પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 39

। .. .. .. .. .આરણ્. .. .. ક્ષણસંગૃહીતસ્ય તદુત્પાદનં કાર્યોત્પાદનં પ્રતિ વૈગુણ્યમ્ અકુર્વાણસ્ય
ઉ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. .કાર્યે શાલ્યઙ્કુરે જન્યે । કસ્માત્ તદુત્પત્તિપ્રત્યયાનાં ભૂમ્યુદકાદીનાં કદાચિત્ તત્રાપિ યવબીજાદૌ સન્નિધાનાત્* । તે નિરપેક્ષા અપિ ન શાલ્યઙ્કુરં જનયન્તિ । તતસ્ તદવસ્થો ઽનેકાન્ત ઇતિ । કથમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તવાદી । સાપેક્ષા એવેત્ય્ અર્થઃ એષામ્ ઇતિ ।

। .. ત્. સંબન્ધઃ । તત્સ્વભાવાપેક્ષા ઇતિ શાલ્યઙ્કુરોત્પાદનસ્વભાવાપેક્ષાઃ । તથા ચ ન હેતોસ્ તત્ર વૃત્તિર્ ઇતિ નાનેકાન્તઃ । એવં તર્હીતિ પરઃ । ઉપાધ્યપેક્ષં શુદ્ધં ચ હેતુદ્વયમ્ અપ્ય્ અધિકૃત્યાહ કૃતકાનાં કેષાંચિત્ સતાં વેતિ તત્રાપિ કેષાંચિદ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । સ એવ સ્વભાવો નાસ્તિ યો નશ્વરઃ । પ્રતિક્ષ ।

। .. શ્વરસ્વભાવાપેક્ષત્વાત્* ન વિનશ્વરાઃ । અનેનાનપેક્ષત્વાદ્ ઇત્ય્ એતસ્ય હેતોર્ અસિદ્ધતામ્ આહ । શાલિબીજેત્યાદિના પરિહરતિ આદિશબ્દાદ્ યવબીજાદીનાં સ સ્વભાવ ઇતિ અભિમતેતરકાર્યજનનાજનનસ્વભાવઃ । સ્વહેતોર્ ઇતિ કૃત્વા યો યવબીજાદિર્ ન તદ્ધેતુઃ સ શાલિબીજહેતુર્ યસ્ય હેતુર્ ન ભવતીત્ય્ . ।

। કત્વેન્. વ્. .. વાદ્ ધેતુપ્રવિભાગ એવ નાસ્તીતિ યો મન્યતે તં પ્રત્ય્ આહ નિયતશક્તિશ્ ચેત્યાદિ । નિયતા પ્રવિભક્તા શક્તિર્ આત્માતિશયલક્ષણા યસ્ય સ નિયતશક્તિઃ । સ હેતુર્ ઇતિ શાલિયવબીજજનનઃ । ન હિ ભૂતભૌતિકત્વં નામ કિંચિદ્ એકં રૂપમ્ ઇષ્યતે પ્રત્યક્ષપ્રતીતશ્ ચ હેતુપ્રવિભાગ ઇત્ય્ આહ .. .. ।

। નેના .ઇ .ઇ .. ત ઇત્ય્ આહ ન ચેત્યાદિ અર્થાનાં પદાર્થાનાં સ્વભાવનિયમ ઇતિ પ્રવિભક્તસ્વભાવત્વમ્* । આકસ્મિક ઇત્ય્ અહેતુકઃ કસ્માન્ ન યુક્ત ઇત્ય્ આહ । અનપેક્ષસ્યેત્યાદિ । હેતુનિરપેક્ષસ્ય ક્વચિદ્ એવ દેશે ન સર્વત્ર ક્વચિત્ કાલે ન સર્વદા ક્વચિદ્ દ્રવ્યે યવભીજાદૌ ન સર્વત્રેતિ । યો ઽયં .. ।

। .આદ્ દેશા .. ..મ્ અપેક્ષ્ય ભવન્* હેતુમાન્ ઇતિ ગમ્યતે । એતાવન્માત્રનિબન્ધનત્વાદ્ ધેતુમત્વવ્યવહારસ્યેતિ સ્વભાવહેતુઃ । યથા શલિબીજાદીનાં હેતુભેદાત્ સ્વભાવનિયમઃ તથાત્રાત્રાપિ કૃતકેષુ સત્સુ વા નિયમહેતુર્ વક્તવ્યો યતો નિયામકાદ્ ધેતોર્ ઇમે કૃતકાઃ સન્તો વા કેચિન્ નશ્વરાત્મનો જાતા નાન્યે ।

। .. યેષાં તે સર્વજન્માનઃ । કારણમાત્રાદ્ ઉત્પન્ન .. .. વિશેષેણ નાશસિદ્ધેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતચ્ ચ પરપ્રતીતમ્ એવ કાલાન્તરવિનાશં ગૃહીત્વોક્તમ્ ઇતિ પ્રત્યેતવ્યમ્* । ન તુ પ્રતિક્ષણવિનાશં તસ્યૈવ સાધયિતું પ્રસ્તુતત્વાત્* કાલાન્તરેણાપિ તુ વિનાશે સિદ્ધે । તસ્ય નશ્વરાત્મા સિધ્યતિ અન્યથા પ્રાગ્વત્ પશ્ચાદ્ અપિ ।