પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 29

। . તુ યૌગપદ્યાદ્ અભિમાન એષ મન્દમતીનાં વિકલ્પઃ । સ્વલક્ષણાકાર ઇતિ । વિચારિતશ્ ચૈતત્ પ્રમાણવિનિશ્ચયે શાસ્ત્રકારેણેતિ નેહ પ્રતન્યતે ।
વ્1 ॥। ન્ધો વાચ્યઃ કથં તર્હ્ય્ આચાર્યદિગ્નાગેન તસ્યાવાચ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અત આહ । સંબન્ધસ્યેત્યાદિ । સ્વેન રૂપેણેતિ સંબન્ધરૂપેણેતિ સંબન્ધનં સંબન્ધ ઇતિ । પરસ્પરાપેક્ષાલક્ષણમ્* । ભાવમાત્રમ્ અસત્વભૂતં તસ્ય ધર્મઃ । તેન ચ રૂપેણ તસ્યાભિધાય્કઃ શબ્દો નાસ્તિ । સંબન્ધશબ્દો ઽભિધાયક એષ્ટવ્યઃ । સ ચ પ્રયુક્તઃ । કયોર્ ઇત્ય્ આક્ષ્ ।

। .. વ્યતિરેકસ્ય હેતુઃ સંબન્ધસ્ તદા સંબન્ધિરૂપેણ પ્રતીયતે । તદ્ આહાભિધાને સંબન્ધિત્વેનેત્યાદિ । રાજપુરુષયોઃ સંબન્ધ ઇત્ય્ અભિધાને રાજપુરુષાભ્યાં પરસ્પરાનપેક્ષાભ્યાં નિષ્કૃષ્ટરૂપસ્યેવ સંબન્ધસ્ય સંબન્ધિત્વેન બુદ્ધાવ્ ઉપસ્થાનાત્* । યથાભિપ્રાયમ્ અપ્રતીતિઃ રાજ્ઞઃ પુરુષ ઇતિ પરસ્પરાપેક્ષાલક્ષણઃ સંબન્ધો યથા જ્ઞાતુમ્ ઇ .. ।

। ત્* । યથોક્તવિધિના સંબન્ધિરૂપ એવેતિ । ન સ્વરૂપેણાભિધીયતે । તસ્માન્ નાભાવત્ સંબન્ધે ઽપિ પ્રસંગ ઇતિ । અભાવો યથા બુદ્ધ્યા વિષયીક્રિયત ઇતિ । વાચ્યઃ પ્રસક્તો નૈવં સંબન્ધે ઽપિ વાચ્યત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અભાવો હિ સ્વેન રૂપેણ બુદ્ધ્યા વિષયીક્રિયતે શબ્દેનાપિ તથૈવાભિધીયતે । સંબન્ધ ।

। પ્ય્ અભિધીયતે । સંબન્ધિરૂપાપન્નસ્યૈવ વિષયીકરણાહાભિન્નાચ । તથા ચાહ અસત્વભૂતઃ સંબન્ધો રૂપં તસ્ય ન ગૃહ્યતે નાભિધાનં સ્વરૂપેણ સંબન્ધસ્યાસ્તિ કિઞ્ચિન્નેતિ । તસ્માત્ સ્થિતમ્ એતદ્ વિકલ્પવિષયો ઽવશ્યં વાચ્ય ઇતિ । તતશ્ ચ યદિ નાસ્તિ સંબન્ધ ઇતિ મતિસ્ તદા તત્પ્રભવો ઽપિ શબ્દઃ પ્રવર્તત એવ તથા ચાભાવવિષયઃ .. ।

। .ઈકરણં નેષ્યતે । તદા નેહ ઘટ ઇત્ય્ અત્ર કસ્ય નિષેધો ન તાવદ્ દેશાદેસ્ તસ્ય સત્વાત્* । ન સંબન્ધસ્ય તદભાવસ્યાગ્રહણાદ્ ઇતિ યત્કિઞ્ચિદ્ એતત્* । અપિ ચાભાવમ્ અભિધેયં યો બ્રૂતે તં બ્રુવાણં પ્રત્ય્ અયમ્ અભાવનભિધાનવાદી અભાવો ન વાચ્ય ઇતિ । પ્રતિવિદધત્* । અબ્રુવાણઃ કથં પ્રતિવિદધ્યાત્* । ન હ્ય્ અભાવશબ્દમ્ અનુચ્ચારયતા તસ્યાવાચ્ય .. ।

। .. .. ॥। .. .. .. .. .. .. .. + + + .. .. + + .. નેનૈવાભાવશબ્દેન તસ્યોક્તઃ .. .. .. .. સ્યાત્* । કથંચન સ્યાદ્ અભાવસ્યૈવાનભ્યુપગમાત્* । અભાવો નૈવાસ્તિ તેનાસત્વાદ્ અવચનમ્ અભાવસ્યેતિ ચેદ્ આહ । અથાભાવમ્ એવેત્યાદિ । તેનેત્ય્ અભાવસ્યાસંબન્ધેન । ઇદાનીમ્ ઇતિ અભાવસ્યાસત્વે । તદ્ એવાભાવો નાસ્તીતિ વચનં કથં અભાવો નાસ્તીત્ય્ અસ્યૈવાભાવશબ્દસ્ય પ્રયોગો ન સ્યાત્* । કથંચન સ્યાત્ । ક .. ।