પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 5

। માત્* પ્રભવ ઉત્પાદો યસ્ય વિકલ્પસ્ય તસ્માત્ સમુત્થિતા એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । યદિ નામ વસ્તુનિ તથાભૂતભેદાભાવસ્ તથાપિ વિકલ્પારોપિત એવાન્યાપોહઃ શબ્દાનાં પ્રવૃત્તેર્ અઙ્ગં તતો નાસ્ત્ય્ અવ્યાપિતાદોષ ઇતિ । પ્રધાનાદિકાર્ય .. .. ॥।
ચ્ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। ભૂતેષ્વ્ અપ્રધાનકાર્યેષુ ઉભયથાપિ સામાન્યસ્ય નિષેધાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અન્યાપોહવાદિનસ્ તુ ન દોષ ઇત્ય્ આહ । તથેત્યાદિ પ્રધાનાધિકાર્યત્વવિકલ્પનયેત્ય્ અર્થઃ । તદન્યેભ્યો ઽપ્રધાનાદિકાર્યત્વેન કલ્પિતેભ્યઃ । પ્રધાનાદિકાર્યત્વેનાધ્યારોપિતાનાં ભેદઃ પ્રતિ ।

। નુવૃત્તિઃ । પ્રત્યયનિમિત્તં સામાન્યં કિં નેતિ ચેત્* નૈતદ્ અસ્તિ યસ્માત્ તેન સામાન્યવાદિના સામાન્યં કલ્પયતાપિ અવશ્યં તત્ર પ્રધાનકાર્યાભિમતે વસ્તુનિ । અપ્રધાનકાર્યાભિમતાદ્ ભેદો નાન્તરીયકત્વાદ્ એષ્ટવ્યઃ । યદિ હ્ય્ અપ્રધાનકાર્યાત્ પુરુષાત્ પ્રધાનકાર્યસ્ય ન .. ।

। કાર્યે એકશબ્દપ્રવૃત્ત્યાદિલક્ષણે પર્યાપ્તઃ શક્તઃ । અતથાભૂતભેદેષુ યથા સામાન્યબુદ્ધિર્ ભ્રાન્તા એવં તથાભૂતભેદેષ્વ્ અપીત્ય્ અવિશેષેણ દર્શયન્ન્ આહ । યદીત્યાદિ । યદિશબ્દઃ સ્વભાવદ્યોતનાર્થઃ । યદ્ય્ અસ્ય સર્વત્ર નિર્વિષયત્વં સ્વભાવસ્ તત્ર કિંભૂમૌ વયમ્ ઇતિ । સ્. ।

। .. ગૃહીતસ્યાનિત્યાદિરૂપસ્ય નિત્યાદિકસ્ય ચ બાહ્યેષ્વ્ અભાવાત્* । અતશ્ ચાભૂતગ્રહાત્* । વિપ્લવ એવ ભ્રાન્તિર્ એવેતિ કૃત્વા નાસ્યાઃ સામાન્યબુદ્ધેર્ નિર્વિષયાયા વિષયનિરૂપણં પ્રતિ કશ્ચિદ્ આદરઃ । યદિ સર્વૈવ સામાન્યબુદ્ધિર્ ભ્રાન્તા કથં તર્હ્ય્ અનુમાનાદ્ વસ્તુસંવાદ ઇત્ય્ આહ । ।

। યે પરિચ્છેદે નિવેદયિષ્યામો નિવેદિતં ચ પ્રાક્* । યત્રાસ્તિ વસ્તુસંબન્ધો યથોક્તાનુમિતૌ યથેત્યાદિના । ન તથાભૂતસ્ય વસ્ત્વાત્મકસ્ય ગ્રાહ્યસ્ય સમાવેશાદ્ ગ્રહણાદ્ અનુમાનવિકપસ્ય વસ્તુસંવાદઃ । પ્રત્યક્ષવત્ ઇતિ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ । કિંકારણમ્ અતથા ।

। ધાનાચ્ ચ સામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અત્રાનત્રે । યદિ સામાન્યબુદ્ધિર્ નિર્વિષયા કથમ્ અસ્યા અન્યાપોહવિષયત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અત આહ નેત્યાદિ । અસ્યાઃ સામાન્યબુદ્ધેર્ ભિન્નપદાર્થદર્શનબલેનેતિ વિજાતીયવ્યાવૃત્તસ્વલક્ષણાનુભવસામર્થ્યેનોત્પત્તેર્ ઇત્ય્ અધ્યાહારઃ । બહુલગ્રહણં ।