પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 38

। .. વિનાશહેતોર્ અસન્નિધાનાત્ કશ્ચિન્ ન વિનશ્યેદ્ અપિ । સ .. .. હેતુસન્નિધાનેન નિયતો વિનાશો યતો ન હ્ય્ અવશ્યં હેતવઃ ફલવન્તઃ વિનાશાખ્યકાર્યવન્તઃ । કસ્માદ્ વૈકલ્યેત્યાદિ સહકારિસન્નિધાનવૈકલ્યં । વિરુદ્ધોપનિપાતઃ પ્રતિબન્ધઃ । એતેનેતિ સાપેક્ષસ્ય નાવશ્યંભાવિત્વે
ઇન્ મર્ગિન્ (લિને 8) ॥। નાશહેતૂનાં નાશસ્ય લિઙ્ગત્વેન યે હે .. .. + + + + + + ન્તે તેષાં । કસ્માત્ કાર્યાવ્યવસ્થિતેઃ નાશહેતોર્ નાશસ્વભાવકાર્યોત્પત્તિનિયમાભાવાત્* । કેષાં પુનર્ વાદિનામ્ અયં પ્રસંગ ઇત્ય્ આહ હેયુમ .. ત્યાદિ । હેતુમન્તં
7 ॥। .. । તદ્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । તદ્ ઇતિ તસ્માત્* । + + + + + .ઇ .. શસ્યાયં ભાવઃ । કૃતકો ઽનપેક્ષસ્ તદ્ભાવં પ્રતિ । વિનાશભાવં પ્રતિ ।
વ્1 ॥। .ઇનાશભાવનિયતઃ । અનેન સાધનફલં । અસંભવ + + + + + .. .. અન્ત્યાયાઃ સામગ્ર્યાઃ સા તથોક્તા । કા પુનર્ સંભવત્પ્રતિબન્ધેત્ય્ આહ સકલેતિ । સહકારિપ્રત્યયેન સન્તાનપરિણામેન ચ પરિપૂરણેત્ય્ અર્થઃ । અનેન દૃષ્ટાન્ત ઉક્તઃ । પ્રયોગસ્ તુ । યે યદ્ભાવં પ્રત્ય્ અનપેક્ષાસ્ તે તદ્ભાવનિયતાસ્ તદ્યથાસંભવત્પ્રતિબન્ધાકારણ .. ।

। વો વિનાશ ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ । નન્વ્ ઇત્યાદિનાનેકાન્તમ્ આશંકતે । ક્વચિત્ કાર્યે ઽનપેક્ષાણામ્ અપિ કેષાંચિત્ કારણાનાં નાવશ્યં તદ્ભાવ ઇતિ યત્રાનપેક્ષાસ્ તદ્ભાવનિયમો નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । ક્વ પુનર્ એતદ્ ઇત્ય્ આહ ભૂમીત્યાદિ । સા હિ કાર્યજનને ઽનપેક્ષા તથાભૂતાયાં સત્યામ્ અપિ કદાચિત્ પ્રતિબન્ધકાલે ઽઙ્કુરાનુત્પત્તેઃ । એતચ્ ચ સન્તાન ।

। .. નેકાન્તસ્ ત .. યથોક્તાયાં સામગ્ર્યા સન્તાનપરિણામો ઽપેક્ષત્વાત્ કાર્યોત્પાદનસ્ય તતો ઽનપેક્ષત્વાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય હેતોસ્ તત્રાવૃત્તિઃ કૃતકસ્યાપ્ય્ અસ્તિ વિનાશં પ્રતિ કાલાન્તરપ્રતીક્ષા તતો હેતુર્ અસિદ્ધ ઇત્ય્ આહ નૈવમ્ ઇત્યાદિ કૃતકસ્ય ભાવસ્ય નાશે કાચિત્ કાલાન્તરાપેક્ષા । યદિ હિ સ્યાત્ સ્વભાવસ્યાવિશેષાત્ પ્રાગ્વત્ પશ્ચાદ્ પિ ન .ઇ ।

। ણામાપેક્ષત્વમ્ અતો વ્યભિચાર એવ હેતોર્ ઇત્ય્ આહ તત્રાપીત્યાદિ । ન ભૂમિબીજાદય એકસ્વભાવાઃ પશ્ચાદ્ ઇવ પ્રાગ્ અપિ કાર્યોત્પાદપ્રસંગાત્* કિંતૂત્તરોત્તરપરિણામેન ભિન્નાઃ । તત્રેતિ તસ્યાં સન્તાનપરિણામેન ભિન્નાયાં સામગ્ર્યામ્* । અન્તે ભાવા અન્ત્યા પશ્ચાદ્ ઉત્પન્ના સામગ્રી યા કાર્યોત્પાદને ક્ષ ।

। .. અનન્તરોક્તા સામગ્રી પરિણામેષુ મધ્યે । પૂર્વસ્ તર્હિ પરિણામઃ કિમર્થઃ કથં વા કારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ અન્યસ્ ત્વ્ ઇત્યાદિ । તસ્માજ્ જનકાભિમતાદ્ અન્ત્યાત્ પરિણામાદ્ અન્યઃ તતો ઽન્યઃ પરો ઽપ્ય્ અસ્તીત્ય્ આહ । પૂર્વ ઇતિ તદર્થ ઇતિ સમર્થક્ષણાર્થઃ । અતશ્ ચ કારણકારણત્વાદ્ ઉપચારેણ કારણવ્યપદેશ ઇ .. ।

। દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ આહ ન ચેત્યાદિ । તામ્ ઇત્ય્ અન્ત્યાં સામગ્રીમ્* । તત્રેતિ કાર્યે જન્યે એકત્ર ભાવ ઇતિ કારણભૂતે ઽન્ત્યે ક્ષણે વિકારસ્યોત્પત્તૌ વા તસ્યાન્ત્યસ્ય ક્ષણસ્ય એકત્વહાનેઃ પૂર્વસ્ય પ્રચ્યુતેર્ વિકારાખ્યસ્ય ચ દ્વિતીયસ્યોત્પત્તેઃ । તતશ્ ચ નાસાવ્ અન્ત્યઃ સ્યાત્* અથ મા ભૂદ્ એષ દોષ ઇતિ ત .. ।