પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 21

। .આધ્યાત્મિકો ભેદો વિશેષ એવ પરસ્પરવિલક્ષણ એવ । કિંભૂતો ભિન્નપ્રતિભાસાદિઃ । ભિન્નઃ । પ્રતિભાસાદિર્ યસ્યેતિ વિગ્રહઃ । અભિન્નો ઽપ્ય્ અત્ર પ્રતિભાસો ઽસ્તિ । તેનાભેદો ઽપીતિ ચેદ્ આહ । ન ચાત્રેત્યાદિ । અત્રેતિ ભેદેષુ
વ્1 ॥। .. તીયં યદ્બલેનાભિન્નપ્રતિભાસબલેન । અતો વિશેષ એવ ભેદ એવ । ન ત્વ્ અભેદો ઽપિ । સ એવ વિશેષો ઽર્થો વસ્તુ । યે ત્વ્ અપરે સામાન્યધર્મા વૃક્ષત્વાદયસ્ તસ્યૈવ વ્યાવૃત્તયઃ કલ્પિતાઃ । તત્કાર્યમ્ ઇત્યાદિ । કાર્યાદિ યદ્ અસમાનાધિકરણ્યાન્ નપુન્સકં । અન્યથા વિશેષસ્ય પ્રક્રાન્તત્વાત્* સ ઇતિ સ્યાત્* । તદ્ એવ વિશેષરૂપં કાર્યં કારણં ચોક્તં તદ્ એવ સ્વલક્ષણમ્ ઉચ્યતે તત્ત્યાગાપ્તિફલા ઇતિ તસ્યૈવ વિશેષસ્ય । હેયસ્યોપા ।

। .. ફલં યાસાં પ્રવૃત્તીનાં તાસ્ તથોક્તાઃ સ ચાર્થક્રિયાકારી વિશેષ .. .. .. સ્યૈવેતિ વિશેષસ્યાપરસ્માદ્ વિજાતીયાદ્ ભેદો વ્યાવૃત્તિમાત્રં ન તુ વસ્તુભૂતં કિઞ્ચિત્ સામાન્યં નામ યદિ સ્યાત્ તદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમ્* । ભેદવ્યતિરેકેણોપલભ્યેત । યસ્માન્ ન હિ તસ્ય સામાન્યસ્યાર્થત્વે વસ્તુત્વે સતિ દૃશ્યસ્ય સતઃ રૂપાનુપલક્ષણં સ્વરૂપાગ્ર .. ..ં .. .. ।

। .. .. દેષ્વ્ અભેદપ્રત્યયસ્ય ન હિ સ્વયમ્ અગૃહીતપર + નહેતુઃ યથા સાંખ્યસ્યાભેદાવિશેષે ઽપિ ન સર્વં સર્વસાધનં તથા બૌદ્ધસ્ય ભેદાવિશેષે ઽપિ કસ્ય પુનશ્ ચોદ્યસ્યાયં સમાધિર્ ઇત્ય્ આહ । યદ્ ઉક્તમ્ ઇત્યાદિ । તજ્જનનસ્વભાવાદ્ ઇતિ । શાલ્યંકુરજનનસ્વભાવાત્* । ભિન્નઃ પૃથિવ્યાદિ । અસ્યેત્ય્ અંકુરસ્ય કથં જનકઃ સ્યાત્* જનકત્વે વા .. .. .. .યમાને ભેદ .. ।

। .. .. મ્ ઇદં તુ દ્વિતીયમ્ ઉચ્યતે કિં પુન .. .. મ્ ઇ .. હ । યદીત્યાદિ । તુલ્યે ઽપિ ભેદે યદિ .. .. સ્ય ભેદ પ્રતિનિયતકાર્યજનકાજનકત્વલક્ષણો વિશેષો ન સ્યાત્* । સ્યાદ્ એતચ્ ચોદ્યમ્ ઇતિ । યથેત્યાદિના શ્લોકાર્થમ્ આહ । તથા વિશેષે ઽપિ ભવિષ્યતિ ન સર્વઃ સર્વસ્ય જનક ઇતિ સંબન્ધઃ । વસ્તુધર્મતયેતિ વસ્તુશક્ત્યા ભાવાનાં અભેદે ત્વ્ અભ્યુપગમ્યમાને તસ્ય .. ર્.. .. ।

। .. ત્રેત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । હેતુર્ ઉપાદાનકા + + । પ્રત્યયાઃ સહકારિણઃ સ્વે હેતુપ્રત્યયાઃ સ્વહેતુપ્રત્યયાસ્ તૈર્ નિયમિતો વિશિષ્ટકાર્યનિર્વર્તનસમર્થઃ કૃતઃ સ્વભાવો યેષાં તે તથોક્તાસ્ તદ્ભાવસ્ તસ્માત્* નાન્ય ઇત્ય્ અકારકાભિમતાદ્ અન્યે ન કારકાસ્ સ્યુઃ કિં કારણં અતત્સ્વભાવત્વાત્* । અતત્કાર્યજનનસ્વભાવત્વાત્* । તસ્યેત્ય્ એકસ્ય ત્રૈગુણ્યસ્ય તત્રૈવેત્ય્ એકસ્મિન્ન્ એવ કાર્યે તથેતિ .. નૈવાભિન્નેન .. ।

। .. .. બ્. જ્. યશ્ ચ શાલિબીજસ્યા .. .. એવ + .. બીજસ્યેત્ય્ એકત્રૈકસ્ય ક્રિયાક્રિયે પ્રસજ્યેતે । તરિગુણ્યસ્ય તેન તેન સન્નિવેશે .. ભેદો ઽપ્ય્ અસ્તિ । અતો ભેદાત્ કસ્યચિદ્ અક્રિયા ચેત્* નેત્યાદિ પ્રતિવ .. .. .. । ભેદશ્ ચેદ્ અક્રિયાહેતુર્ ન કુર્યઃ સહકારિણઃ તેષામ્ અપિ પરસ્પરં ભેદાત્* । નેત્યાદિના વ્યાચષ્ટે સર્વાકારાવિવેકં સર્વથૈક્યં કસ્માદ્ ભેદસ્યાપિ ।