયોરપ્યવિકલા ઢૌકનીયાઃ । યશ્ચૈયા પ્રતિપાદને ઉપપત્તિક્રમઃ પ્રાગુપવર્ણિતઃ, તેન નિરવશેષેણ આત્મોપાદાનયોઃ પ્રતિષેધો વેદિતવ્યઃ ઇત્યનેન સર્વાત્મના પ્રતિષેધસામ્યમગ્નીન્ધનાભ્યામાત્મોપાદાનયોર્વેદિતવ્યમિત્યુપદર્શનાર્થં સર્વો નિરવ શેષેણેત્યાહ । તત્ર યદેવોપાદાનં સ એવ આત્મા, ઇત્યેવં કર્તૃકર્મણોરેકત્વપ્રસઙ્ગાન્ન યુજ્યતે નાપ્યન્યદુપાદાનમન્ય ઉપાદાતા, સ્કન્ધવ્યતિરેકેણાપ્યાત્મોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્, પરત્ર નિરપેક્ષત્વાદિત્યાદિપ્રસઙ્ગાચ્ચ । એકત્વાન્યત્વપ્રતિષેધાચ્ચ સ્કન્ધવાનષ્યાત્મા ન ભવતિ । અન્યત્વાભાવાચ્ચ નાત્મનિ સ્કન્ધા ન સ્કન્ધેષ્વાત્મા । યત એવં પઞ્ચસુ પ્રકારેષુ આત્મનો ન સત્ત્વમ્, તસ્માત્કર્મકારકવદેવ આત્મોપાદાનયોઃ પરસ્પરાપેક્ષિકી સિદ્ધિરિતિ સ્થિતમ્ ॥
યશ્ચાયમાત્મોપાદાનયોઃ ક્રમઃ, સ નાનયોરેવ, કિં તર્હિ-
સાર્ધં ઘટપટાદિભિઃ

નિરવશેષૈઃ પદાર્થૈઃ સર્વથા વ્યાખ્યાતો વેદિતવ્યઃ । ઘટાદયો હિ કાર્યકારણભૂત અવયવાવયવિભૂતા લક્ષણલક્ષ્યભૂતા ગુણ્નગુણિભૂતા વા સ્યુઃ । તત્ર મૃદ્દણ્ડચક્રસૂત્રસલિલકુલાલકરવ્યાયામાદયો ઘટસ્ય કારણભૂતાઃ, ઘટઃ કાર્યભૂતઃ । કપાલાદયો નીલાદયો વા અવયવભૂતાઃ ઘટો ઽવયવી । પૃથુબુધ્નલમ્બૌષ્ઠદીર્ઘગ્રીવત્વાદીનિ લક્ષણાનિ ઘટો લક્ષ્યઃ। શ્યામત્વાદયો ગુણાઃ, ઘટો ગુણી । ઇત્યેવં વ્યવસ્થાપ્ય અગ્નીન્ધનવત્ ક્રમો યોજ્યઃ । એષાં ચ ઘટાદીનામાત્મોપાદાનયોશ્ચ મધ્યમકાવતારપ્રકરણાદ્ વ્યાખ્યાનમવસેયમ્

તદેવં કર્મકારકવદાત્મોપાદાનયોર્ઘટાદીનાં ચ પરસ્પરાપેક્ષિક્યાં સિદ્ધૌ વ્યવસ્થિતાયાં તથાગતવચનાવિપરીતાર્થાવબોધાભિમાનિતયા તીર્થ્યમતોપકલ્પિતપદાર્થવ્યવસ્થાં સૌગતપ્રવચનાર્થત્વેનોપનીય અતિમૂઢતયા-
આત્મનશ્ચ સતત્ત્વં યે ભાવાનાં ચ પૃથક્પૃથક્ ।
નિર્દિશન્તિ ન તાન્મન્યે શાસનસ્યાર્થકોવિદાન્