પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 12

। વચ્છેદમાત્રમ્ અપ્રતિક્ષિપ્તભેદાન્તરં પ્રતિપાદં ધર્મિવચનઃ । પાચકત્વશબ્દસ્ તુ તમ્ એવ વ્યવચ્છેદં
વ્1 ॥। પ્રતિક્ષિપ્ત ભેદાન્તરમ્ આહેતિ । ધર્મવચનઃ તતો ધર્મિધર્મભેદકલ્પનયા પાચકસ્ય પાચકત્વમ્ ઇતિ । વ્યતિરેકવિભક્તિઃ । પ્રયુજ્યતે એવં દ્રવ્યશબ્દસ્યાપ્ય્ અદ્રવ્યવ્યવચ્છેદમા ।

। નુકારિણ્ય્ એવ બુદ્ધિર્ અતો યથાવ્યવચ્છેદં સંકેતાનુસારેણ વિશેષવતી બુદ્ધિર્ એકત્રાપ્ય્ અવિરુદ્ધા એતચ્ ચ ભેદાન્તરપ્રતિક્ષેપાપ્રતિક્ષેપૌ તયોર્ દ્વયોર્ ઇત્યાદિષુ પ્રદેશેષુ પ્રતિપાદિતં । તસ્માદ્ ઇત્યાદિનોપસંહારઃ યથા વ્યક્તીનાં ભેદસ્ તદ્વત્ કર્મ્મ્. + –ઇન્સેર્તિઓન્ ઓf લિને 7 ॥। યાનિ કર્માણિ પાકાખ્યાનિ તેષુ કર્મસુ યા કર્મજાતિઃ સમવેતા સૈવાભેદાદ્ ધેતુઃ પાચકાભેદપ્રત્યયસ્ય નેત્યાદિના પ્રતિષેધતિ ન જાતિર્ હેતુર્ ઇતિ પ્રકૃતં । કિં કારણં કર્મસંશ્રયાત્* । કર્મણિ સમવતત્વાદ્ અર્થાન્તરસંબન્ધિનીતિ । દ્રવ્યાદ્ અર્થાન્તરં કર્મસંબન્ધિની અર્થાન્તર ઇતિ દ્રવ્યે । ન હિ .. ।

। તિઃ સમવેતા ન ચ તાનિ કર્માણીતિ પાચકાખ્યાનિ શબ્દગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણં તથા પાચકપ્રત્યયેન પરિચ્છિદ્યન્તે તસ્ય પાકાખ્યસ્ય કર્મણ આશ્રયો દ્રવ્યં પાચકશબ્દેનોચ્યતે । ન ચ તત્ર દ્રવ્યે કર્મજાતિઃ । સમવતા એવં તાવદ્ અર્થાન્તરસંબન્ધિત્વં કર્મજાતેર્ આશ્રિત્ય દ્રવ્યવિષયં પાચકા ।

। ઃ શ્રુત્યન્તરં શ્રુતિગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણમ્ એવં જ્ઞાનાન્તરનિમિત્તત્વાત્* । શ્રુત્યન્તરમ્ એવાહ પાક ઇત્યાદિ । તત ઇતિ કર્મજાતેઃ કર્મવિષયાભિધાનસ્ય પ્રત્યયસ્ય ચ હેતુત્વાત્ કર્મજાતેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । સ્યાન્ મતં ન કર્મજાતિઃ । પાચકપ્રત્યયં જનયતિ કિંતુ કર્મજાતિસમાશ્રયાત્ કર્મૈ ।

। ક્તિવદ્ ભેદાન્ ન હેતુઃ કર્માસ્યેત્યાદિ । નનૂક્તં જાતિસમાશ્રયાદ્ ભિન્નમ્ અપિ કર્માભિન્નપ્રત્યયહેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇદમ્ અયુક્તં તુ જાતિસંબન્ધે ઽપિ કર્મણઃ તથૈવ ભિન્નત્વાત્* । કિંચેત્યાદિનોપચયહેતુમ્ આહ । –ઇન્સેર્તિઓન્ ઓf લિને 6: ક્ષણિકસ્ય કર્મણઃ સ્થિત્યભાવાચ્ ચ કારણાન્ ન કર્મનિમિત્તઃ પાચકાદ્યભેદપ્રત્યયઃ । ન હીત્યાદિના વ્યા ॥। તસ્ય ચ પાચકાદ્યભેદપ્રત્યયસ્ય કર્મનિમિત્તત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને નિરુદ્ધે કર્મણિ પુરુ ।