પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 33

। ત્ય્ આહ । તથા ચેત્યાદિ । લિઙ્ગસ્ય ધૂમાદેર્ અવ્યભિચારસ્ તુ સાધ્યધર્મેણ । અન્યત્રેતિ વિશિષ્ટધર્મિસંબન્ધત્યાગેનાન્યસ્મિન્ન્ અપરામૃષ્ટાધારવિશેષે ધર્મિમાત્રે । અન્યે તુ સાધ્યધર્મિણો ઽન્યત્ર દૃષ્ટાન્તધર્મિણીતિ વ્યાચક્ષતે । ત ॥।
ર્ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. ન દર્શિતં લિઙ્ગં તત્ર વિવાદાશ્રયે ધર્મિણિ । પ્રસિદ્ધં નિશ્ચિતં તદ્યુક્તં તેન વ્યાપકેન ધર્મેણ યુક્તં સાધ્યધર્મિણં ગમયિષ્યતીતિ । તસ્માદ્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । યત્ તૂક્તં યથા સત્તાયાં સાધ્યાયાં અનન્વયો દોષઃ । તથા હેતાવ્ અપીતિ તત્રોત્તરં અપરામૃષ્ટેત્યાદિ । અપરામૃ .. ।

। સત્તામાત્રસ્ય હેતોર્ અન્વયો દૃષ્ટ્યાન્તધર્મિણિ વૃત્તિર્ ન વિહન્યતે । કિંભૂતસ્ય સાધ્યસ્ય વસ્તુમાત્રે સાધને ક્રિયમાણે ઇત્ય્ આહ તન્માત્રવ્યાપિનઃ સત્તામાત્રવ્યાપિનઃ સાધનેત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । વસ્તુમાત્રવ્યાપિનિ સાધ્યધર્મે સ્વભાવવિશેષાપરિગ્રહેણ સાધને પુનઃ સત્વે ક્રિયમાણે નાન્વયવ્યાઘાતઃ ન સાધનશૂન્યો દૃષ્ટા ।

। .. ત્વમાત્રસ્ય હેતુત્વેનાશ્રયણે ઽપીત્ય્ અર્થઃ । ન પુનઃ સાધ્યત્વે સત્તાયા વિશેષાનાશ્રયઃ કસ્માત્ સત્તામાત્રે સાધ્યે સાધનવૈફલ્યાત્* । સત્તાયાં સાધ્યમુખેન દોષમ્ ઉક્ત્વા સાધનમુખેનાહ । અપિ ચેત્યાદિ । સત્તાયાં સાધ્યાયાં હેતુર્ ભાવધર્મો વા ઉપાદીયેત । ભાવાભાવધર્મો વા એકાન્તેનૈવ ધર્. .. .. તત્રાસિદ્ધે પ્રધાના .. ।

। .. સ્ય સ સત્વે સાધ્યે વ્યભિચારી અનૈકાન્તિકઃ । યો ઽપ્ય્ અભાવસ્ય ધર્મઃ સ સત્વે સાધ્યે વિરુદ્ધો સત્વસ્યૈવ સાધનાત્* । યસ્યાશ્ ચ સત્તાયાં સાધ્યાયામ્ અસિદ્ધાદિદોષાદ્ ધેતુર્ એવ નાસ્તિ સા સત્તા સાધ્યતે કથં તદ્ધેતુર્ ઇતિ સત્તાસાધનહેતુઃ ત્રય અવયવા યસ્યા દોષજાતેર્ દોષપ્રકૃતેઃ સા ત્રયિ તાં યથાસંભવં નાતિ ।

। .. દિનૈતદ્ એવ વિભજતે । ભાવધર્મો હિ હેતુર્ ઉપાદીયમાનસ્ તત્કાર્યાત્મકો વા સ્યાત્ તત્સ્વભાવભૂતો વા ન તાવદ્ આદ્યઃ પક્ષઃ કાર્યકારણભાવસ્યૈવાસિદ્ધેઃ । કારણવિશેષેણ હિ કાર્યકારણભાવઃ પ્રત્યક્ષાનુપલંભસાધનઃ સ ચ પ્રધાને નાસ્તિ કાર્યવ્યતિરેકલક્ષણો ઽપિ કાર્યકારણભાવઃ કારણમ્. ।

। .. સ્વભાવતયા ભાવધર્મો હેતુર્ ઉચ્યતે । સ કથમ્ અસિધસત્તાકે પ્રધાનાદૌ સ્યાત્* । યસ્માદ્ યો હિ વાદી ભાવધર્મં હેતું તત્ર પ્રધાનાદાવ્ ઇચ્છતિ સ કથં પ્રધાનાદિકં ભાવં નેચ્છેત્* । ભાવસ્વભાવસ્યૈવ તદ્ધર્મત્વાત્* । કથં તર્હિ સ્વભાવસ્યાયં ધર્મ ઇતિ વ્યતિરેકેણ કથ્યત ઇતિ ચેદ્ આહ । સ્વભાવ એવ હીત્યાદિ । કયા ।

। .. ક્ષિપ્તભેદાન્તરત્વેન ધર્મિણં વ્યવસ્થાપ્ય પુનસ્ તમ્ એવ પ્રતિક્ષિપ્તભેદાન્તરતયા ધર્મત્વેન વ્ય્વસ્થાપ્ય તથાકૃતસંકેતેન શબ્દેન વ્યતિરેકીવ ભિન્નરૂપ ઇવ ધર્મિણઃ । સકાશાત્* જ્ઞાતૃવાઞ્છેતુરોધેન નિર્દિશ્યતે । એતચ્ ચ પ્રાગ્ એવ નિઞ્ઞીતમ્ ઇત્ય્ આહ । ન હીત્યાદિ । ઉક્તમ્ એતદ્ ભેદાન્તરપ્રતિક્ષેપાપ્રતિક્ષેપૌ તયોર્ દ્વયોર્ ઇત્યાદિના ।