પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 13

। .. .. .. .. .. .. ણો ઽસ્તિત્વાદ્ અદોષ ઇતિ ચેદ્ અહ । પચત એવેત્યદિ । યદિ અતીતસ્ય સત્વં સ્યાત્* । વર્તમાનવદ્ ઉપલભ્યેતોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં ચ કએમેષ્યતે સ્યાન્ મતં કર્મ
ગ્ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। દ્રવ્યસંબન્ધો ઽસ્યાસંબન્ધાત્ કારણાન્ ન સામાન્યં પાચકાદ્યભિધાનપ્રત્યયસ્ય હેતુઃ । અસંબદ્ધમ્ અપિ હેતુર્ ઇતિ ચેદ્ આહ । નેત્યાદિ । અયુક્તમ્ ઇત્ય્ અસંબદ્ધઃ । શબ્દગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણં । અસંબદ્ધં સામાન્યં ન જ્ઞાનશબ્દકારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતિપ્રસંગાત્ ગોત્વં અપ્ય્ અશ્વજ્ઞા ।

। .. .. ..ત્* । કર્માભાવાદ્ એવ ન કર્તરિ । પાચકે પારંપર્યેણાપિ ન સમવેતમ્ અતઃ । સંબદ્ધસંબન્ધો ઽપ્ય્ અસ્ય સામાન્યસ્ય દ્રવ્યેણ સહ નાસ્તિ । અન્યથેતિ અસંબદ્ધસ્યાપિ જ્ઞાનાદિહેતુત્વે સ્થિત્યભાવાચ્ ચ કર્મણ ઇત્યાદિ યદ્ ઉક્તં તત્રાતીતેત્યાદિનો ઽન્તરમ્ આશંકતે । અતીતં વિન ।

। તાનાગતમ્ અસત્* જ્ઞાનાભિધાનયોર્ ન નિમિત્તમ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । કિં કારણં તયોર્ ઇત્યાદિ । તયોઃ જ્ઞાનાભિધાનયોઃ અસદ્ ધીત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । ઉપાખ્યાયતે । પ્રકાશ્યતે વસ્ત્વ્ અનયેત્ય્ ઉપાખ્યા ઽર્થક્રિયાશક્તિઃ । સા નિર્ગતા યસ્માદ્ અસતસ્ તત્ તથોક્તં । અસદ્ યસ્માદ્ અર્થક્રિયાશક્તિવિકલં તદ્ એવંભૂતં કથં શબ્દ .. ।

। ષ્યતે તદા તસ્ય વસ્તુત્વમ્ એવ સ્યાન્ ન .. + કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ । કાર્યેત્યાદિ લક્ષણશબ્દઃ સ્વભાવવચનઃ । તદ્ ઇતિ તસ્માત્* અતીતં પ્રચ્યુતરૂપં । અનાગતમ્ અસંપ્રાપ્તરૂપં । કર્મણઃ સકાશાદ્ અન્યચ્ ચ વ્યક્ત્યાદિકં જ્ઞાનાભિધાનયોઃ નિમિત્તત્વેન નેષ્ટં સામાન્યવાદિના । વ્યક્તિઃ કર્માશ્રયો દ્રવ્યં આદિશબ્દાત્ સંકેતવા .. ।

। થા ચેતિ અન્વયિનોઃ પાચકાદિશબ્દજ્ઞા .. + + નિમિત્તત્વે સતિ ન જાતિસિદ્ધિઃ ચશબ્દાન્ નિત્યં સત્વમ્ અસત્વં વા શબ્દજ્ઞાનયોઃ સ્યાત્* । કસ્માન્ ન જાતિસિદ્ધિર્ ઇતિ ચેદ્ આહ । તસ્યા ઇત્યાદિ । તસ્યા જાતેઃ અભિન્નસ્ય જ્ઞાનસ્યાભિધાનસ્ય ચ નિમિત્તત્વે નેષ્ટત્વાત્* યથા ચ પાચકાદિવિષયે તે અનિમિત્તે પ્રવર્તતે તથાન્યત્રાપીતિ કેન નિ ।

। .. ંકતે । કર્માશ્રયસ્ય દ્રવ્યસ્ય શક્તિઃ । શબ્દગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણં પાચકાદિજ્ઞાનસ્યાપિ શક્તિનિમિત્તં । નેત્યાદિના પ્રતિષેધતિ ન પાચકાદિશક્તિઃ પાચકાદિશબ્દનિમિત્તં । કિં કારણં શક્તેર્ દ્રવ્યાદ્ અવ્યતિરેકેણ દ્રવ્યવદ્ એવાનન્વયાત્* । અનન્વયિનશ્ ચાર્થસ્યાન્વયિજ્ઞાનાભિધાનં પ્રતિ નિમિત્તત્વાનભ્યુપગમાદ્ અભ્યુપગમે ।

। સંગાત્* ભિન્નૈવ શક્તિર્ ઇતિ ચેદ્ આહ ન હીત્યાદિ । યદિ દ્રવ્યાદ્ અન્યૈવ શક્તિઃ સ્યાત્ તદા તસ્યા એવ શક્તેઃ પાકાદ્યર્થક્રિયાસૂપયોગેન કારનેણ દ્રવ્યસ્ય શક્ત્યાધારસ્યાનુપયોગિત્વપ્રસંગાત્* । તસ્યાં પાકાદિનિવર્ત્તિકાયાં શક્તૌ તસ્ય દ્રવ્યસ્યોપયોગઃ એવમ્ અપિ પારંપર્યેણ પાકાદૌ દ્રવ્યમ્ ઉપયુક્તં સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । કિમ્ ઇત્યાદિ સિદ્ધાન્ત .. ।