પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 15

। વ્યાપારઃ કર્મ તત્કૃત ઉપકારો ઽતિશયસ્ તમ્ અપેક્ષ્ય સ્થિરસ્વભાવસ્ય પૂર્વસ્વભાવાદ્ અચલતઃ અનતિશાયાત્ સ્વભાવાન્તરાનુપાદાનાત્* । અવિશેષાધાયિનિ કર્મણિ । કાપેક્ષા । નૈવ । અતિશયે વા દ્રવ્યસ્ય ક્રિયાકૃતે ઽભ્યુપગમ્યમાને ઽતિશયાધાયકસ્ય કર્મણઃ ॥।
હ્ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. । યદિ ક્રિયાકૃતો ઽતિશયો ન સ્વભાવભૂતો દ્રવ્યસ્ય તદર્થાન્તરસ્ય કારણાદ્ દ્રવ્યં નૈવોપકૃતં સ્યાત્* । તસ્માત્ પર્તિક્ષણં સ્વભાવભૂતસ્યાન્યાન્યસ્યાતિશયસ્યોત્પત્તેસ્ તદ્ અપિ દ્રવ્યં દેવદત્તાદિ ક્ષણિકં સ્યાત્* । તત ઇતિ ક્ષણિકત્વાત્* સ્વોત્પત્તિસ્થાનવિના .. .. .. ।

। ન્યસ્ય વ્યંજકં સ્યાત્* । તસ્માત્ સ્થિતમ્ એતદ્ યથા વસ્તુભૂતા જાતિર્ નાસ્તીતિ ॥ અત્ર પરો બ્રૂતે । કથં તર્હીત્યાદિ । યથેત્યાદિ સિદ્ધાન્તવાદી । યથા પાચકાદિષુ । પાચકત્વાદિ । સામાન્યં નાસ્તિ । તથા પ્રસાધિતં । અથ ચ તત્ર પ્રવર્તેતે ઽન્વયિનૌ જ્ઞાનશબ્દૌ । તથાન્યત્રાપ્ય્ અન્તરેણ્. ।

। વૃત્તિર્ ઇતિ । તતો ઽન્વયિજ્ઞાનશબ્દવૃત્તેઃ પાચકાદિષ્વ્ અપિ । પાચકત્વાદિસામાન્યમ્ અસ્તીતિ । ચિન્તિતમ્ એતદ્ અનન્તરં યથા તેષુ પાચકત્વાદિસામાન્યં ન સંભવતીતિ । યદ્ય્ અન્વયિરૂપં નાસ્તિ । તત્ કિમ્ ઇદાનીમ્ અનિમિત્તે તે શબ્દજ્ઞાને સ્યાતાં । નેત્યાદિ । સિદ્ધાન્તવાદી । અસ્ત્ય્ એવ તયોર્ નિમિત્તં યત્ તુ પરેણ્. ।

। .. .. .. .. .. .. ન ભવતુ । કિં તર્હિ + + ર્ નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ આહ । યથાસ્વમ્ ઇત્યાદિ । યો ય આત્મીયો વાસનાપ્રબોધઃ તસ્માદ્ અન્વયિનો વિકલ્પસ્યોત્પત્તિઃ । તતો વિકલ્પોત્પત્તેઃ સકાશાદ્ યથા વિકલ્પં શબ્દા ભવન્તિ । ન તુ પુનર્ વિકલ્પાભિધાનયોર્ વસ્તુસત્તા અન્વયિપદાર્થસત્તા સમાશ્રય ઇત્ય્ ઉક્તપ્રાયમ્ એતત્* । અવશ્યઞ્ ચૈ .. ।

। .. જ્ઞાનવાસ .. .. .. ધાત્* । વિરોધિરૂપસમા .. .. ન પરસ્પરરૂપવિરુદ્ધરૂપાધ્યારોપેણ યથા પ્રધાનકાર્યમ્ ઈશ્વરકાર્યમ્ અહેતુકં સંવૃતિમાત્રં જગદ્ ઇત્ય્ એવં સર્વભેદે ઽન્વયિનોસ્ તયોર્ ઇતિ । જ્ઞાનાભિધાનયોઃ અપરાપરદર્શને ઽપીતિ । પરસ્પરભિન્નાનામ્ અર્થાનાન્ દર્શને ઽપિ । ન ચ તત્રેતિ । પ્રધાનાદિ .. + + + + .. ર .. .. ।

। . જ્ઞાનશબ્દયોર્ નિબન્ધનં । કસ્માન્ નાસ્તીત્ય્ આહ । .. + + + .ઇ .. ધિનોર્ ઇત્યાદિ । અનિયમેનેત્યાદિ પરઃ સર્વં સર્વત્રાન્વયિજ્ઞાનમ્ અભિધાનં ચ સ્યાત્* । એતદ્ એવ સાધયન્ન્ આહ । ન હ્ય્ અનિમિત્તમ્ ઇત્યાદિ । નનુ યથાસ્વં વાસનાપ્રબોધાત્* । વિકલ્પોત્પત્તેર્ ઇત્યાદિ । તયોર્ અનિમિત્તત્વં પ્રતિષિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અનવકાશ ।