પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 35

। .. .. .. । અભાવ એવેત્યાદિના વિપક્ષ એવ સત્વમ્+ । તદ્ ઇતિ તસ્માત્* અયં યથાવિભક્તસ્ ત્રિપ્રકારો ઽપિ હેતુઃ સત્તાસાધને સત્તાસિદ્ધૌ યથાવિભક્તાદ્ ધેતુત્રયાન્ ન દાન્યા ગતિર્ અસ્તિ । સાધનત્વે લિઙ્ગત્વે । અસ્યાઃ સત્તાયાઃ સામાન્યેનાનુપાત્તવિશેષત્વેન સિદ્ધસત્તાકે પક્ષે ધર્મિણિ .. ॥।
સ્ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. .. .. .. તેનાસિદ્ધતાદોષઃ પરિહૃતઃ । વિરુદ્ધત્વં અનિકાન્તિકત્વં ચ પરિહરન્ આહ । તેન ચેત્યાદિ । તેન સાધ્યાધર્મેણ લિઙ્ગસ્ય વ્યાપ્તિઃ । કથઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ અન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેન વા યદિ નિશ્ચીયતે ન વિરોધવ્યભિચારૌ । ન વિરુદ્ધમ્ અનૈકાન્તિકત્વં વા । નાયં પ્રસંગઃ સત્તા ।

। .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. સમાશ્રયે વા પક્ષધર્મત્વે વા અનિશ્ચિતે સતિ । તત્સ્વભાવતયા નિશ્ચિતવ્યાપ્તિધર્મિસમાશ્રયસ્વભાવતયા યો ગમકો ઽભિમતો ન સ કશ્ચિદ્ ગમકઃ । અત એવ હેતોઃ । સ્વધર્મેણ સ્વેન સાધ્યધર્મેણ વ્યાપ્તો હેતુઃ । પક્ષધર્મિણિ સિદ્ધસ્વભાવો વાચ્યઃ । નિશ્ચિતત્રૈરૂપ્ય્. વાચ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ।

। .. .. .. .. .. .. .. .. ..* ઉપલંભયન્* પ્રદીપઃ સ એવંભૂતઃ કદાચિદ્ ઘટાદ્યુદરાન્તર્વર્તી તદ્રૂપાપ્રતિપત્તૌ । સત્યાં સ્વામ્ અર્થક્રિયાં સ્તમ્ભાદિપ્રકાશનલક્ષણં ન હિ કરોતિ યાદૃશો ગમકઃ સ્વભાવસ્ તથોક્તં ગમ્યસ્ તર્હિ કીદૃશ ઇત્ય્ આહ । વ્યાપકસ્ તસ્યેત્યાદિ । યો ઽસૌ ગમકો વ્યાપ્યઃ સ્વભાવસ્ તસ્ય વ્યાપકો નિશ્ચિતો વ્ય્. ।

। ધર્મો ગમ્યઃ । કીદૃશસ્ તસ્ય ગમકત્વેનાભિમતસ્ય વ્યાપકત્વેન નિશ્ચિતઃ કથં પુનર્ વ્યાપકત્વેન નિશ્ચિતો ભવતીત્ય્ આહ । તદ્ધર્મનિશ્ચયાદ્ એવેતિ । તસ્ય ધર્મસ્ય ગમકધર્મતયા સ્વભાવતયા નિશ્ચયઃ । તદ્ધર્મનિશ્ચયઃ સાધ્યસ્ય સાધનસ્વભાવતયા નિશ્ચયાદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । ઇયતાનુવર્ત્યાનુવર્ત્તકભાવ ઉક્તઃ । નિર્વર્.. ।

। ઃ સ્વયન્નિવૃત્તૌ સત્યાં તસ્ય વ્યાપ્યસ્ય નિવર્ત્તકઃ તસ્યેત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । અયં વ્યાપકો ધર્મઃ સ્વયં નિવર્ત્તમાનઃ તસ્ય વ્યાપ્યસ્ય નિવર્ત્તક ઇતિ સંબન્ધઃ । કિં કારણં યસ્માદ્ એવં હ્ય્ અસ્યાયં સાધ્યો ધર્મો વ્યાપકઃ સિદ્ધો ભવતિ । યદ્ય્ અસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવે ત્યાપ્યો ન ભવેત્* । તદ્ ઇતિ વાક્યોપન્યાસે । અનેનેત્ય્ અનન્તરોક્તેનાનુવર્ત્યાનુવ .. ।

। પીતિ સાધર્મ્યવતો વૈધર્મ્યવતશ્ ચ સાધનપ્રયોગસ્ય યથાક્રમં ગમકલક્ષણં સાધ્યસાધકત્વલક્ષણમ્ ઉક્તં વેદિતવ્યમ્* । તદ્ એવ પ્રયોગદ્વૈવિધ્યમ્ આહ । દ્વિવિધો હીત્યાદિ । યથાહુર્ એક ઇતિ નૈયાયિકાઃ સાધર્મ્યવાન્ એવ હિ પ્રયોગો ઽન્વયી વૈધર્મ્યવાંશ્ ચ વ્યતિરેકી । નનુ ચાન્યથાન્વયવ્યતિરેકિણો વ્યવસ્થાપિતો યસ્ય વિપક્ષાભાવાં નાસ્તિ વ્યતિરેકઃ કેવલં સપક્ષ એવ સત્વં સો ઽન્યયી યસ્ય તુ વિપક્ષાદ્ એકાન્તેન વ્યવ્. ..ઃ સપક્ષાભાવા .. .. .. .. ॥। .. ન્વયસ્યાયોગાત્* અન્વયમ્ અન્તરેણ વ્યતિરે ।

। .. ગભેદાદ્ અન્વયી વ્યતિરેકી ચેતિ કથ્યતે । ઇતિ । વસ્તુબલાત્ તૈર્ અપ્ય્ અઙ્ગીકર્તવ્યં । એતદ્ એવ સાધયન્ન્ આહ નાનયોર્ ઇત્યાદિ । અનયોર્ ઇત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકિણોર્ હેત્વો વસ્તુતઃ સ્વરૂપતો ન કશ્ચિદ્ ભેદો દ્વયોર્ અપ્ય્ અન્વયવ્યતિરેકવત્વાત્* અન્યત્ર પ્રયોગભેદાદ્ ઇતિ । તાવ્ એવાન્વયવ્યતિરેકૌ કદાચિદ્ અન્વયવતા પ્રયોગેન પ્રતિપા ।