પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 17

। મ્ અસ્તિ । અવિકલે તસ્મિન્ સામાન્યરૂપે કાર્યમ્ અભવત્* । તસ્ય સામાન્યસ્યાજનનાત્મતાં સૂચયતિ તસ્માત્* । વિશેષાણામ્ એવ ભાવાભાવાભ્યાં કાર્યસ્ય ભાવાભાવૌ । યેષાં ચ વિશેષાણાં સાકલ્યવૈકલ્યાભ્યાં કાર્યં ભાવાભાવવત્* ।
વ્1 ॥। ઃ કાર્યસ્યોત્પત્તિઃ । તસ્મિન્ સતિ ભવતીતિ । હેતુભાવયોગ્યે વિશેષે સતિ ભવતઃ કાર્યસ્ય તદન્યસ્માદ્ ઇતિ । વિશેષાદ્ અન્યસ્માત્ સામાન્યાત્* । અતિપ્રસંગાત્* । સર્વઃ સર્વસ્ય કારણં સ્યાત્* । યત એવં તસ્માદ્ વિશેષા એવ જનકાઃ । ન સામાન્યં જનકઃ । તતો ઽજનકત્વાત્ ત એવ વિશેષા વસ્તુ પરમાર્થસન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં કારણં યસ્માત્* । સ પારમાર્થિક્. .. ।

। .ઈત્યાદિના વ્યાચષ્ટે –વ્યાચક્ષતે?–– । અર્થક્રિયાયોગ્યતા વસ્તુનો લક્ષણં અયોગ્યતા ત્વ્ અવસ્તુનો લક્ષણમ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । વક્ષ્યામઃ અર્થક્રિયાસમર્થં યત્ તત્ર પરમાર્થસદ્ ઇત્યાદિના । સર્વાર્થક્રિયાયોગ્યો ઽર્થો વિશેષાત્મકો । નાન્વેતિ । વિશેષસ્ય વ્યક્ત્યન્તાનનુયાયિત્વાત્* । યો ઽન્વેતિ । સામાન્યાત્મા । તસ્માત્ સામાન્યાત્મનો ન કાર્યસંભવઃ । તસ્માદ્ ઇ ।

। દ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતઃ એવેતિ । વિશેષાદ્ એવ । .. .. + + .. .ઇ .. નિષ્પત્તેઃ તદ્ એવં પરૈઃ કલ્પિતસ્યાન્વયિરૂપસ્યાજનકત્વં પ્રતિપાદિતમ્ અધુના યત્ પરેણોક્તમ્ એકસ્ય કાર્યમ્ અન્યસ્ય ન સ્યાદ્ અત્યન્તભેદત ઇતિ । તત્ પરિહર્તું તદ્ એવ ચોદ્યમ્ આવર્તયતિ । સ્વભાવાનન્વયાત્ તર્હીત્યાદિના । જ્વરાદિશમને કશ્ચિત્ સહ .. ત્યેકમ્ એ ।

। સઃ । એકસ્ય બીજાદેર્ યજ્જનકં રૂપં તદન્ય્ + પૃથિવ્યાદેર્ નાસ્તીતિ કૃત્વાન્યઃ સહકારી અજનકઃ સ્યાત્* । જનકસ્વભાવાદ્ ભિન્નસ્વભાવસ્ય જનકત્વે વાભ્યુપગમ્યમાને ભેદાવિશેષાત્ સર્વો યવબીજાદિર્ અપિ । શાલ્યંકુરસ્ય જનકઃ સ્યાત્* । નૈતદ્ ઇત્યાદિના પરિહરતિ । શાલિબીજસ્યૈકસ્ય । જનકસ્ય ।

। .ઇઃ । શાલ્યંકુરસ્ય નાપરો .. .. .ઈ .. ..ઃ । ચશબ્દ શ્લોકપૂરણાર્થઃ । એવકારાર્થો વા । કિં કારણં । સ્વભાવો ઽયં ભાવાનાં એકસ્ય યો જનક આત્મા તસ્માદ્ આત્મનઃ સ્વભાવાદ્ ભિદ્યમાનાઃ સર્વે સમં તુલ્યં જનકાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ । ભેદાવિશેષાત્* । ન વા કશ્ચિજ્ જનક ઇતિ । સ્યાદ્ એતચ્ ચોદ્યં । યદ્ય્ એષામ્ એકસ્મા .. .. .. દ્ આત્મનો ।

। .. .. ..ં .. .. દ્ એવ । તત ઇતિ । વિશેષસં .. + + ભેદાવિશેષે ઽપિ । કુતશ્ચિદ્ આત્માતિશયાદ્ વિશિષ્ટકાર્યપ્રતિનિયતલક્ષણાત્* । કશ્ચિજ્ જનકઃ પૃથિવ્યાદિ । શાલ્યંકુરસ્ય નાપરો યવબીજાદિ । કસ્માત્* । શાલ્યંકુરજનનાવિશેષસ્ તસ્ય પૃથિવ્યાદેઃ । સહકારિણઃ સ્વભાવો નાપરસ્ય યવબીજાદેઃ । અયમ્ એવ વિભાગઃ । કિં કૃ .. ।

। .. .. .. યુક્તં સ્યાત્* । કુતો હેતોર્ અયં યથોક્તઃ સ્વભાવ ઇતિ । અવશ્યં હિ સ્વભાવભેદસ્ય હેતુના ભાવ્યં । યતો નિર્હેતુકત્વે હેત્વ્ અનપેક્ષિણો દેશાદિનિયમાભાવેનાતિપ્રસંગાત્* । સર્વત્ર સર્વદા સર્વાત્મના ભાવપ્રસંગાત્* । તસ્માત્ સ્વભાવો ઽસ્ય કારણાભિમતસ્ય સ્વહેતોઃ સકાશાદ્ ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્ય ।