પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.7

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
નારીકેલફલાકારો લિઙ્ગદેહસ્ત્રિવૃન્મતઃ ।
મૂર્ધ્નિચ્છિદ્રયુતો ગર્ભાવકાશકલિતઃ સદા

અન્તર્નિબદ્ધા જીવાસ્તે ત્રિવિધા અપિ મોચને ।
ન શક્તઃ રમયાશ્ચન્ન મૂર્ધ્નિચ્છિદ્રાવસન્ત્યલમ્

દુઃખસ્પૃષ્ટા લિઙ્ગબદ્ધાઃ દુઃખાસ્પૃષ્ટા રમૈવ હિ ।
યસ્મન્નકાલે યસ્ય સૂક્ષ્મઃ નાશો ભવતિ વિષ્ણુના

અનિરુદ્ધેન તન્નીચ ક્રમતોન્ડાન્તરે બહિઃ ।
તદુત્તરક્ષણે લિઙ્ગદેહે ચ ગુણસામ્યતા

ભૂમ્યાકૃતા ભવતિ સા (સ્વરૂપજ્ઞાનરૂપિણી)જીવાનાં જ્ઞાનરોધિની ।
સ્વારૂપિકજ્ઞાનસુખે પ્રયત્નેચ્છાઃ સતાં લયે

રુદ્ધા ભવન્તિ સામ્યે તુ વૈષમ્યે વ્યક્તિમઞ્જસા ।
યાન્ત્યવસ્થાદ્વયં લિઙ્ગે લયે સૃષ્ટૌ ક્રમાત્કિલ

ક્ષણક્ષણેન ભ્રમતાં સ તાં સવ્યેન ચાન્યથા ।
ભ્રમતાં લિઙ્ગદેહસ્થગુણત્રયસુયોગતઃ

સૃષ્ટિકાલે ત્રિધાભિન્ના જીવાનાં બુદ્ધિરિષ્યતે ।
સાત્વિકી રાજસી ચેતિ તામસીતિ સમસ્તશઃ

યોગ્યાનાં સાત્વિકીબુદ્ધિઃ બહુલા અન્યે ઽલ્પકે મતે ।
મધ્યમાનાન્તુ જીવાનાં રાજસી તામસી મતિઃ

ક્રમાત્બહુતરે ઽન્યેતુ સ્વલ્પમાત્રે ભવિષ્યતઃ ।
પઞ્ચમાત્રાગતાજ્ઞાનપઞ્ચકં લિઙ્ગદેહગમ્

અનાદ્યજ્ઞાનમુદ્દિષ્ટં બાહ્યમસ્વારૂપિકં તુ તત્ ।
સાક્ષીન્દ્રિયાણાં (તમસા)મનસા યોગે તદ્ધિ ભવિષ્યતિ

સાક્ષીન્દ્રિયાણાં સત્વસ્થમનસા સઙ્ગમો યદિ ।
બાહ્યા સ્વારૂપિકઞ્જ્ઞાનં ત્રિવિધાનાં ચિતામિહ

સાક્ષીન્દ્રિયાણાં રજસા મનસા સઙ્ગમો યદિ ।
બાહ્યમસ્વારૂપિકં ચ કામક્રોધાદિકં ચ યત્

અનાદિકામો જીવાનાં ત્રિવિધાનાં ભવિષ્યતિ ।
રજઃ પરિચ્છેદગતાઃ જ્ઞાનેન્દ્રિયકલાઃ યદિ

સાક્ષીન્દ્રિયયુતાબાહ્યશબ્દાદીચ્છા ભવિષ્યતિ ।
અનાદિકામઃસા પ્રોક્તા ત્રિવિધાનાં ચિતામિહ

રજઃ પરિચ્છેદગતાઃ કર્મેન્દ્રિયકલાઃ યદિ ।
સાક્ષીન્દ્રિયુતાઃ કર્મજનયન્ત્યપ્યનાદિકમ્

બાહ્યલિઙ્ગગતં કર્મ ન તુ સ્વારૂપિકં મતમ્ ।
અનાદ્યવિદ્યાકામૌ ચાનાદિ કર્મ ચ લિઙ્ગગમ્

મદીયમિતિમત્વા તુ બદ્ધો ભવતિ ચેતનઃ ।
કાલેન ભારતે વર્ષે લબ્ધજન્માપિ માનુષમ્

બ્રાહ્મણ્યં સદ્ગુરોઃ સઙ્ગં ભક્તિજ્ઞાનેધિગમ્ય ચ ।
પ્રસાદાત્ શ્રીહરેઃ કર્મ દેવતાનામથાન્તરે

અણ્ડાદ્બહિસ્તાત્વિકાનાં વૈકુણ્ઠપરિઘાલયે ।
અણ્ડખર્પરસંસ્પૃષ્ટ શ્રીભાગેવા હરીચ્છયા

પરાન્ત્યવૃત્તિપરિતઃ સ્થિતેવારિ નિમજ્ય ચ ।
અભિવ્યક્તસ્વરૂપાણાં સતાં લિઙ્ગવિપર્યયે

હરીરમાસુરાદ્વેષાદ્ભારતે મર્ત્યજન્મનિ ।
દુઃસઙ્ગવૃદ્ધાત્ અણ્ડાન્તર્લિઙ્ગદેહસ્ય નાશને

સતિવાયોર્ગદાઘાતાદસતાં કાલયોગતઃ ।
અનાદ્યવિદ્યાકામૌ ચાનાદિકર્માપિ નશ્યતિ

અતો બાહ્યં ન સ્વરૂપા અવિદ્યાદ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
જ્ઞાનાજ્ઞાને સ્વરૂપસ્થે નિત્યે નૈવ ચ નશ્વરે

અનાદ્યવિદ્યાકામાદ્યાઃ સામ્યાવસ્થા યદા ભવેત્।
તદા જીવસ્ય સર્વસ્ય ન ભવન્તિ કદાચન

રાજસાણુશતાંશાભાઃ દ્વિષટ્કાસ્તામસાણવઃ ।
લયે તેષુ રજસ્યેકઃ સત્વપાર્શ્વગતાદશ

ભવન્ત્યેકસ્તમો મધ્યે સંસ્થિતો ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
રજોગતોણુસ્તમસઃ સતો દ્વિગુણરાજસમ્

રાજસાણુશતાંશાભાઃ સત્વગાસ્તામસાણવઃ ।
દશાપિદશતોત્કૃષ્ટાન્સાત્વિકાણૂન્ લયે ધ્રુવમ્

નીલીકુર્વન્ત્યેવમેષા સામ્યાવસ્થા પ્રકીર્તિતા ।
તામસી રાજસી ચેતિ સામ્યાવસ્થા દ્વિધા મતા

સામ્યાવસ્થા સાત્વિકે તુ ન ક્વાપિ કિલ વિદ્યતે ।
દ્વાભ્યાન્તુ સામ્યવસ્થાભ્યાં લિઙ્ગસ્તાભ્યાં જનસ્ય તુ

લયે સર્વસ્ય તાં નિદ્રાં નાશં પ્રાહુર્મનીષિણઃ ।
યદા યોગેચ્છોપરમઃ તદા જ્ઞાપયતિ પ્રભુઃ

અયોગ્યેચ્છા પ્રયત્નાદિ કર્તુરાશાં છિનત્તિ ચ ।
વૈષમ્યે સતિ લિઙ્ગે તુ જનનેચ્છા હિ જાયતે

યદેચ્છા જાયતે જન્તોસ્તદા સૃજતિ તં પ્રભુઃ ।
સૃજ્યાનાં સર્વજીવાનાં અણ્ડાદ્બહિ રથાન્તરે

નૈકદા વિષમાવસ્થા હ્યજાદીનાં ક્રમાદ્ભવેત્ ।
વ્યુત્ક્રમાત્પૂર્વમાનેન અણ્ડાન્તર્બહિરેવ ચ

સામ્યાવસ્થા ચ નીચાનાં પ્રાક્પશ્ચાદુત્તમસ્ય ચ ।
લયે સત્વપ્રવિષ્ટા યે દશતે રાજસાણવઃ

સ્વશતાધિકસત્વસ્થપરમાણુ સમન્વિતાઃ ।
સૃષ્ટિકાલે શ્રિયાનુન્ના રજો ભાગં વિશન્તિ હિ

તમઃ પરિચ્છેદગત રાજસાણુર્લયે તુ યઃ ।
સ્વશતાંશં તામસાણું ગૃહીત્વા દુર્ગયેરિતઃ

રજોભાગં પ્રવિશન્તિ સૃષ્ટિકાલે સમાગતે ।
લયે રજોભાગમધ્યગતોણૂ રાજસસ્ય યઃ

રજો મધ્યે વ્યક્તિમેતિ સૃષ્ટિકાલ ઉપાગતે ।
પ્રકૃતૌ લિઙ્ગદેહો ઽપિ એવં યદિ ગુણસ્થિતિઃ

સામ્યાવસ્થાં જગુઃ પ્રાજ્ઞાઃ તયા સૃષ્ટિર્ભવિષ્યતિ ।
લયે સત્વપ્રવિષ્ઠા યે દશૈતત્તામસાણવઃ

રાજસાણુ શતાંશાભાઃ સાત્વિકૈઃ સ્વસમાણુભિઃ ।
યુક્તાસ્તામસ ભાગં હિ વિશન્તિ શ્રીસમીરિતાઃ

રજોવિષ્ટસ્તામસાણુઃ પૂર્વાણુ(સત્વેણ)તુલિતઃ સ્વયમ્ ।
સ્વતો(સત્વાચ્ચ) દ્વિગુણેનૈવ સંયુક્તો રાજસાણુના

તત્ર સ્થિત્વા લયે ભૂયઃ સૃષ્ટિકાલ ઉપાગતે ।
ભુવાનુન્નઃ તમોભાગં વિશન્તિ શ્રીહરીચ્છયા

એકશુદ્ધસ્તામસાણુઃ પૂર્વૈસ્તામસસાત્વિકૈઃ ।
દશાભિશ્ચૈકતમસા તથા રાજસતામસમ્

પ્રાપ્યસંમિલિતાઃસર્વે તમો વૈષમ્યનામકમ્ ।
સહસ્રસાત્વિકાણુભ્યઃ દશરાજસકાણુભિઃ

શુદ્ધેન રજસૈકેન રજસાયુક્ત તામસઃ ।
અણુર્યદૈકીભવતિ રજો વૈષમ્ય ઉચ્યતે

રજો વૈષમ્યતઃ સૃષ્ટિઃ તમો વૈષમ્યતો લયઃ