પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 26

। વઃ । દ્વયોર્ ઇતિ ગવિ ચાશ્વે ચ । યસ્માદ્ એકો ઽપિ હિ કારણત્વેનાભિમતો ગોપદાર્થઃ તતાં અર્થક્રિયાં વાહઓધસ્વભાવાં તત્સ્વભાવત્વાત્* । તદર્થક્રિયાકરણસ્વભાવત્વાદ્ એવ કરોતિ । તદન્યસ્યાપિ તસ્માદ્ ગોદ્રવ્યાદ્ અન્યસ્યાપિ અશ્વસ્ય તદ્ વાહદોહ .. .. ર .. .. ॥।
ન્ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. .. .. વ્. ત્. સ્. વ્. + .. સ્ય ભેદ .. .. .. ન અહ્રીકા નગ્નતયા । નિર્લજ્જઃ ક્ષપલકાઃ અયુક્તાભિધાનસ્ય કુસ્મિતત્વાત્ કિમ્ અપીત્ય્ આહ । અશ્લીલં ગ્રામ્યં । સર્વઃ સર્વસ્વભાવો ન ચ સર્વસ્વભાવ ઇતિ યત્ પ્રલપન્તિ પ્રતિક્ષિપ્તં તદ્ અપિ । કસ્માદ્ એકાન્તસંભાવાદ્ એકસ્યૈવાન્તસ્યાત્યન્તભેદપ્રકારસ્ય સંભવાત્ સ્યાદ્ ઉષ્ટ્રો દધિસ્વલક્ષણસ્યૈક્યાત્ સ્યાન્ ન દધિ અવસ્થાભેદાદ્ અશ્લીલમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ અયુક્તમ્ ઇ ॥। અશ્લીલમ્ ઇત્ય્ અસ્ય ગ્રામ્યપર્યાયત્વાત્ । અહેયોપાદેયમ્ ઇતિ । અત્યાજ્યામ્ અગ્રાહ્યં ચ । કસ્માદ્ અપરિનિષ્ઠાનાત્* । યદિ હિ કિંચિત્ સુખસાધન .. .. .ઇશ્ચિતમ્ અન્યચ્ ચ દુઃ .. ।

। .. સ્વભાવત્વાન્ ન ચ સર્વસ્વભાવત્વાત્* । અતશ્ ચાકુલમ્ એકસ્યાન્તસ્ય ગ્રહીતુમ્ અશક્યત્વાત્* । તદન્વયે વા તસ્ય સ્વભાવભેદસ્ય પરપરમ્ અન્વયે વા સર્વસ્યોભયરૂપત્વં ઉભયગ્રહણમ્ અનેકત્વોપલક્ષણં તસ્મિન્ સતિ । તદ્વિશેષસ્ય ઉષ્ટ્ર ઉષ્ટ્ર એવ ન દધિ । દધિ દધ્ય્ એવ નોષ્ટ્ર ઇત્ય્ એવંલક્ષણસ્ય નિરાકૃતેઃ દધિ ખાદેત્ય્ એ .. ।

। .. કારેણ સ્યાદ્ દધિ । નાપિ સ એવોષ્ટ્ર એવોષ્ટ્ર ઇત્ય્ એકાન્તવાદઃ । યેનાન્યો ઽપિ દધ્યાદિકઃ સ્યાદ્ ઉષ્ટ્રઃ તથા દધ્ય્ અપિ સ્યાદ્ ઉષ્ટ્રઃ નાપિ તદ્ એવ દધ્ય્ એવ યેનાન્યદ્ અપ્ય્ ઉષ્ટ્રાદિકં સ્યાદ્ દધિ એતેન સર્વસ્યોભયરૂપત્વં વ્યાખ્યાતં । તદ્વિશેષનિરાકૃતેર્ ઇત્ય્ એતત્ તદ્ અનયોર્ ઇત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । ઉભયથા હિ દ .ઉ .. .. .. વિશેષઃ સ્યા ।

। .. દ્ય્ ઉષ્ટ્રસ્વરૂપ એવ નિયતં સ્યાત્* । એવં દધ્નો ઽપિ વાચ્યં । આદ્યસ્ય તાવદ્ અસંભવસ્ તદ્ ઇત્યાદિના કથ્યતે તદ્ એવમ્ અનયોર્ દધ્યુષ્ટ્રયોર્ ન કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ સંબન્ધઃ । એકસ્યાપીત્ય્ દધ્ન ઉષ્ટ્રસ્ય વા કસ્યચિત્ તદ્રૂપાભાવસ્ય ઉષ્ટ્રરૂપાભાવસ્ય દધિરૂપભાવસ્ય ચાભાવાત્* । દ્વિતીયસ્યાપિ પ્રકારસ્યાભાવમ્ આહ સ્વરૂપસ્યેત્યાદિ । અ .. .. .. ।

। યતસ્ય ઉષ્ટ્રસ્વભાવનિયતસ્ય દધિસ્વભાવનિયતસ્ય ચાભાવાત્* । અથાસ્તિ દધ્યુષ્ટ્રયોર્ અતિશયઃ કશ્ચિદ્ યેનાતિશયેન દધિ ખાદેતિ ચોદિતઃ પુરુષો ભેદેન વર્તતે । ઉષ્ટ્રપરિહારેણ દધ્ય્ એવ પ્રવર્તતે । સ એવાતિશાયો દધિ સ ચાન્યત્રોષ્ટ્રો નાસ્તિ અનુભયં વિભક્તસ્વરૂપં સર્વં વસ્તુ .. .. .. પરમાર્થઃ એકત્વં તુ ।

। .. .. .. .. .. .. .. વ્યાખ્યે .. + + + + + . ઇતિ દધિક્ષીરયોઃ તથા ચોદિત ઇતિ દધિ ખાદેતિ ચોદિતઃ પુરુષો ભેદેન વર્તતે । ઉષ્ટ્રપરિહારેણ દધ્ય્ એવ પ્રવર્તતે । સ એવાતિશયો દધિ સ સાન્યત્રોષ્ટ્રે નાસ્તીતિ અનુભયં વિભક્તસ્વરૂપં સર્વં વસ્તુ તદ્ એવ પરમાર્થઃ એકત્વં તુ કલ્પિતં । દધ્નૈવાપરમ્ ઉષ્ટ્રાદિકમ્ અનુભવરૂપમ્ ઇતિય્ વ્યાખ્યેયમ્* । .. .. ।

। ચોદિત ઇતિ દધિ ખાદેતિ ચોદિતઃ । ક્ષીરવિકારો દધિ નાન્યત્રેત્ય્ ઉષ્ટ્રે । સ એવાતિશયો દધિ કિંભૂત અર્થક્રિયાર્થિપ્રવૃત્તિવિષયઃ દધિસાધ્યાર્થક્રિયા .. તયા યો ઽર્થી પુરુષસ્ તસ્ય પ્રવૃત્તિવિષયઃ કિં કારણં તત્ફલેત્યાદિ । દધ્નૈવ સાધ્યત્વાત્ ફલવિશેષઃ સૈવાસૌ વિશેષશ્ ચેતિ વિગ્રહઃ । તસ્યોપાદાનભાવો હેતુભાવસ્ તેન લક્ષિતઃ સ્વભાવો યસ્ય વસ્તુનસ્ તદ્ એ .. .. .ઇ .ઇ ।

। દધિસ્વભાવઃ । અન્યત્રેત્ય્ ઉષ્ટ્રે । કસ્માત્* । દધ્યર્થિનસ્ તત્રોષ્ટ્રે પ્રવૃત્યભાવાત્* । ભિન્નૌ નિયતાર્થૌ । ધીધ્વની જ્ઞાનં શબ્દશ્ ચ । તદભાવાત્* ભિન્નબુદ્ધિશબ્દભાવાત્* । ભેદાનાં સંહારવાદસ્ય । એકીકરણવાદસ્યાસંભવઃ । ભેદેન ગૃહીતયોઃ શ્રુતયોર્ વા એકત્વેનોપસંહરો નિર્દેશઃ સ્યાદ્ ઉષ્ટ્રો દધીત્યાદિ । સો ઽયમ્ ઇત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । ક્વ ।