પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 4

। ર્હિ સામાન્યતદ્વતોઃ સંબન્ધો ભવિષ્યતીતિ ચેદ્ આહાન્યસ્યાપીત્યાદિ । વ્યંગ્યવ્યંજકભાવાદેર્ ઇતિ પઞ્ચમી આદિશબ્દાદ્ આધારાધેયભાવપરિગ્રહઃ । એતસ્માત્ પૂર્વનિષિદ્ધાત્ સંબન્ધદ્વયાદ્ અન્યસ્યાપિ યસ્ય ॥।
વ્1 ॥। યસ્ય કસ્યચિત્ સંબન્ધસ્ય વ્યક્તિં પ્રતિ સામાન્યસ્યાભાવાત્ કિં કારણં નિત્યત્વાત્ કેનચિદ્ વ્યક્તિભેદનાનુપકાર્યસ્ય સામાન્યસ્યાપ્રતિબન્ધેન ન હ્ય્ અપ્રતિબન્ધસ્ય કશ્ચિત્ સંબન્ધો ઽસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્* । એતેન ચાન્યત્વે ઽનપાશ્રયાદ્ ઇતિ શ્લોકભાગો વ્યાખ્યાતઃ । અસંબન્ધમ્ અપિસામાન્યં વ્યક્તિષુ સામાન્યાનુકારિણી પ્રતીતિં જનયતીતિ ચેદ્ આહાસંબન્ધાદ્ ઇત્યાદિ ।

। .. દ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઇતિ તસ્માત્* । અયમ્ ઇતિ સામાન્યાવાદી । એકસ્ય સામાન્યસ્ય દર્શનેન હેતુના એકસ્મિન્ શાબલેયે વ્યક્તિભેદે વૃત્તિર્ યસ્ય પ્રત્યયસ્ય તસ્યાન્યત્ર વ્યક્ત્યન્તરે વૃત્તિમ્ અવિચ્છન્* । વસ્તુત્વેનેષ્ટસ્ય સામાન્યસ્ય વ્યક્તેઃ સકાશાદ્ યે તત્વાન્યત્વે તે નાતિક્રામતિ વસ્તુનો ગત્યન્તરાભાવાત્* તત્ર ચોક્તો દોષ ઇત્ય્ અયુક્તમ્ એતત્* । વસ્તુભૂતાત્ સામાન્યાદ્ અનુયા ।

। .. .આકારા પ્રતીતિઃ ભ્રાન્તિર્ એવ ભિન્નેષ્વ્ અભેદાધ્યારોપેણ વૃત્તેઃ કુતસ્ તર્હિ સા ઉત્પન્નેત્ય્ આહ વિકલ્પેત્યાદિ । વિજાતીયવ્યાવૃત્તિપદાર્થાનુભવેન યા તથાભૂતવિકલ્પસ્ય પ્રકૃત્યા જનિકા વાસના આહિતા તતઃ સમુત્થિતાઃ એતચ્ ચ પ્રાગ્ એવોક્તમ્ ઇત્ય્ આહ ભાવભેદ ઇત્યાદિ ભાવાનાં તત્કાર્યાણામ્ અતત્કાર્યેભ્યો ભેદઃ તથાભૂતાનાં ચા ।

। તિ નિર્લોઠિતમ્ એતત્ પ્રાક્* તત્ર ભાવભેદઃ પારંપર્યેણ કારણં વાસનાપ્રકૃતિઃ સાક્ષાદ્ ઇતિ દ્વયં ઉપન્યસ્તં । યદ્ય્ અન્યાપોહ એવ શબ્દવાચ્યઃ । કથં તર્હીદાનીમ્ ઇત્યાદિ । પ્રધાનેશ્વરાદિકાર્યશબ્દા ઇતિ પ્રધાનકાર્યમ્ ઈશ્વરકાર્યં જગદ્ ઇતિ આદિશબ્દાત્* શબ્દબ્રહ્મપરિણામ ઇત્યાદિશબ્દાનાં સંગ્રહઃ । ભાવેષ્વ્ આધ્યાત્માબાહ્યેષુ અતદ્ભૂતો ઽપ્ર ।

। .આત્ તદા ભવેત્ પ્રધાનાદિકાર્યાત્મકો ભેદઃ । સ એવ સ સર્વેષામ્ અભેદઃ । તેનાભેદેન નિમિત્તેન સર્વત્રા વર્તન્તે । સ ચ નાસ્તિ ભાવાનામ્ અન્યાપોહવાદિનો મતેનાપ્રધાનાદિકાર્યાત્મકત્વાત્* । તતશ્ ચ કથમ્ એવંભૂતેષ્વ્ અભેદેન વર્તન્તે । નૈવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તથા ચાવ્યાપિન્ય્ અન્યાપોહવ્યવસ્થેતિ ભાવઃ । તે ઽપીત્યાદિના પરિહરતિ । તે ।

। તેત્યાદિ । વસ્તુન્ય્ અતથા .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. પરિણામેનોપસ્કૃતત્વાદ્ વિજ્ઞાનસન્તતેઃ સર્વેષામ્ બાહ્યાધ્યાત્મિકાનામ્ અર્થાનાં દર્શનેષ્વ્ અનુભવેષુ । સત્સુ અપ્ય્ અનપેક્ષ્ય તદ્ભેદમ્ અપ્રધાનકા .. ।

। .. .. .. .. ક્ષ્યેત્ય્ અર્થઃ । તથાધ્યવસાય્. + + સંકેતમ્ અપ્રધાનકાર્યાન્ અપિ ભાવાત્ પ્રધાનકાર્યત્વેનાધ્યવસાયાત્* । અતથાભૂતં કલ્પિતપ્રધાનકાર્યત્વેન કલ્પિતં ચૈતન્યં । તસ્ય વ્યવચ્છેદેન પ્રધાનકાર્યાભાવા ઇતિ । યદ્વિકલ્પવિજ્ઞાનં તત્પ્રતિભાસિન્ય્ અર્થે સ એવ । વિજાતીયવિકલ્પવ્યવચ્છેદેનાન્યાપોહ ઇતિ ।