Prasannapada · અધ્યાય 17

અત એવોક્તં ભગવતા-
યો રજ્યેત યત્ર વા રજ્યેત યેન વા રજ્યેત, યો દુષ્યેત યત્ર વા દુષ્યેત યેન વા દુષ્યેત, યો મુહ્યેત યત્ર વા મુહ્યેત યેન વા મુહ્યેત, સ તં ધર્મ ન સમનુપશ્યતિ તં ધર્મ નોપલભતે । સ તં ધર્મમસમનુપશ્યન્નનુપલભમાનો ઽરક્તો ઽદુષ્ટો ઽમૂઢો ઽવિપર્યસ્તચિત્તઃ સમાહિત ઇત્યુચ્યતે । તીર્ણઃ પારગ ઇત્યુચ્યતે । ક્ષેમપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । અભયપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । યાવત્ ક્ષીણાસ્રવ ઇત્યુચ્યતે । નિઃક્લેશો વશીભૂતઃ સુવિમુક્તચિત્તઃ સુવિમુક્તપ્રજ્ઞ આજાનેયો મહાભાગઃ કૃતકૃત્યઃ કૃતકરણીયઃ અપહતભારો ઽનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તઃ સર્વચેતોવશિતાપરમપારમિપ્રાપ્તઃ શ્રમણ ઇત્યુચ્યતે । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તથા-
યે રાગદોષમદમોહસભાવ જ્ઞાત્વા સંકલ્પહેતુજનિતં વિતથપ્રવૃત્તમ્ ।
ન વિકલ્પયન્તિ ન વિરાગમપીહ તેષામ્ [આશુ] સર્વભવભાવવિભાવિતાનામ્ ॥
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિત્તાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ રાગરક્તપરીક્ષા નામ ષષ્ઠં પ્રકરણમ્ ॥
7
સંસ્કૃતપરીક્ષા સપ્તમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- વિદ્યન્ત એવ સંસ્કૃતસ્વભાવાઃ, સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ઉત્પાદાદિસંસ્કૃતલક્ષણસદ્ભાવાત્ । ઉક્તં હિ ભગવતા- ત્રીણીમાનિ સંસ્કૃતસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણાનિ । સંસ્કૃતસ્ય ભિક્ષવઃ ઉત્પાદો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે, વ્યયો ઽપિ, સ્થિત્યન્યથાત્વમપીતિ । ન ચ અવિદ્યમાનસ્ય ખરવિષાણસ્યેવ જાત્યાદિલક્ષણમસ્તિ । તસ્માત્સંસ્કૃતલક્ષણોપદેશાદ્વિદ્યન્ત એવ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યુઃ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ સંસ્કૃતસ્વભાવાસ્તાવકેન મતેન, યદિ જાત્યાદિલક્ષણમેવ ભવેત્ । ઇહાયમુત્પાદઃ સંસ્કૃતલક્ષણત્વેનેષ્યમાણઃ સંસ્કૃતો વા તલ્લક્ષણત્વેનેષ્યતે, અસંસ્કૃતો વા? તત્ર-
યદિ સંસ્કૃત ઉત્પાદસ્તત્ર યુક્તા ત્રિલક્ષણી ।
ત્રયાણાં લક્ષણાનાં સમાહારસ્ત્રિલક્ષણી । ઇયં ચ ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગસમાહારસ્વભાવસર્વસંસ્કૃતાવ્યભિચારિણીતિ કૃત્વા યદિ ઉત્પાદઃ સંસ્કૃત ઇતિ પરિકલ્પ્યતે, તદા ઉત્પાદે ઽપિ ત્રિલક્ષણી પ્રસજ્યતે । તતશ્ચ રૂપાદિવલ્લક્ષ્યત્વમુત્પાદસ્ય સ્યાત્, ન સંસ્કૃતલક્ષણત્વમ્ । અથોત્પાદે ઽપિ ત્રિલક્ષણી નેષ્યતે, તદા ત્રિલક્ષણીરહિતત્વાદાકાશવત્ સંસ્કૃતલક્ષણત્વમસ્યાવહીયતે ઇત્યાહ-
અથાસંસ્કૃત ઉત્પાદઃ કથં સંસ્કૃતલક્ષણમ્