પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 34

। ઽપ્ય્ અભાવધર્મઃ સ્ય્. + + .. .. ભયધર્મો હેતુઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ । અનાશ્રિતેત્યાદિ । એતદ્ આહ । યદિ વિધિના ભાવાત્મકં ધર્મમ્ અઙ્ગીકૃત્યાભાવસ્યોચ્યેત । એકપ્રતિષેધેન વા તદ્વિપરીતવસ્તુભાગાત્મકં
વ્1 ॥। દ્ વિરોધસ્ તચ્ ચ નાસ્તિ યતો વ્યતિ + + + .. .યાર્થપ્રતિષેધમાત્રસ્ય ધર્મત્વેન કલ્પિતસ્યાભાવે ઽપ્ય્ અવિરોધાત્* । તત્ર વ્યતિરેકગ્રહણેન વિધિમુખોપાત્તં ધર્મમ્ અપનયતિ માત્રગ્રહણેન પ્રતિષેધોપાયલભ્યં વસ્તુભાગાત્મકં । વ્યતિરેકમાત્રમ્ એવ કસ્માદ્ ભવતીત્ય્ આહ । અપર્યુદાસેનેતિ પ્રતિષેધોપસર્જનો હિ વિધિઃ પર્યુદા ।

। નાશ્રિતવસ્તુન ઇતિ યત્રાન્યાવ્યવચ્છેદેન + સ્ત્વ્ આશ્રીયતે સ પર્યુદાસસ્ય વિષયો ન ચેહ વસ્તુ કિઞ્ચિદ્ આશ્રિતં તદ્ એવ વ્યવચ્છેદમાત્રમ્ આહ નેત્યાદિ । ન ભવતિ મૂર્ત ઇત્ય્ અમૂર્તત્વં મૂર્તપ્રતિષેધલક્ષણમ્ અભાવે ઽપિ સ્યાન્ નિરુપાખ્યસ્યેત્યાદિ । અયં ભાવઃ પ્રતિષેધો હિ નિવૃત્તિઃ । સા ચ ક્રિયા ન ચ ક્રિયાશ્રયમ્ અન્તરેણ ક્રિયા યુજ્યતે । તસ્માદ્ અભાવો ન પ્રતિ ।

। .. ત્ય્ અભિપ્રાયઃ । નનુ સન્ત્ય્ અભાવે ઽપિ શબ્દા ઇત્ય્ અત્રાન્તરે નિરુપાખ્યસ્યાપિ પ્રતિષેધવિષયત્વં પ્રતિપાદિતમ્ એવ સત્યં કિંતુ નિર્વિષયસ્ય નઞો ઽપ્રયોગાદ્ ઇત્ય્ અનેન પૂર્વપક્ષેણોક્તમ્ ઇદં તુ ક્રિયાકારકસંબન્ધદ્વારેણેતિ વિશેષઃ । યદિ ન પ્રતિષેધવિષયતા નિરુપાખ્યસ્ય તત્ કિમ્ ઇદાનીં નિરુપાખ્યં વિધિવિષયો ઽસ્તુ ત .. ।

। ષયઃ પ્રતિષેધવિષય એવ । કસ્માદ્ વિધીત્યાદિ । વિધેર્ યા નિવૃત્તિઃ સ એવ પ્રતિષેધો વિધિપ્રતિષેધાભ્યામ્ અપરસ્યાભાવાત્* ન ચ નિવૃત્તિર્ નામ કાચિદ્ વસ્તુભૂતા ક્રિયાસ્તિ યેનાભાવેષુ ન સ્યાત્* । તદ્ એતદ્ અનન્તરોક્તં વ્યવચ્છેદમાત્રં દ્વયોર્ અપિ ભાવાભાવયોઃ સંભવત્ સત્વે સાધ્યે ગમકત્વં કથમ્ આત્મસાત્ કુર્યાત્* યસ્માદ્ વિ .. ।

। ત્ર શંકા તસ્યા વ્યવચ્છેદેન સત્વે ચ સાધ્યે વિપક્ષો ઽસત્વં ન ચોભયધર્મસ્ય હેતોર્ વિપક્ષાદ્ અસતો વ્યાવૃત્તિર્ અસ્તિ સ ચ વાદી સ્વવાચા સ્વવચનેન સત્તાસાધનસ્ય હેતોર્ ઉભયધર્મતાં બ્રુવાણઃ । સતો ઽન્યત્રાપિ અસત્ય્ અપ્ય્ ઉભયધર્મસ્ય હેતોર્ વૃત્તિં ભાષતે । એવં હ્ય્ અસ્યોભયધર્મત્વં સ્યાદ્ યદિ સતિ ચાસતિ + વર્તેત । સત્તાયા .. ।

। .. .. .. ..ં .. .. તું સત્તાયાં વદતો ઽસ્ય વાદિનો વિરુદ્ધો હેતુઃ સ્યાત્* । સત્વવિપરીતસ્યાસત્વસ્ય સાધનાત્* કઃ પુનર્ અભાવસ્યૈવ ધર્મો ભવતીત્ય્ આહ । ભાવમાત્રેત્યાદિ । યો હિ વસ્તુમાત્રવ્યાપી અર્થક્રિયાકારિત્વકૃતકત્વાદિલક્ષણો ઽર્થઃ । તસ્ય વ્યવચ્છેદો નિયમેનાભાવસ્યૈવ ધર્મઃ । સર્વભાવનિષેધસ્યાભાવ એવ ભા .. ।