પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 14

। તથા હિ પાકાદિનિર્વર્ત્તિકાયાં પ્રથમાયાં શક્તૌ દ્રવ્યં યયા શાક્ત્યોપયુજ્યેત । સાપિ શક્તિર્ યદિ વ્યતિરિક્તાભ્યુપગમ્યેત તદા પાકાદિનિર્વર્ત્તિકાયાં શક્તૌ દ્રવ્યસ્યોપયોગાય શક્ત્યન્તરસ્ય દ્રવ્યાદ્ વ્યતિરેકિણો ઽભ્યુપગમે ઽતિપ્રસંગાત્* । તસ્યામ્ અપિ શક્તાવ્ ઉપયોગાયાપરા વ્યતિરિક્તા શક્તિઃ । કલ્પની .. .. ॥।
વ્1 ॥। વ્યતિરિક્તાં શક્તિર્ દ્રવ્યમ્ એવ પ્રથમાયાં પાકાદિનિર્વર્ત્તિકાયાં શક્તાવ્ ઉપયુજ્યત ઇતિ વાચ્યં । એવં ચ દ્રવ્યસ્યોપયોગે શક્તાવિશેષ્યમાણે તદ્દ્રવ્યમ્ અર્થક્રિયાયાં પાકાદિલક્ષણાયામ્ એવોપયુજ્યત ઇતિ કિં નેષ્યતે । દ્રવ્યસ્યાર્થક્રિયાયાશ્ ચાન્તરકાલે કિમ્ અનર્થિકયા શાક્ત્યા કલ્પિતયા । યત એવં તસ્માત્ પાકાદ્યર્થક્રિયાશક્તિર્ ઇત્ય્ અનેન દ્રવ્યમ્ એવોચ્યતે । ક્. .. ।

। ન્તરં નાન્વેતીતિ કૃત્વા તતો દ્રવ્યાત્ પાચકઃ પાચક ઇત્ય્ અન્વયી શબ્દો ન સ્યાજ્ જ્ઞાનં ચ શબ્દગ્રહણં તૂપલક્ષણં । પાચકાદિષુ દ્રવ્યેષુ પાચકત્વાદિ સામાન્યમ્ અસ્તિ । તન્નિબન્ધનમ્ અન્વયિશબ્દજ્ઞાનમ્ ઇતિ ચેદ્ આહ । સામાન્યમ્ ઇત્યાદિ । સામાન્યં પાચકત્વાદિ યદીષ્યતે । તદા પાકાદિક્રિયાનિર્વર્ત્તનશક્ત્યવસ્થાયાઃ પ્રાગ્ એવ દ્રવ્યસ્યોત્પત્તિસમકાલ + + દ્રવ્યસમવે ।

। ચકાદિજ્ઞાનાભિધાનવિષયઃ સ્યાદ્ ઇતિ ભ્. .. .. .. .. .. .. વેત્ તદા પશ્ચાદ્ અપિ ન ભવેત્* તસ્ય દ્રવ્યસ્યાવિશેષાત્* । અસ્ત્ય્ એવ સર્વકાલં દ્રવ્યે પાચકત્વાદિ કિંતુ પ્રાગ્ અનભિવ્યક્તમ્ અતો ન શબ્દજ્ઞાનયોર્ નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ અત આહ । વ્યક્તમ્ ઇતિ પ્રાગ્ એવ ચાહિવ્યક્તં ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સત્તાદિવત્* । યથા સત્તાદ્રવ્યત્વાદિ યાવદ્દ્રવ્યભાવિ । અર્થક્રિયાયા .. .. ।

। .. ર્થે જાત્યાશ્રયે તત્સમવાયસ્ય સામાન્ય .. .. + + સ્ય અકાદાચિત્કત્વાત્ સર્વકાલભાવિત્વાત્ । એતદ્ એવ દ્રઢયન્ન્ આહ । યાવન્તિ હીત્યાદિ । અર્થે જાત્યાશ્રયે સમવાયધર્મણિ સંબન્ધયોગ્યાનિ । તાનિ સામાન્યાનિ । અસ્યાર્થસ્ય ય ઉત્પાદસ્ તેન સહ સમવયન્તિ અસ્મિન્ સામાન્યાશ્રય ઇતિ વિભક્તિવિપરિણામેન સંબન્ધઃ । ઉત્પા .. .. કાલમ્ એવ દ્રવ્યેણ્. ।

। .. । અથ સિદ્ધાન્તમ્ અતિક્રમ્ય પશ્ચાદ્ભાવિત્વં સામાન્યસ્ય કલ્પ્યતે । તદા તદ્વ્યતિક્રમે સિદ્ધાન્તાતિક્રમે તસ્ય સામાન્યાશ્રયસ્ય પશ્ચાદ્ અપ્ય્ અવિશેષાત્+ । ન તત્સમવાયઃ સ્યાત્* । તેન સામાન્યેન સમવાયો ન સ્યાત્* । યથા ફલસ્ય એકસ્વભાવસ્યાપિ રક્તતા પ્રાગ્ ન ભવતિ । પશ્ચાચ્ ચ ભવતિ । તદ્વત્ પુરુષસ્ય પાચકત્વસામાન્યમ્ ઇત્ય્ અત । તત્સંબન્ધીત્યાદિ । ત .. ।

। .. .. .. .ઐ .. .. .. .. .. તિ સામાન્યસમવાયઃ + સ્યેતિ પુન્સઃ । ન હ્ય્ અવિગુણે સ્વભાવે સ્થિતસ્ય તત્સંબન્ધો ન ભવેત્* । તત્રૈવ ચ સામાન્યસમવાયવિગુણે સ્વભાવે સ્થિતસ્યાસ્ય દ્રવ્યસ્ય પશ્ચાત્ સામાન્યસમવાયો ભવતીતિ । દુરન્વયં દુર્બોધમ્ એતત્* । ફલસ્યાપ્ય્ આમ્રાદેઃ પૂર્વં પશ્ચાચ્ ચ યદ્ય્ એકસ્વભાવતા તત્રાપિ તુલ્યં ચોદ્યં । સામાન્યસંબન્ધમ્ એવ તદા દ્ર ।

। .. કારેત્યાદિ । પાકાદિલક્ષણા ક્રિયા તત્કૃતો ય ઉપકારસ્ તદપેક્ષસ્ય દ્રવ્યસ્ય સામાન્યં પ્રતિ વ્યંજકત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને તસ્ય દ્રવ્યસ્યાક્ષણિકત્વાદ્ અવિકારિણો નાપેક્ષા સહકારિણં પ્રતિ । અથ .. ક્રિયેત તદાપ્ય્ અતિશાયે ઽસ્ય દ્રવ્યસ્ય ક્ષણિકત્વમ્ આપદ્યતે । ક્ષણિકત્વાચ્ ચોત્પાદાનન્તરં ધ્વંસિ ।