પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 36

। વતિ પ્રયોગે સાધર્મ્યમ્ એવ પ્રતીયતે વૈધર્મ્યવતિ ચ વૈધર્મ્યમ્ એવ તતો .. .. .. .. .. દાપ્ય્ અસ્તીતિ ચેત્ તન્ ન યસ્માત્ સાધર્મ્યેણાપિ હિ પ્રયોગે ઽર્થાત્ સામર્થ્યાત્ સાધ્યવિપક્ષાદ્ ધેતોર્ વ્યાવૃત્તિર્ વૈધર્મ્યં તસ્ય ગતિસ્ તદ્ એવ સામર્થ્યમ્ આહાસતીત્યાદિ । તસ્મિન્ન્ ઇતિ વૈધર્મ્યે એવં હિ સાધ્યેન હેતુર્ વ્યાપ્તઃ સ્યાદ્ યદિ સાધ્યવિપક્ષા
9 ॥। .. .. યોગો વૈધર્મ્યશબ્દેનોક્તસ્ તસ્મિન્ન્ અન્વયગતિઃ કથમ્ ઇત્ય્ આહાસતીત્યાદિ ।
વ્1 ॥। .ય્. .. .. તુર્ વ્યાપ્તઃ સ્યાદ્ એવં તન્નિવૃત્યા નિવર્તેત । એતચ્ ચ વ્યતિરેકિહેતુચિન્તાયાં વિસ્તરેણ વક્ષ્યામઃ । અનિત્યત્વે યથા કાર્યમ્ ઇતિ અનિત્ય એવ કૃતકત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતચ્ ચાન્વયિન ઉદાહરણં । અકાર્યં વિનાશિનીતિ । કૃતકત્વાભાવો કાર્યં વિનાશ્યભાવશ્ ચાવિનાશી તેનાયમ્ અર્થો ભવતિ અવિનાશિ વિનાશાભાવે સતિ અકાર્યં કૃત .. ।

। ત્યાદિ । અનયોર્ ઇત્ય્ અન્વયિવ્યતિરેકિણોઃ । યત્કિંચિદ્ ઇતિ સર્વોપ + + + + વ્યાપ્તિકથનં તતશ્ ચાર્થાન્ નિત્યાદ્ વ્યાવૃતિઃ કૃતકત્વસ્યેતિ વ્યતિરેકગતિઃ । એવં હિ સર્વં કૃતકમ્ અનિત્યં સ્યાદ્ યદિ ન કિંચિન્ નિત્યં ભવેત્* યસ્ય નિત્યમ્ એવ નાસ્તિ તસ્ય કથં તતો વ્યતિરેક ઇતિ ચેત્* તદા સંદેહ એવ નાસ્તિ તદભાવાત્ તત્રાવૃત્તેઃ .. .. ।

। .. .. શંક્યાહ કૃતકત્વસ્યેત્યાદિ શબ્દસ્ય ચ । કૃતકત્વે કથિત ઇતિ અનિત્યત્વેન વ્યાપ્તં કૃતકત્વં યદા શબ્દે કથિતં તત્ર નિયમેન સ્વં વ્યાપકં સન્નિધાપયતીતિ સામર્થ્યાદ્ એવાનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ભવતિ । તસ્માન્ નાવશ્યમ્ ઇત્યાદિ । અવશ્યં ન નિર્દેશ ઇતિ સંબન્ધઃ । ઇહેતિ સાધર્મ્યપ્રયોગે । અવિધર્મ્યવન્તં પ્રયોગમ્ આહ । વ્યતિરેક્ય્ અપી ।

। .. ..ં .. .ઇ .. .ઇનીત્ય્ અસ્ય વિવરણં । કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇતિ પક્ષધર્મકથનં । ઇહાપિ ન પ્રતિજ્ઞાવચનં । યસ્માત્ સિદ્ધતત્સ્વભાવતયા સિદ્ધાનિત્યસ્વભાવતયા કરણભૂતયા તદભાવ ઇતિ અનિત્યત્વાભાવે સતિ ન ભવતઃ કૃતકત્વસ્ય શબ્દે ચ ભાવખ્યાતૌ સત્વપ્રકાશને કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇત્ય્ એવં કૃતે તદાત્મનઃ સત ।

। .. .. .. .. ત્યઃ શબ્દ ઇતિ સિદ્ધેઃ પૂર્વવદ્ ઇતિ સાધર્મ્યપ્રયોગાત્* । નન્વ્ અનિત્યત્વાભાવે કૃતકત્વં ન ભવતીતિ પ્રયોગે વૈધર્મ્યમાત્રમ્ ઉક્તમ્ અન્વયો નોક્ત ઇત્ય્ આહાન્વયસ્ ત્વ્ ઇત્યાદિ । અન્વયમ્ અન્તરેણ વૈધર્મ્યસ્યાનુપપત્તિર્ અર્થાપત્તિઃ તામ્ એવ ન હીત્યાદિનાહ । અતદાત્મનિયતસ્યેતિ અનિત્યસ્વભા ।

। .. .. .. .. નિયતસ્યૈવ તન્નિવૃત્તૌ નિવૃત્તિર્ ઇતિ યાવત્* । યત એવં તસ્માન્ નિયમં તાદાત્મ્યલક્ષણં પ્રતિબન્ધં । પ્રમાણેન પ્રસાધ્ય સાધ્યનિવૃત્ત્યા હેતોર્ નિવૃત્તિર્ વક્તવ્યા । નનુ સાધ્યનિવૃત્ત્યા નિવૃત્તિઃ કથ્યતે નિયમસ્યૈવ પ્રસાધનાય પ્રમાણાન્તરેણ ચેન્ નિયમઃ પ્રસાધિતઃ કિં નિષ્ફલેન નિવૃત્તિવચ .. ।

। .. પ્રસાધ્ય પશ્ચાન્ નિવૃત્તિર્ અભિધીયેત । અત્રૈકો બ્રુવતો યત્ તાવદ્ ઉચ્યતે નિયમપ્રદર્શનાય નિવૃત્તિવચનમ્ ઇતિ તન્ ન યતો નિવૃત્તિવચનં વિપક્ષપ્રચારાશંકાનિવૃત્ત્યર્થં ન તુ તેન સંબન્ધઃ કથ્યતે । સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્ય શબ્દાત્ પ્રતીતેઃ । અન્યદ્ એવ તાદાત્મ્યમ્ અન્યદ્ વિપક્ષાસત્વં અસ્તિ કશ્ચિદ્ અવિદ્વ ।