પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 30

। .. .. .. રપરિકલ્પિતસ્યાભાવસ્ય પ્રતિષેધ ઇતિ ચેદ્ ઇષ્ટસ્ તાવદ્ અભાવવિષયઃ । શબ્દઃ તસ્માત્ કથંચિદ્ અભાવવ્યવહારં પ્રવર્તયતા અવશ્યમ્ અભાવવિષયા જ્ઞાનશબ્દા એષ્ટવ્યા । યત્ પુનર્ એતદ્ ઉક્તં અર્થનિષેધે સતિ । અનર્થકશબ્દાપ્રયોગાત્ કારણાન્ નિર્વિષયસ્ય નઞો ઽપ્રયોગ ઇત્ય્ અત્રોત્તરં વક્ષ્યતે । અનાદિવાસનોદ્ભૂતવિક ॥।
પ્ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। ત્* । સ્વભાવાભાવાદ્ અભાવસ્ય રૂપાભિધાયિનઃ । સ્વભાવાબ્ભિધાયિનઃ શબ્દા નાશઙ્ક્યા એવ યતસ્ તે શબ્દા અભાવવિષયાઃ વ્યવચ્છેદસ્યાન્યાપોહસ્ય વાચકાઃ સિદ્ધા એવ । વસ્તુનિ વૃત્તિર્ વ્યાપારો યેષાં શબ્દાનાં તેષાં કિં રૂપમ્ અભિધેયં વિધિરૂપેણ વસ્ત્વ્ અભિધેયમ્ આહોસ્વિદ્ ભ્. ।

। .. .. .. ત્તવ્યસ્ય વિષયીકર્તવ્યસ્ય રૂપસ્ય વસ્તુસ્વભાવસ્ય તદ્ભાવે તસ્ય રૂપસ્ય સત્તાયમ્મ્ અભાવાયોગાત્* । તસ્ય રૂપસ્ય ભાવસ્ તદ્ભાવઃ । સ એવ લક્ષણં યસ્ય ભાવસ્ય સ તથોક્તઃ અયમ્ એવ સ મુખ્યો વિવેકો ઽન્યાપોહો યઃ સર્વભાવવિરહઃ । તસ્ય વિવેકસ્ય તથાભાવખ્યાપિન ઇતિ વિવેકરૂપાભિ .. ।

। ..ંબન્ધઃ । તે શબ્દા વિકલ્પાશ્ ચ એકં વ્યાવૃત્તિસમાશ્રયભૂતં વસ્તુપ્રતિસરણમ્ અધિષ્ઠાનં યેષાં શબ્દાનાં વિકલ્પાનાઞ્ ચ તે તથોક્તાઃ । તથા હ્ય્ અકૃતકવ્યવચ્છેદેન યદ્ એવ વસ્તુ કૃતકશબ્દસ્ય વિકલ્પસ્ય વાધિષ્ઠાનં । તદ્ એવાનિત્યાનાત્માદિશાબ્દાનાં વિકલ્પાનાઞ્ ચ । તે તથાભૂતા અપિ ભિન્નવિષયા એવેતિ સંબન્ધઃ । કસ્માદ્ યથાસ્વમ્ ઇત્યાદિ । યા વ્યાવૃત્તિર્ યતો .. .. ।

। ત્યત્વલક્ષણસ્ય વ્યવચ્છેદસ્ય નિત્ય ઇત્યાદિ । તેષાં યથાસ્વં અવધીનાં ભેદાસ્ તૈર્ ભેદૈર્ ઉપકલ્પિતા નચિતા અનિત્યત્વાદીનાં વિવેકાનાં ભેદાઃ પરસ્પરં વિશેષાસ્ તૈર્ ભેદૈઃ ભિન્નેષ્વ્ ઇવ વિવેકેષુ વિકલ્પબુદ્ધૌ પ્રતિભાત્સુ । પ્રતિભાસમાનેષુ તેષાં શબ્દાનાં વિકલ્પાનાં ચોપલયનાત્* । યથાક્રમં વાચકત્વેન ગ્રાહકત્વેન ચોપશ્લેષાત્* । .. ।

। સ્યૈવ સાધ્યસાધનભાવે ઽપિ ન સાધ્યસાધનયોઃ સંસર્ગ એકત્વં તતશ્ ચ યદ્ ઉક્તં સ્વભાવે સાધ્યે પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશો હેતુઃ સ્યાદ્ ઇતિ સ દોષો નાસ્તીત્ય્ આહ । તં નેત્યાદિ । તદ્ ઇતિ તસ્માત્* । સ ચાયં સ્વભાવ ઇતિ સંબન્ધઃ । હેતુત્વેનાપદિશ્યમાન ઉચ્યમાન ઉપાધિભેદાપેક્ષો વિશેષણભેદાપેક્ષ ઉચ્યતે । કેવલો વેત્ય્ ઉપાધ્યન .. ।

। અનિત્યત્વે સાધ્યે કૃતકત્વમ્ ઉપાધિભેદાપેક્ષમ્* તદનપેક્ષં તુ સત્વં । અપેક્ષિતેત્યાદિનોપાધિભેદાપેક્ષિત્વં કૃતકત્વસ્યાહ । વસ્તુભૂતાયાઃ અસિદ્ધેઃ પરસ્ય હેત્વભિમતસ્ય જનનશક્તિર્ એવ પરવ્યાપારઃ । અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમ્ એવ ચાપેક્ષા । સ્વભાવનિષ્પત્તૌ સ્વભાવનિષ્પત્તિનિમિત્તમ્ અપેક્ષિતઃ । પરવ્યાપારો યેન ભાવે .. .. ।

। ઃ । સ્વભાવાભિધાયિન્ય્ અપિ સતી પરોપાધિર્ ઇત્ય્ અન્યવિશેષણમ્ એનં સ્વભાવમ્ આક્સિપતિ । એતેનેતિ કૃતકત્વસ્યોપાધિભેદાપેક્ષપ્રતિપાદનેન । પ્રત્યયાનાં કારાણાં ભેદઃ પ્રત્યયભેદસ્ તેન ભેત્તું શીલં યસ્ય સ તથા । તદ્ભાવઃ પ્રત્યયભેદભેદિત્વં । સ્થાનપ્રયત્નાદિકારણભેદેન હિ ભિદ્યતે શબ્દઃ । આદિશબ્દાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદયો વ્યાખ્યાતાઃ । એતે ઽપિ હેતુ .. ।

। ઇતિ । એવમ્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ । ક્વચિદ્ ઇતિ પ્રયોગે । ઉપાધિભેદ .. .. .. પેક્ષં । અત એવ સામાન્યેન હેતુફલભાવેન પદદ્વયં અનિત્ય એવ સાધ્યે યથા સત્વં । સ્વભાવભૂતશ્ ચાસૌ ધર્મવિશેષશ્ ચેતિ વિગ્રહઃ । તસ્ય પરિગ્રહેણ ક્વચિત્ સ્વભાવો હેતુર્ ઉચ્યતે ઇતિ પ્રકૃતં । યથા તત્રૈવેતિ અનિત્યત્વે સાધ્યે
9 ॥। ઃ । સ્વભાવભૂતો ઽપિ ધર્મવિશેષત્વેન પ્રતીયતે । પ્રાદુર્ભાવસ્ય ધર્મવિશેષત્વેન પ્રતીતેઃ । ન તુ સત્તાવચ્ છુદ્ધસ્ય સ્વભાવમાત્રસ્ય પ્રતીતિઃ ।
વ્1 ॥। .. ભાવભૂતો ઽપિ ધર્મવિશેષત્વેન પ્રતીયતે । પ્રાદુર્ભાવસ્ય ધર્મવિસેષત્વેન પ્રતીતેઃ । ન તુ સત્તાવચ્ છુદ્દસ્ય સ્વભાવમાત્રસ્ય પ્રતીતિઃ । અયમ્ અપ્ય્ ઉપાધ્યપેક્ષ એવ સ્વભાવો દ્રષ્ટવ્યઃ । કૃતકત્વાદૌ પરભૂત ઉપાધિર્ ઇહ ત્વ્ આત્મભૂ એવ ધર્મવિશેષ ઇત્ય્ એતાવાન્ ભેદઃ । અનયા દિશેતિ । ઉપાધ્યપેક્ષહેતુપ્રવિભાગદિસા । ધર્મી સામાન્યેન સિદ્ધો વિશેષેણ ।
2 ॥। સાધ્યેતિ ન્યાયઃ તત્ર યદિ સત્તાખ્યઃ સ્વભાવઃ સત્તાસ્વભાવઃ । સત્વમ્ ઇ .ઇ + .. .. કૃતકત્વાદિકો ઽપિ સ્વભાવસ્ તન્નિવૃત્યર્થં । સત્તાગ્રહણં વ્યતિરિક્તાપિ સત્તા કૈશ્ચિદ્ ઇષ્ટેતિ સ્વભાવગ્રહણં । આત્મભૂતા સત્તેત્ય્ અર્થઃ । સત્તાસ્વભાવશ્ ચેત્* હેતુઃ ન સત્તા સાધ્યતે । કથં સાધ્યાપિ સ્યાત્* । અથ મતં સત્તાસામાન્યે સાધ્યે સિદ્ધસાધ્યતા સ્યાદ્ અતઃ સત્તાવિશેષઃ સાધ્યસ્ તસ્મિંશ્ ચ સાધ્યે ।

। .. .. દૃષ્ટાન્તઃ । સ્યાદ્ અતો ન સત્તા સાધ્યતે । તદા હેતાવ્ અપિ સત્વે વિશેષસ્યાનન્વયાત્ સાધનશૂન્યો દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાત્* તદ્ આહાનન્વયો હીત્યાદિ । ભેદાનાં વિશેષાણાં વ્યાહતો દુષ્ટઃ । હેતુસાધયોર્ ઇતિ સપ્તમીદ્વિવચનં । હેતૌ સાધ્યે ચેત્ય્ અર્થઃ । અન્યત્ર ચાનાત્માદૌ । તદ્ ઇતિ સત્વં । કિલશબ્દો ઽનભિમતદ્યોતકઃ એવં પ્રસાધ્યમાનમ્ ઇતિ અસ્તિ પ્રધાનમ્ ઇત્યાદિના પ્રધાનાદિ ।

। સાધયિતું શક્યતે । કસ્માત્ તસ્ય વિશેષસ્યાનન્વયાત્* । યથાહેત્ય્ આચાર્યદિઙ્નાગઃ । અસ્તિ પ્રધાનં ઇત્ય્ અન્નેન પ્રધાન{મ્ ઇત્ય્ અનેન પ્રધા} સ્વલક્ષણમ્ એવ સાધ્યત ઇતિ યત્ સાંખ્યેનોક્તં તત્ પ્રમાણસ્યાનુમાનસ્ય વિષયાજ્ઞાનાત્* । સામાન્યવિષયં હ્ય્ અનુમાનં ન સ્વલક્ષણ[યોગેન} વિષયં । વ્યાહન્યતે દુષ્યતિ કિં તર્હિ હેતાવ્ અપિ । તુલ્યદોષત્વાત્* । તદ્ એવાહ ન હેતુર્ ઇત્યાદિ । .. .. ।

। .. .ઇત્ય્ આહ તત ઇત્યાદિ । તતો ઽસાધારણાદ્ ધેતોઃ । ભાવઃ સત્તા સા ઉપાદાનં વિશેષણં યસ્ય ધર્મિણઃ સ તથા । માત્રશબ્દો ઽવધારણે । સત્તાવિશેષણમાત્ર ઇત્યઃ । એવંભૂતે સાધ્યે સામાન્યધર્મિણિ સાંખ્યસ્ય ન કશ્ચિદ્ અર્થઃ સિદ્ધઃ સ્યાત્* । ત્રૈગુણ્યાદિલક્ષણસ્યાસિદ્ધેઃ તદ્ એવં સ્વ .. ક્ષ્યાસિદ્ધ્યા સાધનં વૈફલ્યમ્ ઉક્તં । પરસ્યાપી .. ।

। .. મ્ ઇતિ સામાન્યમાત્રં । અનેન સિદ્ધસાધ્યતોક્તા । અથ વા ન કશ્ચિદ્ અર્થઃ સિદ્ધઃ સ્યાત્* । અનિષિદ્ધં ચ તાદૃશં હ્યર્થે ચશબ્દઃ યસ્માત્ તાદૃશમ્ અનિષિદ્ધમ્ અતઃ સિદ્ધસાધ્યતાદોષાન્ ન કશ્ચિદ્ અર્થઃ સિદ્ધઃ । સ્યાદ્ ઇતિ । ન સર્વથેત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । સત્તાસાધન ઇતિ સાત્તાસિદ્ધૌ । ભાવમાત્રવિશેષણ ઇતિ સત્તામાત્રવિશેષણઃ । અનિર્દિષ્ટઃ વિશેષો યસ્ય્. ।

। .. । કિં તુ સ વાદી તથા સામાન્યેન નાસ્તિ કશ્ચિદ્ ઇતિ । કઞ્ચનાસ્ય ધર્મિણો ભેદં વિશેષમ્ અપરામૃષ્યાનુપાદાય અનેનેતિ વાદિના ઉપાત્તભેદ ઇત્ય્ અપાત્તવિશેષઃ ત્રિગુણાત્મકો નિત્ય ઇત્યાદિના ઉપાત્તભેદે સાધ્યે ઽસ્મિન્ પ્રધાનાદિકે ધર્મિણિ । ભવેદ્ ધેતુર્ અનન્વયઃ । નાસ્ય સાધ્યવિશેષેણ દ્ષૃટાન્તે ઽન્વયો ઽસ્તીત્ય્ અનન્વયઃ । સાધ્યશૂન્યો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ।