પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 28

। .ઇહરતિ । અગ્નાવ્ અનુષ્ણં નાસ્તીત્ય્ અનેન સર્વત્રોષ્ણમ્ અસદ્ ઇતિ ન બ્રૂમઃ । એવં હ્ય્ ઉચ્યમાને સત્વં પ્રતિજ્ઞાય પુનઃ સર્વત્ર સત્વનિષેધે સદસત્વમ્ એકત્ર પ્રતિજ્ઞાતં ભવેત્* । કેવલં તત્ર ત્વ્ અગ્નૌર્ અનુષ્ણં નાસ્તીતિ બ્રૂમઃ । તતશ્ ચાન્યત્ર સતો ઽન્યત્રાસત્વમ્ અવિરુદ્ધં । અયમ્ એવ ચ ન્યાય ઇત્ય્ આહ । દેશેત્યાદિઃ ઇહ ના .. ॥।
ઓ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. સ્ય નધર્મિણો નિષેધઃ કસ્માત્ તન્નિષેધે ધર્મિણોનિષેધે તદ્વિષયસ્ય શબ્દસ્ય નિર્વિષયતયા પ્રવૃત્યભાવાત્* તતશ્ ચ ધર્મિશબ્દાપ્રવૃત્તેર્ અનિર્દિષ્ટો વિષયો યસ્ય નઞસ્! તસ્યાપ્રયોગાત્* । ઇદમ્ ઇહ નાસ્તીત્ય્ અવશ્યમ્ ઇદમ્ આદિપદૈર્ વિષયઃ પ્રતિષેધસ્યોપસ્થાપ્યો ઽન્યથા કિંવિષયો ઽયં પ્રતિષેધ ઇત્ય્ એવં ન જ્ઞાયેત ।

। ત્રાપીતિ દેશકાલધર્મનિષેધેન દેશાદીનામ્ આદિશબ્દાત્ કાલસ્ય પરિગ્રહઃ । વ્યક્તિભેદાત્ તુ બહુવચનં નાર્થસ્યેતિ ધર્મસ્ય ન ત્વ્ અર્થશબ્દેન ધર્મિણો નિર્દેશઃ । પરેણાપિ ધર્મિનિષેધસ્યોનિષ્ટત્વાત્* । ન ધર્મિ શશવિષાણાદિઃ । પ્રતિષિધ્યતે નાપિ દેશાદિઃ । કિંતુ શશવિષાણં નાસ્તીતિ શશસ્ય વિષાણેન સહ .. + + +ઃ સ .. ।

। .. પ્ય્ અનિષેધાત્* । તદ્ એવાસતીત્યાદિના સાધયતિ । અસતિ સંબન્ધે શબ્દાપ્રવૃત્તિ આદિશાબ્દાદ્ અનિર્દિષ્ટવિશયસ્ય નઞો! ઽપ્રયોગાત્* । અથવા તુલ્યો દોષઃ કથં નિષેધાત્* । અસતિ યો નિષેધસ્ તસ્ય ત્વયૈવ નિષેધાદ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્* । કથં નિષેધ ઇત્ય્ આહાસતીત્યાદિ । અસતો વાસ્ય સંબન્ધસ્ય નિષેધે તદ્વત્ સંબન્ધવત્* ધર્મિણો .. ।

। ર્હિ નેહ પ્રદેશે ઘટો નેદાનીં કાલ ઇત્ય્ એવં પ્રતિષેધોક્તૌ સત્યાં નાનેન દેશેન કાલેન વા ઘટસ્ય સંબન્ધાસ્તીતિ પ્રતીતિઃ । તથા નૈવં નાનેન પ્રકારેણ ઘટો ઽસ્તીત્ય્ ઉક્તૌ નૈતદ્ધર્મા ઘટ ઇતિ પ્રતીતિઃ । તથેત્ય્ એવં પ્રતીતૌ સત્યાં । તથાપીત્યાદિ ચોદકઃ નેદાનીમ્ ઇત્યાદિનાપિ કથં સંબન્ધો નિષિદ્ધો યાવદ્ અસ્ય પુન્સઃ સંબન્ધો ધર્મો વા નાસ્ત્. ।

। .. ર્મો નાસ્તીતિ મતિઃ । ધર્મનિષેધો ઽપિ સંબન્ધનિષેધ એવ ધર્મધર્મિણોઃ સંબન્ધનિષેધાત્* । સંયોગસમવાયલક્ષણભેદાત્ તુ સંબન્ધો ધર્મો વેતિ ભેદેનોક્તમ્* ન ચાસ્યાઃ સંબન્ધો નાસ્તીતિ મતેઃ કથંચિદ્ ભાવે સત્તાયાં સંભવઃ । કસ્માત્* । અભાવેષ્વ્ ઇત્યાદિ । તથાશબ્દો યથાર્થમ્ આક્ષિપતિ યત્તદોર્ નિત્યાભિસંબન્ધાત્* સત્સુ દેશાદિષુ યથા નાસ્તીતિ બુદ્ધેર્ અભાવઃ । સત્સ્વભાવબુદ્ધેર્ વિરોધાત્* । ત .. ।

। .. શાન્ નેદમ્ ઇહેત્ય્ આદ્યા પ્રતીતિઃ । સા તદભાવે સંબન્ધપ્રતીત્યભાવે ન સ્યાત્* પ્રતીતૌ વા તદભાવસ્ય સંબન્ધાભાવસ્ય યાદૃશી સંબન્ધાભાવપ્રતીતિઃ યથા પ્રતીતિ સા વિદ્યતે યસ્ય પુન્સસ્ તસ્ય યથાપ્રતીતિમતઃ । તત્પ્રભાવાઃ સંબન્ધાભાવપ્રતિબન્ધાઃ સંબન્ધાભાવવિષયા । કેન વાર્યન્તે । વિકલ્પવિષય એવ । સંબન્ધાભાવો ન શબ્દા .. ।

। ન શબ્દાનાં વિષયઃ વિકલવિષયસ્ ત્વ્ અવશ્યમ્* શબ્દવિષય ઇત્ય્ અર્થઃ । તે ચેત્ પ્રવૃત્તા ઇતિ વિતર્કાઃ । નનુ પુરતો ઽવસ્થિતે નીલાદૌ નીલમ્ ઇત્યાદિ વિકલ્પઃ । સ્વલક્ષણવિષયો ન ચ સ્વલક્ષણમ્* । શાબ્દવાચ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ । ન હીત્યાદિ । અવાચ્યમ્ અર્થમ્ ઇતિ સ્વલક્ષણં વિતર્કાધિકારાદ્ વિકલ્પબુદ્ધયો ગૃહ્યન્તે । સમીહન્ત ઇત્ય્ આલમ્બન્તે । સામાન્યાકારવ ।