પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 44

। સંગઃ સ્યાત્* । કારણાત્ સકૃદુત્પન્નસ્ય કાર્યસ્ય કારણનાશે ઽપિ કાલાન્તરમ્ અવ્સ્થાનાત્* । કિં તર્હ્ય્ અનેન વાક્યેનોચ્યત ઇત્ય્ આહ હેતુરહિતેત્યાદિ । યદ્ય્ અપ્ય્ અયં ગ્રન્થેન ચ તથેત્યાદિ ગ્રન્થેન વ્યવહિતઃ તથાપ્ય્ અર્થ .. ॥।
વ્1 ॥। ઃ કારણે નષ્ટે કાર્યસ્ય સ્થાનમ્ એવ નાસ્તીતિ કુતો વ્યભિચારાશંકા । તથા હિ યો ઽગ્નિજન્યો ધૂમક્ષણસ્ તસ્યાગ્નૌ વિનષ્ટે નાસ્ત્યવસ્થાનં । યતો યસ્મિન્ ક્ષણે દ્વિતીયે અગ્નિજન્યસ્ય ધૂમક્ષણસ્ય સત્તા તસ્મિન્ન્ એવ કારણભૂતો ઽગ્નિક્ષણો વિનષ્ટસ્ તદનન્તરં ચ તૃતીયે ક્ષણે ધૂમક્ષણો ઽપિ વિનષ્ટ ઇતિ કુ ।

। ગ્નિહેતુકસ્ તદ્ એવ દર્શયન્ન્ આહ ન ચ તથેત્યાદિ । તથા સ્થાયીતિ નષ્ટે ઽપ્ય્ આદ્યે કારણે કાલાન્તરસ્થાયી તદુપાદાનઃ પૂર્વનિરુદ્ધહેતૂપાદાનઃ કથં તર્હિ પસ્ચાત્ યો ઽપિ ધૂમો ઽગ્નિહેતુક ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ । પારંપર્યેત્યાદિ । આદ્યં તાવદ્ ધૂમક્ષણં વહ્નિર્ એવ જનયતિ સ ધૂમક્ષણો ઽપરં સો ઽપ્ય્ અપર .. ।

। .. .. .. .. મતો જનનાત્* । તત્કાર્યવ્યપદેશઃ । તસ્યાદ્યસ્ય કારણસ્ય પશ્ચાત્યમ્ અપિ કાર્યમ્ ઇત્ય્ એવં વ્યપદેશઃ । યદ્ય્ અસ્ય હેતોઃ કથંચિત્ પ્રમાણેનાભાવઃ સિધ્યેત્* તદા તત્ફલં તસ્ય પ્રતિષેધ્યમાનસ્ય હેતોઃ ફલં નાસ્તીતિ નિશ્ચિયતે । તદભાવઃ પ્રતીયેત હેતુના યદિ કેનચિદ્ ઇત્ય્ અસ્યૈવ વક્ષ્યમાનસ્ય .. ।

। .ય્. .. અનુદ્દિષ્ટવિષયે તુ નૈવમ્ અપેક્ષ્યતે । યદિ કારણં ન ભવેત્ કાર્યમ્ અપ્ય્ અવશ્યં ન ભવેદ્ ધેતુરહિતાયા ભાવોત્પત્તેર્ અસંભાવાદ્ ઇત્ય્ એતાવન્માત્રસ્ય પ્રતિપાદનાત્ તચ્ ચાનન્તરં એવોક્તમ્ ઇતિ સ્વભાવેત્યાદિ । અર્થસ્યેતિ વ્યાપકસ્ય સ્વભાવે લિઙ્ગિન્ય્ અસત્વેન સાધ્યે સ્વભાવાનુપલમ્ભશ્ ચ વ્યાપકાનુપલમ્ભ ।