પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.14

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
ભૂમેરધસ્તાદતલો વિતલઃ સુતલસ્તતઃ ।
અયુતોન્નાહવિસ્તારસ્તલાતલમહાતલૌ

રસાતલશ્ચ પાતાલહ્યેતસ્માદ્યુત્તરોહ્યધઃ ।
દ્વિસહસ્રોરુ ભૂકન્દાસ્ત્વન્તરન્તર્ભિલોપમાઃ

મહામણિપ્રકાશેતા સૂર્યાદિગ્રહવર્જિતાઃ ।
મેરુરુત્તરસ્તેષાં માર્ગઃ સર્વત્ર સંમતઃ

તેષુ સર્વેષુ કલ્પરૂહતુલ્યાશ્ચ પાદપાઃ ।
કામધેનુસમાગાવઃ ચિન્તામણિ સમાઃ શિલાઃ

તત્રત્યાનાં યથાયોગ્યં સતામપ્યસતાં ફલમ્ ।
યચ્છન્તિ સ્વચ્છસલિલં ચાપિ તત્તદ્ગતં શુભમ્

ન તત્રાયાસતઃ સૌખ્યમ્ અનાયાસાત્ સુખાવહઃ ।
ભુજ્યોપયુક્તાનન્તોરુ વસ્તુજાલસમાકુલઃ

યાવત્કામ્ય શુભન્તાવદાયુષષ્યમસતામધઃ ।
ભૂમૌ ભારતગા યે ચ કૃતે લક્ષાયુષઃ સ્મૃતાઃ

ત્રેતાદિષુ ત્રિષુ દશાંશન્યૂનાયુર્મિતાનરાઃ ।
આધિવ્યાધિજરાવાર્ધિક્યાયાસેત્યભિધાદયઃ

યુગાયુર્નિયમાત્ કાલમૃત્યવસ્તત્ર નૈવ હિ ।
તત્રસ્થયોઃ સદસતોર્ભક્તિદ્વેષૌ વિના ક્વચિત્

તથા વિધિનિષેધૌ ચ ન ચ વર્ણાશ્રમાદયઃ ।
ન તત્ર કર્મજ્ઞાનાદિઃ પૂર્વકર્મભુજો ઽ(જૌ)ખિલાઃ

પ્રાયસ્યાંશાસ્તદુત્પન્નાઃ ભૂમૌ જાતા વિધીશયોઃ ।
વરૈઃસુરદ્વિષો વિષ્ણુવાયુભ્યામવતારકૈઃ

તયોર્મૃતાઃ પુનઃ પૂર્વસ્થાને પ્રારબ્ધકામ્યકે ।
શુભં ભુઞ્જન્તિ નિષ્કામ્યશુભં તેષાં ન વૈ ક્વચિત્

કામ્યપાપાન્નારકિનો નિષ્કામાશુભતસ્તનૂઃ ।
ઇચ્છન્તોન્તશ્ચરાદૈત્યાનિરંશાભારતાર્જિતાન્

કામ્યાત્તેષુ વસન્તિ સ્મ દાનવાશ્રયભૂતયઃ ।
સદા શેષાદિકસ્તત્ર વસન્તિ સતિ કારણે

હરીચ્છયા સુરાસ્તત્ર વસન્તઃ કર્મતો ન હિ ।
એતે હિ લક્ષભૂકન્દમધ્યે લોકાસ્તતોહ્યધઃ

પાતાલે નરકાશ્ચાષ્ટાવિંશત્સંખ્યા હરેઃ કૃતાઃ ।
તદધસ્તાત્ પઞ્ચવિંશત્કોટિગર્ભામ્બુનિર્મલમ્

લક્ષોનં યત્ર લક્ષ્મીશો યાદોરૂપી વિરાજતે ।
સહસ્રમૂર્ધ્નઃ ફણિનસ્ત્વેકસ્મિન્ મસ્તકે તદા

સર્ષપાયતિ વૈ વિશ્વં નિખિલં વારુણીપતેઃ ।
ધરાખિલેયં સદ્વીપા સ સાગરકુલાચલા

તસ્યાશ્રયોવાયુકૂર્મઃ તસ્ય કૂર્માકૃતિર્હરિઃ ॥
તં ધત્તે જલમધ્યસ્થા શક્તિરાધારરૂપિણી

સઙ્કર્ષણનૃસિંહાત્મા સહસ્રા(સંહર્તા)નન્ત નામકઃ ।
તદધસ્તાચ્ચમણ્ડૂકો વરાહસ્તદધસ્તટી

તમણ્ડખર્પરસ્પૃષ્ટા પાદમાહુરધસ્તલે ।
તેષામુપરિ ભૂલોકસ્તન્મધ્યે મેરુભૂધરઃ

સ કઞ્જનાભનાભ્યુત્થ પદ્મનાભબિસાકૃતિઃ ।
મેરુમધ્યોત્થનાલોયમૂર્ધ્વષટ્કઞ્જસંશ્રયઃ

શતયોજનવિસ્તીર્ણં સત્યલોકાન્તદીર્ઘવાન્ ।
વજ્રાતિસુધૃઢો ગર્ભછિદ્રં તેને પ્રકાશવાન્

લક્ષોન્નતસ્થલો ભૂમ્યાઃ ભુવર્લોકસ્તદાશ્રયઃ ।
મણિહેમામયો લક્ષભૂકનન્દો લોકસુન્દરઃ

સપ્તપ્રાકારકલિતઃ નાના ભોગોરુયોગિભિઃ ।
જડૈરર્થેઃસત્વગુણપ્રાચુર્યૈઃ વિશદાલયૈઃ

ભૂમેઃ કોટ્યુન્નતસ્વર્ગલોકોરમ્યો ઽતિવર્તુલઃ ।
કોટિયોજનવિસ્તારે ભુવર્લોકવદેવ સઃ

દ્વિલક્ષભૂકન્દયુક્તો મેરુનાલમુપાગતઃ ।
મણિહેમમયોત્તુઙ્ગ સપ્તપ્રાકારભાસુરઃ

દશયોજનવિસ્તારાઃ ચતુરસ્રાસુવીથયઃ ।
યત્રાનેકપતાકાશ્ચ દર્પણાનેકસઙ્કુલાઃ

મણિશય્યાસનાનન્તસાત્વિકોચિતસાધનૈઃ ।
પૂર્વપુણ્યસુવર્ણશ્રીરાજ(ન્મ)મન્દિરમણ્ડિતાઃ

નાનોદ્યાનાષ્ટદિક્પાલનિલયાષ્ટકભાસુરાઃ ।
મધ્યેમણિગણભ્રાજદ્વિષ્ણુમન્દિરમણ્ડપઃ

સર્વાયુધરથાકીર્ણચિન્તામણ્યાદિ સઙ્કુલૈઃ ।
મુક્તામણિસૃજોપેત સર્વાભરણસન્તતાઃ

દિવ્યવસ્ત્રાન્નદાનેકપારિજાતાદિ સઙ્કુલાઃ ।
અષ્ટાવિંશત્પુરદ્વારતોરણાટ્ટાલગોપુરાઃ

હર્મ્યાયુતવૃતાનેકગૃહદ્વર્યાશ્રિતાપગાઃ । ।
મન્દાકિની મણિમયા(ત્કલ્પ)તુલ્યરૂપામ્બુજાશ્રયા

પરિઘારૂપતો યત્ર ભાતિ યાદોગણાન્વિતા ।
સુશબ્દસ્પર્શરૂપેતઃ સુરસો(સ્યે)તિ સુગન્ધવાન્

મર્ત્યદેવાસુરૈર્ભોગ્ય પૃથગર્થ સમાકુલાઃ ।
ભુવર્લોકસ્ત્વધોલોકઃ ગુણૈઃશતગણોત્તરઃ

તતઃ દશગુણોદ્રિક્તાઃ લોકાઃ સ્વર્ગાદયઃ ક્રમાત્ ।
તથા ચ તત્તલોકસ્થં સુરોપસુરસન્તતઃ

અધિકારિકસન્મર્ત્યગન્ધર્વાદ્યલ્પચેતસામ્ ।
યથાયોગ્ય ફલં તેષામ્ આધારા(માધાસ્યદ્વિ)વિષ્ણુરવ્યયઃ

તતશ્ચ સાર્ધકોટ્યુચ્ચો મહર્લોકસ્ત્વકર્મકઃ ।
તતઃ કોટિદ્વયોચ્ચસ્થ જનોલોકઃ સુપૂજિતઃ

તતો સાર્ધદ્વિકોટ્યુચ્ચસ્તપોલોકઃ સુચિદ્ગમઃ ।
તતઃ કોટ્યુન્નતોયં સત્યલોકોતિ ભાસુરઃ

ત્રિચતુઃ પઞ્ચષલ્લક્ષભૂકન્દાજ્ઞાનગોચરઃ ।
નાભ્યુત્થિત મહાનાલસ્યાગ્રસ્થે સત્યલોકગે(કે)

બ્રહ્મા ચતુર્મુખો જાતો વિષ્ણુના સર્વલોકસૃટ્ ।
સ્વર્લોકસવિશેષાર્થાઃ મહરાદિષુ સન્તતાઃ

અજરોત્પત્સમાનોરુ નાનામર્ત્યગણાશ્રયાઃ ।
એતાદૃશં લોકપદમાધ્યાજાર્ધાયુષોન્તિમે

દિને સૃજદ્ધરિસ્તત્ર પ્રાકૃતેનાભિમાનિની ।
લોકો ઽજસ્ય ભુવઃ કોટિત્રયોદશમિતો મતઃ