પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 23

। .. .. કિંતુ તયોર્ અપિ ભેદસામાન્યયોર્ ભેદો ભવેદ્ યદિ । ક્વચિદ્ ભેદે સામાન્યે વા અસ્ય સાંખ્યસ્ય ભેદો ઽભેદો વા ઐકાન્તિકો ન હીતિ સંબન્ધઃ । એકત્વવાદિત્વાત્ પરસ્ય ભેદ ઐકાન્તિકો નાસ્તીતિ ગમ્યત એવાભેદસ્ તુ કથમ્ ઐકાન્તિકો નેત્ય્ અત્ર કારણમ્ આહ । વિવેકેનેત્યાદિ । સામાન્યં શક્તિઃ વ્યક્તયો વિશેષા ઇત્ય્ એવં ભેદેન વ્યવસ્થાનાત્* । યેનેત્યાદ્ય્ આ .. .. ॥।
વ્1 1 ॥। .. .. .. સામાન્યમ્ ઇત્ય્ એતદ્ યેનાત્મના વ્યવસ્થાપ્યતે યદિ .. .. ત્મના સામાન્યવિશેષયોર્ ભેદાસ્ તદા ભેદ એવાત્યન્તં યદીત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । યમ્ આત્માનમ્ ઇતિ શક્તિવ્યક્ત્યાત્મકં । તેનાત્મના સામાન્યવિશેષયોર્ યદિ ભેદ ઇતિ સંબન્ધઃ । એતદ્ એવ સ્ફુટયન્ન્ આહ યસ્માદ્ ઇત્યાદિ । તૌ હિ ભેદવ્યસ્થાપકાવ્ આત્માનૌ તયોર્ ઇતિ સામાન્ય્. ।

। ભૂતૌ તૌ ચેદ્ વ્યતિરેકિણૌ પરસ્પરભિન્નૌ તદા વ્યતિરેક એ + + ભેદ એવ । કિં કારણં સ્વભાવભેદાત્* । સ્યાત્ મતમ્ અવસ્થાવસ્થાત્રોર્ ભેદવ્યવસ્થાપકો ભાવ એવ ભિદ્યતે ન સ્વભાવ ઇત્ય્ આહ । સ્વભાવો હીત્યાદિ । સ્વભાવ એવ ભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચેતિ ભેદસામાન્યયો{ર્ ઇતિ સામાન્યવિશેષયોઃ સ્વાત્મનૌ સ્વભાવભૂતૌ તૌ ચેદ્ વ્યતિરેકિણૌ પરસ્પ ।

। ભેદ એવ કિં કારણં સ્વભાવભેદાત્* । સ્યાત્ મતમ્ અવસ્થાત્રોર્ ભેદવ્યવસ્થાપકો ભાવ એવ ભિદ્યતે ન સ્વભાવ ઇત્ય્ આહ} ર્ અત્યન્તભેદે સતિ ભેદસ્ય નિઃસામાન્યતા સામાન્યસ્ય નિર્વિશેષતા સ્યાદ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । સામાન્યસ્ય ભેદવત્વં ભેદાનાં ચ સામાન્યવત્વં ન સ્યાદ્ અસંભવાદ્ ઇતિ યાવત્* । યદ્વદ્ઘટાદીનાં ભેદાનાં સંબન્ધાભાવાત્ પરસ્પરં તદ્વત્તા નાસ્તિ .. ।

। .. નકત્વેન સંબન્ધાભાવાત્* ઉક્તમ્ ઇતિ ન સ્યાત્ સામાન્યભેદધીર્ ઇત્ય્ અત્રાન્તરે । અથ વા અસ્થાને ઽયં યત્નઃ ક્રિયતે પરૈઃ । કલ્પિતં સામાન્યં સ્વલક્ષણાદ્ ભિન્નં । કિં વા નેતિ તદ્ ધિ નિત્યમ્ ઇષ્યતે । પરૈસ્ તતશ્ ચાનર્થક્રિયાકારિત્વાચ્ છશવિષાણપ્રખ્યં । તત્રાર્થક્રિયાર્થિનઃ .. .. ભેદાભેદચિન્ત ।

। .. .. મ્ અન્યત્ર યથા પરિકલ્પિતાયા વ્યાવૃ .. ત્ય્ એતદ્ દર્શયિતુમ્ આહાપિ ચેત્યાદિ । યમ્ આત્માનમ્ અર્થક્રિયાયોગ્યં પુરસ્કૃત્યાલંબનીકૃત્ય તત્સાધ્યફલવાઞ્છાવાન્* તેનાત્મના યત્સાધ્યં ફલં તદભિલાષવાન્* । અયં પુરુષઃ પ્રવર્તતે । તદાશ્રયૌ તદધિષ્ઠાનૌ ભેદાભેદૌ ચિન્ત્યેતે । તસ્ય ચાર્થક્રિયાયોગ્યસ્ય સ્વા .. ।

। .. લ્પબુદ્ધિપ્રતિભાસાનુરોધિન્યા કૃતવ્ય .. .. .. સમાનતા અસ્ત્ય્ એવાધ્યવસિતતદ્ભાવા ઇયતૈવાર્થક્રિયાર્થિનો ભેદાભેદચિન્તા । સમાપ્તા તતો ઽનર્થક્રિયાકારિણઃ સામાન્યસ્ય કિં સ્વલક્ષણેન । ભેદાભેદચિન્તયેતિ । વસ્ત્વ્ એવ સામાન્યમ્ અસ્તુ કિં પરિકલ્પિતયા વ્યાવૃત્યેત્ય્ આહ । વસ્તુ નાન્વેતીતિ સ્વલક્ષણાનાં પરસ્પરં .. ।

। .. .. ર્.. ત । તદ્ આહ પ્રવૃત્યાદીત્યાદિ । આદિશબ્દાત્ તુલ્યોત્પત્તિનિરોધાદિપ્રસંગતઃ । સર્વ એવેત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । વિશેષમ્ એવાર્થક્રિયાયોગ્યં । સ્વભાવાખ્યમ્ આત્મભૂતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કસ્ય ભાવસ્ય વસ્તુનો ઽધિકૃત્ય પ્રવર્તતે । સ એવ હીત્ય્ અર્થક્રિયાકારી વિશેષઃ । તથેતિ ગૌર્ ઇત્યાદિશબ્દૈઃ અર્થક્રિયાર્થી હિ સ્વલક્ષ ।