પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 22

। .ઇતાદ્ અવસ્થાભેદાત્* । અન્યથા તત્વવાદિનઃ સાંખ્યસ્યાભેદો ઽપિ દુર્લભઃ ।
લ્ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. .. .. .. .. .. .. .. સર્વસ્યોપયોગાદ્ અકારકત્વમ્ એવ નાસ્તીત્ય્ અત આહ । પર્યાયેણેતિ । સ પર્યાયઃ કિં તસ્યૈવૈકસ્ય વસ્તુનો નૈવેત્ય્ અર્થઃ । ભેદાધિષ્ઠાનત્વાત્ પર્યાયસ્યેતિ ભાવઃ । અથેત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । સર્વેષાં ભેદાનાં સર્વત્ર કાર્યે પર્યાયેણ ક્રમેણ ઉપયોગાત્* । એતચ્ ચ યદા પ્રધાનશક્ત્. .. ।

। .. .. .. .. .. .. .. + + .. પ્રધાનશક્તિર્ એવ વસ્તુ સતી સૈવાર્થક્રિયાયામ્ ઉપયુજ્યતે । ભેદાઃ કેવલં વ્યવસ્થામાત્રહેતુવઃ પરમાર્થતસ્ ત્વ્ અસન્ત એવ । તદેદમ્ ઉચ્યતે । શક્તેર્ વેત્યાદિ । ત્રૈગુણ્યલક્ષણાયાઃ તન્નિવેશિન્યાઃ પૂર્વમ્ અકારકાભિમતપદાર્થનિવેશિન્યાઃ પશ્ચાદ્ રૂપાન્તરેણ કારકાભિમતરૂપેણ વિપરિણતયા ।

। .. .. .. યસ્ય સત્ તથોક્તઃ એકસ્ય .. .. સ્ય કથં નૈવ । એતેન સ કિં તસ્યૈવ વસ્તુન ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃતં । શક્તેર્ વેતિ યદુક્તં । તત્રાહ વિપરિણામો વેતિ । પૂર્વસ્માદ્ અવસ્થાભેદાદ્ અવ્યતિરેકિણ્યાઃ શાક્તેઃ પરિમાણો ઽવસ્થાન્તરપ્રાપ્તિર્ વા કથં ॥ અથેષ્યતે પૂર્વાવસ્થાયાઃ પશ્ચાદ્ વિશેષઃ ત્રૈગુણ્યસ્ય તતો વિશેષે વા .. .. ચિ .. .. .ઉ .. ।

। .. .એષ્યતે । ભેદસામાન્યયોશ્ ચ પરસ્પર્. + + દ એવં ચ સતિ તદ્વતિ સામાન્યવિશેષવતિ વસ્તુનિ અત્યન્તં ભેદાભેદૌ સ્યાતાં । વિશેષેભ્યઃ સામાન્યસ્યાવ્યતિરેકાત્* ભિન્નં રૂપમ્ ઇત્ય્ અન્તભેદઃ સામાન્યસ્યાભાવાત્* । સામાન્યાદ્ વિશેષાણામ્ અવ્યતિરેકાદ્ ઐક્યમ્ ઇત્ય્ અન્તાભેદઃ । સર્વથા વિશેષાણામ્ અભાવાત્ । એકં ભેદસામા ।

। । સદૃશાસદૃશાત્મનોઃ સામાન્યવિશેષયો .. .. વાશ્ ચેદ્ ભેદિન ઇતિ સંબન્ધઃ । અભિન્નેનાત્મના પ્રધાનાખ્યેન તેષામ્ એવ ભેદાનાં સાત્મભૂતેન તદ્વન્તઃ । સ્યુર્ અભિન્નસ્વભાવવન્તઃ સ્યુઃ ॥ અભિન્નઃ સ્વભાવઃ પ્રધાનાખ્ય આત્મા રૂપં યસ્ય ભેદસ્ય સ તદભિન્નસ્વભાવાત્મા તદ્ભાવસ્ તસ્માદ્ ભેદસ્યાપિ કુતઃ । પરસ્પરં ભેદો નૈવ અનેના ।

। ..ઃ આત્મા ન ભવતિ .. દસ્યાનેકાત્મકત્વાત્* । .. .. સ્. .. .. દાત્મના ભેદાત્મના તેનાપિ સામાન્યપદાર્થેન । તથેતિ સામાન્યાત્મના ભવિતું ન યુક્તં ભેદાદ્ અવ્યતિરિક્તત્વાત્ સામાન્યસ્ય સમાનતા નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । એતેનાત્યન્તભેદો વ્યાખ્યાતઃ તથાભાવે હીતિ । સામાન્યાત્મકત્વે પ્રધાનસ્યેષ્યમાણે પ્રધાનાત્માતદ્ધર્મા ભેદધર્મા ન સ્યાત્* । અવ્ય ।

। .આન્ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અવસ્થાતદ્વતોઃ પરસ્પરં ભેદઃ સ્યાદ્ ઇતિ યાવત્* । તમ્ એવ સાધયન્ન્ આહ । ન હ્ય્ અયમ્ ઇત્યાદિ । અયમ્ એકસ્વભાવઃ । પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિમાન્ ન યુક્ત ઇતિ સંબન્ધઃ । સ્થાનં પ્રવૃત્તિઃ । વિગમો નિવૃત્તિઃ । તથા હિ સ્થિતાયાં શક્તૌ અવસ્થાનાં નિવૃત્તિર્ ઇષ્યતે । એતેનાન્યોન્યં વા તયોર્ ભેદ ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્* । નેત્યાદિના પરાભિપ્રાયમ્ આશંકતે સામા ।