પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.4

ઇતિ શ્રી પરતત્તવનર્ણયે પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
સૂક્ષ્મં સર્વજગદ્બીજં મિતં ત્રાતં ચ વિષ્ણુના ।
પ્રધાનમવ્યક્તમિતિ યદ્વદન્તિ મનીષિણઃ

મહામાયેત્યવિદ્યેતિ પ્રકૃતિર્મોહિનીતિ ચ ।
ત્રિગુણાત્મકમવ્યક્તં ત્રિરૂપં તત્ત્રિશક્તિમત્

અવિદ્યાકામકર્માદિ બીજમિત્યપિ તાં વિદુઃ ।
રક્ષિતં પ્રલયે સૃષ્ટા(વેવા)વણ્વનન્તસ્વરૂપવાન્

અનાદિકર્મગ્રન્થીતિ બન્ધોબન્ધકમિત્યપિ ।
અજામનન્યવશગાં કલાષોડશસંયુતામ્

તીવ્રદુઃખાત્મકાં નાનાયોનિપ્રાપકમીરિતમ્ ।
નારિકેલસમાકારં પરિચ્છેદત્રયાત્મકમ્
મૂર્ધ્નિચ્છિદ્રયુતં દિવ્યં રત્નવદ્ભાસ્વરં સદા ।
વિષ્ણુના રમયાચ્છન્નાચ્છિદ્રગર્ભાવકાશવત્

સૃષ્ટૌ લયે રમા તસ્ય માનિની ચ નિરન્તરમ્ ।
સૃષ્ટાવેવ બ્રહ્મવાયૂ સભાર્યાવભિમાનિનૌ

રજઃસત્ત્વતમઃસંજ્ઞભાગત્રયસમન્વિતમ્ ।
સત્વભાગઃ શુક્લવર્ણઃ રક્તવર્ણસ્તુ રાજસઃ

નીલવર્ણસ્તમોભાગ ઇતિ ભાગત્રયાત્મકઃ ।
જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયકલાઃ રજોભાગે વ્યવસ્થિતાઃ

તમોભાગગતાઃ પઞ્ચતન્માત્રાસંજ્ઞિતાઃ કલાઃ ।
મનઃ કલા સત્વભાગગતા સર્વપ્રધાનિકા

મનોબુદ્ધિરહઙ્કારશ્ચિત્તં ચેતિ ચતુર્વિધમ્ ।
કામક્રોધમહાલોભમદમાત્સર્યમોહકાઃ

દ્વેષાહઙ્કારમમકારેર્ષ્યસૂયાભયાદયઃ ।
મનોદોષાસ્તદ્વિહીનં મનોજ્ઞાનાય સાધનમ્

મનશ્ચતુર્વિધં નિત્યં જડપ્રકૃતિગં મતમ્ ।
તજ્જન્યમપ્યનિત્યં સ્યાત્તત્ર ચિત્તં ન દોષયુક્

મનઃ સ્વર્ણાદ્યનેકાર્થમપેક્ષાં જનયિષ્યતિ ।
બુદ્ધિર્નિષિદ્ધભોગ્ચ્છાં સદાસંકલ્પયિષ્યતિ

અહઙ્કારઃ પુમર્થાનાં ઘાતકઃઃ સોત્તમૈઃ સહ ।
સ્પર્ધાં વિષ્ણુસુરદ્વેષં કલ્પયત્યપિ સર્વશઃ

ચિત્તં સત્સાધનગતં કરોતિ પુરુષં સદા ।
સત્સાધનમહઙ્કારકલિતં પાપમેવહિ

અહઙ્કારવિહીનં તચ્ચિત્તં વિજ્ઞાનસાધનમ્ ।
રચિતે ભારતે વર્ષે યથા માનુષસત્તનુમ્

લબ્ધ્વા ગુરુકુલાવાસં કૃત્વાનેકસુજન્મભિઃ ।
કૃત્વાત્મયોગ્યસત્કર્મ લબ્ધસદ્ગુરુસેવયા

પ્રસન્નૈરુપદિષ્ટોરુ સચ્છાસ્ત્રશ્રવણાદિભિઃ ।
વૃત્તિજ્ઞાનપ્રદં તચ્ચ વૃત્તિભક્ત્યાદિ સાધકમ્

તાભ્યાં સ્વારૂપિકજ્ઞાનભક્તિર્વ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ ।
સ્વારૂપિકં મનો નિત્યં તતઃ સ્વારૂપિકી મતિઃ

વ્યક્તા ભવતિ નિત્યા સા ભક્તિઃ સ્વારૂપિકી તથા ।
સૈવાનન્દસ્વરૂપેણ નિત્યા મુક્તેષુ તિષ્ઠતિ

ઇન્દ્રિયાણાં ગોલકાનિ દૃશ્યાન્યાહુઃ સમગ્રશઃ ।
અતીન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનકર્મમયાનિ ચ

શ્રોત્રત્વઙ્નેત્રરસનઘ્રાણાદ્યા જ્ઞાનશક્તયઃ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાઃ સર્વે કર્મશક્તયઃ

શ્રોત્રં શબ્દગ્રાહિશબ્દો દ્વિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ ।
શબ્દો ધ્વન્યાત્મકો વર્ણાત્મકશ્ચેતિ તદાદિમઃ

અહઙ્કારાત્સમુદ્ભૂતઃ આકાશોત્પત્તિકારણઃ ।
ધ્વન્યાત્મકસ્તુ શબ્દસ્તુ પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ

જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયમનોમાત્રાઃ સૂક્ષ્માહ્યનાદયઃ ।
નિત્યાશ્ચ પ્રલયે સૃષ્ટાવનિત્યાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ

વર્ણાત્મકસ્તુ યઃશબ્દો નિત્યઃ સર્વગતો વિભુઃ ।
દ્રવ્યમિત્યેવ સર્વેષાં ન ગુણઃ કસ્યચિન્મતે

વેદાઃ પદાદ્વર્ણતશ્ચ શબ્દતઃ સ્વરતસ્તથા ।
અનાદિનિત્યાસ્તે સર્વેપ્યપૌરુષેયગુણોત્કરાઃ

વિષ્ણોર્માહાત્મ્યવિજ્ઞપ્તૌ સત્પ્રમેયે ચ સાધકાઃ ।
શાસ્ત્રાણિચ પુરાણાનિ પૌરુષેયાણિ કૃત્સ્નશઃ

યથાર્થાનિ પ્રણીતાનિ હરિણાથ સુરર્ષિભિઃ ।
નિત્યાન્યેવાર્થતો વર્ણક્રમયોગાદનિત્યકાઃ

સાત્વિકાનિ પુરાણાનિ મન્વાદિ સ્મૃતયસ્તથા ।
યથાર્થ એવ તત્રોક્તં ગ્રાહ્યં શ્રીહરિતત્પરૈઃ

વારાહં વૈષ્ણવં પાદ્મં વાયુપ્રોક્તં ચ ગારુડમ્ ।
શ્રીમદ્ભાગવતં ચૈવ સાત્વિકાનીતિ હિ શ્રુતિઃ

બ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્મવૈવર્તં માર્કણ્ડેયં ચ વામનમ્ ।
ભવિષ્યં નારસિંહં ચ રાજસાનિ ષડૈવ હિ

માત્સ્યં કૌર્મ્યં તથા લૈઙ્ગ્યં શૈવં સ્કાન્દં તથૈવ ચ ।
પાશુપતસંજ્ઞિકં ચેતિ તામસાનિ વિદો વિદુઃ

ગ્રાહ્યં સર્વં સાત્વિકોક્તં યોજના ભેદતોથવા ।
વેદવેદાનુસારેષુ વિરોધે ઽન્યાર્થકલ્પના

ઇતરાણિ વિરુદ્ધાનિ પ્રલમ્ભભ્રમજાન્યપિ ।
વ્યાસોક્તાનિ પુરાણાનિ સાત્વિકાન્યપિ કૃત્સ્નશઃ

ક્વચિત્ ક્વચિત્ પુરાણાનિ પ્રાયોજ્ઞાનકરાણ્યપિ ।
આસુરાવેશવશતઃ તદન્યોક્તાન્યનન્તશઃ

શ્રોત્રાગ્રાહ્યાણિ સન્ત્યેવ અપ્રમાણાનિ તાન્યલમ્ ।
પરશુક્લત્રયોક્તાનિ નિત્યં વિષ્ણ્વાજ્ઞયૈવ તુ

અતિપ્રમાણાનિ દૈત્યાવેશાજ્ઞાનાદિ વર્જનાત્ ।
બધિરત્વાદયઃ શ્રોત્રૃદોષાસ્તદ્વર્જિતેન્દ્રિયૈઃ(યાઃ)

એતાનિ વિષયાણ્યાહુઃ શ્રોતવ્યાનિ સહસ્રશઃ ।
શબ્દદોષવિહીનાનિ ગ્રાહ્યાણિ મનસા સહ

તત્રોક્તાનન્તસુગુણં નિર્દેષં જ્ઞેયમીશ્વરમ્ ।
ગમ્યં સત્યં ચ સુખચિન્મયં વિષ્ણું સનાતનમ્

આત્મેશ્વરં હરિં ભક્ત્યોપા(સ્ત્યા)સ્યમુક્તા ભવન્તિ હિ ।
કુશાસ્ત્રેષૂક્તદુર્માર્ગે હેયતા બુદ્ધિસંયુતમ્