પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 45

। સ્વભાવ એવેત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । કિંચિદ્ ઇતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । યદિ અનુપલભ્યમાનો વ્યાપકઃ સ્વભાવો ઽસ્ય નિષેધ્યાભિમતસ્ય વ્યાપ્યસ્ય સિદ્ધઃ સ્યાત્* તદા ભવેત્ પ્રમાણં યથા વૃક્ષત્વં વ્યાપકં સિ .. ॥।
x પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. વઃ પ્રતીયેત હેતુના કેનચિત્ સ્વભાવાનુપલંભાખ્યેન યદીત્યાદિનાર્થમ્ આહ યદ્ય્ અસ્ય કારકસ્યાભાવઃ સિધ્યેદ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । વ્યાપકસ્ય ચ સ્વભાવસ્યાભાવઃ કુતશ્ચિદ્ ગમકાદ્ ધેતોર્ ઇતિ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનુપલમ્ભાત્* સ એવ હિ પ્રતિષેધે ગ .. .. .. .. .. .. .. .. .. ।

। .. .. .. .. .. .. .. દ્ધ્. કારકવ્યાપકયોર્ અભાવાસિદ્ધૌ નિવર્ત્યે ઽપિ કાર્યે વ્યાપ્યે ચ સંશયાત્* । એતચ્ ચોદ્દિષ્ટવિષયસ્યાભાવસ્ય સાધને દ્રષ્ટવ્યં યથોક્તં પ્રાક્* । યદિ સ્વભાવાભાવે સાધ્યે તદનુપલમ્ભ એવાપ્રમાણામ્ ઉચ્યતે કથમ્ ઇદાનીં ભાવસ્ય ઘટાદેઃ સ્વયમ્ અનુપલબ્ધેર્ અભાવસિદ્ધિઃ । ઉત્તરમ્ આહ દૃશ્યસ્યે .. ॥।
ઇન્ મર્ગિન્ (લિને 7) ॥। ન સ્વભાવાવિપ્રકર્ષમ્ આહ । તસ્યૈવંવિધસ્ય ભાવસ્યાનુપલબ્ધસ્ય સતઃ ભાવાભાવઃ સત્તાયા અભાવઃ પ્રતીત્યતે । કદા દર્શનાભાવકારણાસંભવે સતિ દર્શનાભાવસ્ય કારનં કારણાન્તરાણાં
3 ॥। તસ્યાસંભવે સતિ ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યે સતીત્ય્ અર્થઃ । ભાવો હીત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । આત્માનં ભાવયતિ બોધયતીતિ ભાવઃ । સ્વભાવાદ્યવિપ્રકૃષ્ટઃ સ્વભાવવિશેષઃ । સ યદિ ભવેદ્ યથાસ્વં ગ્રાહકેણ કારણેન યસ્ય યદ્ ગ્રાહકમ્ ઇન્દ્રિયં તેનોપલભ્ય એવ ભવેત્* એતેન દૃશ્યસ્યેત્ય્ એતદ્ વ્યાખ્યાતં સ યથોક્તો ।

। ષુ વ્યવધાનાદિષ્વ્ આદિશબ્દાદ્ વૈકલ્યપ્રતિબન્ધાદિષુ અસત્સૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ સત્સ્વ્ ઇતિ યાવત્* । ઉપલભ્યત એવ નાન્યથા । તથાભૂતો ઽનુપલબ્ધસ્ ત્વ્ અસન્ન્ ઇતિ નિશ્ચીયતે કિં કારણં તાદૃશઃ સતઃ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય સતઃ । ઉપલમ્ભાવ્યભિચારાત્* ય એવાયં સ્વભાવસ્યાભાવં નિશ્ચયે દૃશ્યસ્ય દર્શનેત્યાદિનોક્તો ઽયમ્ એવ હેતુર્ વે ।

। .. ધ્યે વિરુદ્ધસ્ય ચેત્યાદિ ચશબ્દો ભિન્નક્રમઃ તદ્વિરુદ્ધોપલબ્ધૌ ચેતિ દ્રષ્ટવ્યઃ યસ્યાભાવઃ સાધ્યસ્ તેન યો વિરુદ્ધસ્ તેન યો વિરુદ્ધસ્ તસ્યોપલબ્ધૌ ચ સ્યાદ્ અસત્તાયાઃ પ્રતિષેધ્યાભાવસ્ય નિશ્ચયઃ કિં કારનં વિરુદ્ધસ્ય ભાવસ્ય ભાવે સત્તાયાં તદ્ભાવબાધનાત્* । તસ્ય નિષેધ્યાભિમતસ્ય સત્તાબાધનાત્* દ્રવ્યોઃ સહાનવસ્થાનાદ્ ઇતિ યાવત્* । યો હીત્યાદિના । વ્યાચષ્ટે । યો હિ ભાવો યેન .. .. ।