Prasannapada · અધ્યાય 16

તત્ર યદિ સતિ રાગે રક્તઃ પરિકલ્પ્યેત, તત્રાપિ એષ એવ રાગાનુપપત્તિક્રમો ઽનન્તરોક્તો રક્તે ઽપિ તુલ્યઃ ।
રક્તાદ્યદિ ભવેત્પૂર્વં રાગો રક્તતિરસ્કૃતઃ ।
ઇત્યાદિ । અથાસતિ રાગે રક્ત ઇષ્યતે, એતદપ્યયુક્તમ્ । યસ્માત્-
રાગે ઽસતિ પુના રક્તઃ કુત એવ ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ । તસ્માદ્રક્તો ઽપિ નાસ્તિ । રાગરક્તાભાવાચ્ચ સ્કન્ધાદયો ઽપિ ન સન્તીતિ

અત્રાહ- નૈવ હિ રાગરક્તયોઃ પૌર્વાપર્યેણ સંભવો યત ઇદં દૂષણં સ્યાત્, કિં તર્હિ રાગરક્તયોઃ સહૈવોદ્ભવઃ । ચિત્તસહભૂતેન રાગેણ હિ ચિત્તં રજ્યતે, તચ્ચ રક્તમિતિ । અતો વિદ્યેતે એવ રાગરક્તાવિતિ । ઉચ્યતે । એવમપિ-
સહૈવ પુનરુદ્ભૂતિર્ન યુક્તા રાગરક્તયોઃ ।
સહોત્પાદો ઽપિ ન યુક્તો રાગરક્તયોઃ । યસ્માત્-
ભવેતાં રાગરક્તૌ હિ નિરપેક્ષૌ પરસ્પરમ્

સહભાવાત્ સવ્યેતરગોવિષાણવદિત્યભિપ્રાયઃ

અપિ ચ । અનયો રાગરક્તયોઃ સહભાવઃ એકત્વે પરિકલ્પ્યેત પૃથક્ત્વે વા? તત્ર યદિ એકત્વે, તન્ન યુજ્યતે । યસ્માત્
નૈકત્વે સહભાવો ઽસ્તિ
કસ્માત્પુનર્નાસ્તીત્યાહ-
ન તેનૈવ હિ તત્સહ ।
ન હિ રાગસ્વાત્મા રાગાદવ્યતિરિક્તો રાગેણ સહેતિ વ્યપદિશ્યતે ॥
ઇદાનીં પૃથક્ત્વે ઽપિ સહભાવાભાવમાહ-
પૃથક્ત્વે સહભાવો ઽથ કુત એવ ભવિષ્યતિ

ન હિ પૃથગ્ભૂતયોરાલોકાન્ધકારયોઃ સંસારનિર્વાણયોર્વા સહભાવો દૃષ્ટ ઇતિ

કિં ચાન્યત્-
એકત્વે સહભાવશ્ચેત્સ્યાત્સહાયં વિનાપિ સઃ ।
પૃથક્ત્વે સહભાવશ્ચેત્સ્યાત્સહાયં વિનાપિ સઃ

યદિ એકત્વે સહભાવઃ સ્યાત્, તદા યત્ર યત્રૈકત્વં તત્ર તત્ર સહભાવ ઇત્યેકસ્યાપિ સહભાવઃ સ્યાત્ । પૃથક્ત્વે ઽપિ સહભાવે ઇષ્યમાણે યત્ર યત્ર પૃથક્ત્વં તત્ર તત્ર સહભાવ ઇતિ અશ્વાદિવ્યતિરિક્તસ્ય પૃથગવસ્થિતસ્ય ગોઃ અસહાયસ્ય સહભાવઃ સ્યાત્

કિં ચ-
પૃથક્ત્વે સહભાવશ્ચ યદિ કિં રાગરક્તયોઃ ।
સિદ્ધઃ પૃથક્પૃથગ્ભાવઃ સહભાવો યતસ્તયોઃ

પૃથક્ત્વે સહભાવશ્ચ રાગરક્તયોઃ પરિકલ્પ્યતે । કિમનયોઃ સિદ્ધઃ પૃથક્પૃથગ્ભાવઃ? કિં રાગનિરપેક્ષો રક્તઃ સિદ્ધો યતસ્તયોઃ સહભાવઃ સ્યાત્? પૃથક્પૃથક્સિદ્ધયોરેવ હિ ગવાશ્વયોઃ સહભાવો દૃષ્ટઃ । ન ત્વેવં રાગરક્તૌ પૃથક્પૃથક્સિદ્ધાવિતિ નાસ્ત્યનયોઃ સહભાવઃ

અથવા । પૃથક્પૃથગસિદ્ધયોર્ન સહભાવ ઇતિ કૃત્વા-
સિદ્ધઃ પૃથક્પૃથગ્ભાવો યદિ વા રાગરક્તયોઃ ।
પરિકલ્પ્યતે ભવતા, કિમિદાનીં સહભાવેનાકિંચિત્કરેણ પરિકલ્પિતેનેત્યાહ-
સહભાવં કિમર્થં તુ પરિકલ્પયસે તયોઃ

રાગરક્તયોઃ સિદ્ધયર્થં સહભાવઃ પરિકલ્પ્યતે । સચ પૃથક્પૃથગસિદ્ધયોર્નાસ્તીતિ પૃથક્પૃથક્ સિદ્ધિરભ્યુપગમ્યતે ત્વયા । નન્વેવં સતિ સિદ્ધત્વાત્કિમનયોઃ સહભાવેન કૃત્યમ્?
અથ-
પૃથઙ્ ન સિધ્યતીત્યેવં સહભાવં વિકાઙ્ક્ષસિ ।
પૃથક્પૃથગ્ રાગરક્તયોઃ સિદ્ધિર્નાસ્તીતિ કૃત્વા યદ્યનયોઃ સહભાવમિચ્છસિ, સ ચ પૃથક્પૃથગસિદ્ધયોર્નાસ્તીતિ-
સહભાવપ્રસિદ્ધયર્થ પૃથક્ત્વં ભૂય ઇચ્છસિ

નન્વેવં સતિ ઇતરેતરાશ્રયાયાં સિદ્ધૌ સ્થિતાયાં કસ્યેદાનીં સિદ્ધૌ સત્યાં કસ્ય સિદ્ધિરસ્તુ?

યાવતા-
પૃથગ્ભાવાપ્રસિદ્ધેશ્ચ સહભાવો ન સિધ્યતિ ।
કતમસ્મિન્ પૃથગ્ભાવે સહભાવં સતીચ્છસિ

નાસ્ત્યેવ સ પૃથગ્ભાવઃ સહભાવાનપેક્ષો યસ્મિન્ પૃથગ્ભાવે સતિ સહભાવસિદ્ધિઃ સ્યાદિત્યસંભાવયન્નાહ-
કતમસ્મિન્પૃથગ્ભાવે સહભાવં સતીચ્છસિ

તદેવં યથોદિતવિચારપરામર્શેન રાગરક્તયોરસિદ્ધિં નિગમયન્નાહ-
એવં રક્તેન રાગસ્ય સિદ્ધિર્ન સહ નાસહ ।
ઇતિ । યથા ચ રાગરક્તયોર્ન પૌર્વાપર્યેણ સિદ્ધિઃ નાપિ સહભાવેન, એવં સર્વભાવાનામપીત્યતિદિશન્નાહ-
રાગવત્સર્વધર્માણાં સિદ્ધિર્ન સહ નાસહ

ઇતિ દ્વેષદ્વિષ્ટમોહમૂઢાદીનાં રાગરક્તવદસિદ્ધિર્યોજ્યતે