પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 8

। .આદિ । કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ । અશ્વેત્યાદિ । અશ્વે સ્થિત આત્મા યસ્ય દ્રવ્યત્વસ્યેતિ વિગ્રહઃ । ગમકત્વાદ્ વ્યધિકરણસ્યાપિ બહુબ્રીહિઃ । અશ્વે સ્થિત ઇતિ વા સાધનં કૃતેતિ સમાસઃ । પશ્ચાદ્ આત્મશબ્દેન દ્વિપદો બહુવ્રીહિઃ । ॥।
વ્1 ॥। ત્ત્યા ચ । યથોક્તલક્ષણસ્ય દ્રવ્યત્વસ્ય પ્રતીત્યા તથેત્ય્ અશ્વ ઇતિ । ન તુ દ્રવ્યત્વેન સંબન્ધાત્* ગૌર્ દ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ એવંપ્રત્યયઃ સ્યાત્* । સ ચ પરેણેષ્ટ એવ ન ત્વ્ અશ્વ ઇતિ । ન હિ દ્રવ્યત્વનિમિત્તો ઽશ્વપ્રત્યયઃ । કિં ત્વ્ અશ્વત્વનિમિત્તઃ । તચ્ ચાશ્વત્વં ગવિ નાસ્તિ । સજાતીયાસ્વ્ એવ વ્યક્તિષુ સર્વદા સર્વાકારસ્થિતાત્મતાભ્યુપગમનાત્* । અયમ્ . .. .. ।

। વિષયે દ્રવ્યત્વં વર્તત ઇતીષ્યતે । તતશ્ ચાશ્વબુદ્ધિવિષયદ્રવ્યવૃત્તિધર્મકેન તેન ભાવ્યં તચ્ ચાશ્વબુદ્ધિવિષયદ્રવ્યવૃત્તિસ્વભાવં દ્રવ્યત્વં યેન સ્વભાવેનાશ્વે વર્તતે તેનૈવ ગવાદાવ્ અપિ । તથા ચ ગોર્ અપ્ય્ અશ્વબુદ્ધિવિષયતા પ્રાપ્તાન્યથા દ્રવ્યત્વસ્યાશ્વબુદ્ધિવિષયદ્રવ્યવૃત્તિત્વં સ્વભાવો ન સ્યાત્* । ન ચૈકસ્ય દ્વૌ સ્વભાવૌ યેનાશ્વે ઽન્ય .. ।

। .. .. .. .. વ્યત્વમાત્રં દૃશ્યમ્ અશ્વબુદ્ધિવિષયદ્રવ્યવૃત્તિસ્વભાવં સદ્ અપિ ન દૃશ્યતે તતો નાસ્તિ ગોર્ અશ્વ ઇતિ પ્રતીતિર્ ઇત્ય્ અત આહ । તસ્ય ચેતિ સામાન્યસ્ય એકસ્યેત્ય્ અનંશસ્ય ગૃહીતસ્યાપિ ભ્રાન્ત્યાનવધારણમ્ ઇત્ય્ અપિ મિથ્યા નિશ્ચયાત્મકે પરપ્રત્યક્ષે વૃત્તેર્ અયોગાદ્ યથોક્તં પ્રાક્* । તસ્માદ્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । અનવયવં સામાન્યં અ .. ।

। .. તાં ન પ્રતિપદ્યતે ઇયતા ચ ન ચાંશવદ્ ઇત્ય્ એતદ્ વ્યાખ્યાતં । જહાતિ પૂર્વં નાધારમ્ ઇત્ય્ એતત્ પૂર્વમ્ ઇત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । સ ચેતિ પૂર્વાધારત્યાગઃ । સામાન્યસ્ય નાબિમતઃ । અન્યત્રેતિ પૂર્વવ્યક્તૌ વર્તમાનસ્ય સામાન્યસ્ય સ્વસ્માત્ પૂર્વાધારદેશાદ્ અચલતસ્ તતઃ પૂર્વાધારદેશાદ્ અન્યત્ર સ્થાને જન્મ યસ્ય દ્રવ્યસ્ય તસ્મિન્ વૃ .. ।

। .. પિ સામાન્યં તતો ઽન્યદેશં દ્રવ્યં પ્રાપ્નોતિ ચેદ્ આહ । યત્રેત્યાદિ । યત્ર દેશે અસૌ પશ્ચાત્કાલભાવી વર્તતે તેન દેશેન સામાન્યં ન સંબધ્યતે । પૂર્વસ્થાનપરિત્યાગાનભ્યુપગમાત્* । યત્ર દેશે સામાન્યં ન વર્તતે તદ્દેશિનં ચ પશ્ચાત્કાલભાવિનં ભાવં પ્રાપ્નોતિ ન્યાયાતિક્રાન્તત્વાત્ કિમ્ અપ્ય્ એતન્ મહાદ્ભૂતમ્ ઇતિ પ્રક્. ।

। .. .. .. .. .. મ્ અધ્યવસાતુમ્* । સર્વગતત્વ .. પનામ્ અપિ નિરાચિકીર્ષુર્ આહ । યસ્યેત્યાદિ । તસ્યાપિ સર્વગતસામાન્યવાદિનઃ સર્વત્રગા યદિ જાતિસ્ તદા એકત્ર શાબલેયાદૌ યા તસ્ય વ્યક્તિઃ પ્રકાશના તયા વ્યક્તા કરણભૂતયા । સા જાતિઃ સર્વત્ર વ્યક્તિશૂન્યે દેશે વિજાતીયે ચ વ્યક્તિભેદે વ્યક્તૈવ પ્રકા .ઇ ।

। .. કાચિદ્ વ્યક્તિર્ ઇતિ નિષિદ્ધ્. .. .. વૃત્તિર્ આધેયતા । વ્યક્તિર્ ઇતિ । તસ્મિન્ ન યુજ્યત ઇત્ય્ ઇત્રાનતરે । યત એવં તસ્માત્ સા જાતિર્ નિત્યમ્ અનપેક્ષિતપરોપકારાનાધેયાતિશયત્વાદ્ એવંભૂતા યદિ સ્વભાવેન સ્વવિજ્ઞાનજનનયોગ્યા । તદા નિત્યં દૃશ્યેત વ્યક્તેઃ પ્રાક્* પશ્ચાચ્ ચ । અથ ન યોગ્યા તદા ન વા .. ।